Mặt dây củ lạc ngọc là mặt đeo cổ tạc hình củ lạc, thường dài từ khoảng hai đến bốn phân, làm bằng ngọc phỉ thúy, ngọc bích, hoàng long ngọc, mã não hoặc thạch anh, xỏ qua dây tết, dây bạc hay dây vàng. Đây là một trong những đề tài chạm ngọc phổ biến nhất vì dáng nhỏ, tròn trịa, đeo hợp cả nam lẫn nữ, cả người lớn tuổi và người trẻ.
Mua mặt dây củ lạc, phần khó không nằm ở ý nghĩa mà ở chất liệu: cùng một hình củ lạc màu xanh, có thể là ngọc tự nhiên chưa xử lý, ngọc đã tẩy và bơm nhựa, đá nhuộm hoặc thuỷ tinh. Bài này đi qua từng loại đá, cách chọn cỡ mặt, chọn dây và những lưu ý an toàn khi định đeo cho trẻ.
Các loại đá hay dùng tạc mặt củ lạc
Mỗi loại đá có độ cứng, độ dai và màu đặc trưng khác nhau. Bảng sau tóm tắt những điểm bạn nên biết khi đứng trước quầy:
| Loại đá | Bản chất | Màu thường gặp | Điểm cần hỏi |
|---|---|---|---|
| Ngọc phỉ thúy (jadeite) | Khoáng vật nhóm pyroxen, độ cứng khoảng 6,5–7 | Xanh lục, xanh nhạt, trắng, tím nhạt, vàng | Loại A, B hay C; có giấy giám định không |
| Ngọc bích (nephrite) | Khoáng vật nhóm amphibol, độ cứng khoảng 6–6,5, rất dai | Xanh rêu, xanh đậm, trắng sữa | Nguồn đá, có nhuộm hay không |
| Hoàng long ngọc | Thường là thạch anh vi tinh (chalcedony) màu vàng | Vàng, vàng cam, vàng nâu | Màu tự nhiên hay nhuộm |
| Mã não | Chalcedony có vân dải | Đỏ, nâu, đen, trắng, xanh | Mã não xanh tươi thường là nhuộm |
| Thạch anh | Silic điôxit kết tinh, độ cứng 7 | Trắng trong, tím, vàng, hồng | Có bọt khí tròn thì nghi thuỷ tinh |
| Thuỷ tinh, nhựa | Vật liệu nhân tạo | Bất kỳ màu nào, thường rất đều | Phải được ghi rõ là đồ nhân tạo |
Với ngọc phỉ thúy, thị trường quen gọi loại A là ngọc chỉ được đánh bóng, không xử lý hoá chất; loại B là ngọc đã tẩy bằng axit rồi bơm nhựa để trong hơn; loại C là ngọc nhuộm màu. Loại B và C kém bền theo thời gian và giá trị thấp hơn nhiều, nên người bán cần nói rõ.
Nhận biết nhanh trước khi trả tiền
Màu quá đều, quá tươi trên món giá rẻ. Ngọc tự nhiên thường có chỗ đậm chỗ nhạt, có vân bông như sợi bông. Một củ lạc xanh lá rực rỡ, đồng màu từ đầu đến cuối, bán với giá phải chăng, rất có khả năng đã nhuộm. Soi đèn pin, màu nhuộm hay đọng thành đường mảnh dọc các vết nứt nhỏ.
Cảm giác nặng và mát khi cầm. Ngọc và đá tự nhiên cầm lên mát tay lâu hơn, nặng hơn nhựa cùng cỡ. Nhựa ấm nhanh và nhẹ hẫng. Cách này chỉ loại được nhựa, không phân biệt được ngọc với thuỷ tinh.
Bọt khí tròn bên trong. Soi đèn từ phía sau, nếu thấy những bọt tròn nhỏ li ti thì nhiều khả năng là thuỷ tinh đúc. Đá tự nhiên có thể có tạp chất, nhưng hiếm khi là bọt khí tròn đều.
Đường chạm và mặt sau. Củ lạc tạc tay có gân vỏ không hoàn toàn đối xứng, mặt sau được mài nhẵn. Hàng đúc khuôn có đường ghép khuôn mờ chạy quanh, các hạt giống hệt nhau.
Giấy giám định. Với món đắt tiền, giấy của một trung tâm giám định đá quý độc lập là cách chắc nhất để biết ngọc loại nào. Phép thử tại nhà chỉ giúp sàng lọc, không thay được giám định.
Chọn cỡ mặt theo người đeo
Cỡ mặt dây nên tính theo khổ người và kiểu áo hay mặc. Với nữ dáng nhỏ, mặt củ lạc dài khoảng hai đến hai phân rưỡi trông thanh, không lấn cổ áo. Với nam hoặc người khổ lớn, mặt dài ba đến bốn phân, dày dặn hơn, nhìn cân đối khi đeo với áo sơ mi mở cúc hay áo phông. Mặt quá nhỏ trên cổ người to dễ bị lọt thỏm, còn mặt quá to trên cổ người mảnh thì nặng và đung đưa nhiều khi đi lại.
Độ dày cũng quan trọng không kém chiều dài. Mặt ngọc quá mỏng cho ánh sáng xuyên đẹp nhưng dễ mẻ khi va vào cạnh bàn. Mặt quá dày nặng cổ, nhất là khi đeo cả ngày. Với người lần đầu đeo ngọc, nên chọn mặt vừa phải để quen dần.
Người lớn tuổi thường thích mặt hơi to, màu trầm, dễ nhìn; người trẻ hay chọn mặt nhỏ, màu sáng, phối với dây mảnh. Nếu mua làm quà mà chưa biết khổ người nhận, chọn cỡ trung bình khoảng hai phân rưỡi đến ba phân là an toàn nhất.
Độ dài dây cũng làm mặt củ lạc trông khác đi. Dây ngắn khoảng bốn mươi đến bốn mươi lăm phân để mặt nằm ngay hõm cổ, hợp áo cổ tròn. Dây dài năm mươi đến sáu mươi phân để mặt nằm thấp hơn, hợp áo cổ chữ V hoặc đeo ra ngoài áo len. Đo bằng một sợi chỉ quanh cổ người đeo trước khi đặt dây là cách đơn giản để khỏi phải đổi đi đổi lại.
Các kiểu chế tác mặt củ lạc thường gặp
Mặt trơn nguyên khối. Toàn bộ củ lạc là một khối đá, lỗ xỏ khoan ở đầu củ hoặc ở cuống. Kiểu này giữ trọn vẻ đẹp của đá, dễ lau, ít chỗ bám bụi. Điểm yếu là mép lỗ xỏ, nơi chịu lực kéo của dây suốt ngày, nên lỗ cần được khoan đủ xa mép và vê tròn.
Mặt có chỏm bọc kim loại. Đầu củ lạc được bọc một chỏm vàng hoặc bạc có khoen để xỏ dây. Kiểu này bảo vệ chỗ yếu nhất của mặt ngọc và giúp thay dây dễ hơn. Khi mua, bạn kiểm tra chỏm có ôm khít, không lỏng lắc; chỏm hở dễ kẹt bụi và làm ngọc tuột ra.
Mặt củ lạc tách vỏ hoặc kèm lá. Một bên vỏ được tạc hé ra để lộ hạt, hoặc kèm một chiếc lá lạc nhỏ ôm lấy củ. Kiểu này sinh động hơn nhưng có chỗ mỏng, cần đeo nhẹ nhàng hơn, tránh va vào cạnh cứng.
Mặt củ lạc ghép hạt châu. Mặt ngọc được treo cùng một vài hạt đá hoặc hạt kim loại phía trên. Đẹp mắt, nhưng nhiều chi tiết hơn đồng nghĩa với nhiều chỗ có thể bung. Nếu đeo cho trẻ, nên bỏ các hạt rời này.
Mặt hai củ lạc đôi. Hai củ lạc nằm cạnh nhau trên cùng một khối, hay được chọn làm quà cho đôi vợ chồng. Kiểu này thường to và nặng hơn, hợp đeo với áo cổ rộng hoặc dùng làm móc túi.
Chọn dây đeo đi kèm mặt củ lạc
Dây đeo quyết định mặt củ lạc có ở lại trên cổ lâu dài hay không. Mỗi loại dây có ưu nhược riêng:
- Dây tết sợi (đỏ, đen, nâu): rẻ, nhẹ, dễ điều chỉnh độ dài bằng nút rút; nhược điểm là thấm mồ hôi, bạc màu và sờn sau vài tháng đến một năm, cần thay định kỳ.
- Dây bạc: bền hơn, sáng màu, hợp ngọc xanh và trắng; bạc bị xỉn đen khi gặp mồ hôi và lưu huỳnh, lau bằng khăn đánh bạc là sáng lại.
- Dây vàng: bền và sang, hợp ngọc phỉ thúy giá trị cao; cần chú ý móc khoá chắc chắn và kích cỡ khoen vừa lỗ mặt ngọc.
- Dây da hoặc dây sáp: hợp mặt to, phong cách mộc; không nên ngâm nước lâu.
- Với mặt ngọc có lỗ xỏ nhỏ, nên dùng khoen kim loại để nối thay vì xỏ thẳng dây kim loại cứng qua lỗ ngọc, tránh cạ mòn và nứt mép lỗ.
Dù dây loại gì, bạn nên kiểm tra nút thắt và móc khoá mỗi vài tuần. Đa số trường hợp rơi mất mặt ngọc là do dây sờn hoặc móc bung, không phải do mặt ngọc.
Lưu ý an toàn khi đeo mặt củ lạc cho trẻ
Nhiều ông bà thích tặng cháu mặt củ lạc vì ý sinh sôi, trường sinh. Món quà đẹp, nhưng trẻ nhỏ đeo đồ trên cổ cần cẩn thận hơn người lớn:
- Với trẻ sơ sinh và trẻ chưa biết đi, không nên đeo dây trên cổ khi ngủ hay khi không có người lớn trông. Dây có thể vướng vào thành cũi, vào đồ chơi và siết cổ.
- Chọn mặt đủ to để trẻ không cho trọn vào miệng, và không có chi tiết rời như hạt lắc, chuông nhỏ có thể bung ra gây hóc.
- Dùng dây có điểm đứt an toàn, tức là dây tự tuột khi bị kéo mạnh, thay vì dây kim loại chắc chắn.
- Nếu muốn giữ món quà theo nếp nhà nhưng lo an toàn, có thể buộc mặt củ lạc vào cổ tay áo, móc vào xe đẩy ở chỗ trẻ không với tới, hoặc cất trong túi gấm đến khi trẻ lớn.
- Kiểm tra da trẻ sau vài ngày đeo. Nếu dây tết nhuộm phai màu hoặc khoen kim loại làm da đỏ, ngứa, nên tháo ra và hỏi ý kiến bác sĩ nhi khi cần.
Với trẻ lớn hơn đã tự chăm sóc được, mặt củ lạc ngọc cỡ nhỏ, dây mềm vừa cổ là lựa chọn hợp lý. Dặn trẻ tháo ra khi bơi, khi chơi thể thao va chạm.
Đeo hằng ngày và giữ mặt ngọc bền đẹp
Ngọc phỉ thúy và ngọc bích chịu được việc đeo hằng ngày khá tốt, vì cấu trúc sợi đan xen làm chúng dai, ít vỡ hơn nhiều loại đá cùng độ cứng. Dù vậy, cú va mạnh vào nền gạch hay cạnh kim loại vẫn có thể làm mẻ đầu củ lạc, chỗ mỏng nhất. Khi làm việc nhà nặng, đi tập thể thao hay bê vác, nên tháo mặt ra cất vào túi vải mềm.
Mồ hôi, nước hoa, kem dưỡng da và chất tẩy rửa không làm hỏng ngọc tự nhiên ngay, nhưng bám lâu sẽ làm mặt ngọc xỉn và dây tết bẩn. Với ngọc loại B có bơm nhựa, hoá chất và nhiệt độ cao có thể làm lớp nhựa ố vàng theo thời gian. Lau mặt ngọc bằng khăn mềm thấm nước sạch, để khô tự nhiên là đủ, không cần dung dịch đặc biệt.
Khi không đeo, cất mặt củ lạc riêng, không để chung với nhẫn kim cương hay đồ kim loại sắc cạnh có thể cào xước. Mỗi năm một lần, mang mặt và dây ra kiểm tra mép lỗ xỏ, nút dây, móc khoá. Một mặt ngọc được giữ như vậy có thể đeo hàng chục năm và truyền lại cho con cháu.
Câu hỏi thường gặp
Mặt dây củ lạc nên đeo cho nam hay cho nữ?
Cả hai đều đeo được. Khác biệt chủ yếu nằm ở cỡ mặt và kiểu dây: nữ thường chọn mặt nhỏ, màu sáng, dây mảnh; nam chọn mặt dày, màu trầm hơn, dây tết hoặc dây bạc to bản. Hình củ lạc không mang tính phân biệt giới.
Ngọc loại A, B, C khác nhau có quan trọng với mặt củ lạc nhỏ không?
Có, nếu bạn quan tâm đến độ bền và giá trị. Loại B đã tẩy axit, bơm nhựa nên có thể ố vàng và giòn hơn sau nhiều năm; loại C nhuộm màu có thể phai. Với món giá rẻ đeo cho vui thì không quá quan trọng, nhưng người bán vẫn phải nói đúng loại.
Dây tết đỏ có bắt buộc khi đeo mặt củ lạc không?
Không bắt buộc. Màu đỏ được ưa vì gợi may mắn theo quan niệm Á Đông và nổi trên nền ngọc xanh. Bạn có thể dùng dây đen, dây bạc hay dây vàng tuỳ sở thích, miễn dây chắc và hợp với lỗ xỏ của mặt ngọc.
Mặt củ lạc bị nứt chân tóc có đeo tiếp được không?
Vết nứt rất mảnh có thể là vân tự nhiên của đá, không ảnh hưởng nhiều. Nhưng nếu vết nứt chạy ngang qua chỗ hẹp, gần lỗ xỏ hoặc lan dần, nên ngừng đeo để tránh gãy rơi. Thợ ngọc có thể xem và tư vấn cách bọc kim loại gia cố.
Có nên mua mặt củ lạc ngọc qua mạng không?
Có thể, nếu người bán ghi rõ loại đá, kích thước, trọng lượng, có ảnh và video quay thật dưới ánh sáng tự nhiên, và chấp nhận đổi trả khi giám định không đúng mô tả. Với món đắt, nên hỏi trước về giấy giám định độc lập.
Mặt củ lạc ngọc có cần đeo theo tuổi hay mệnh không?
Không có quy định nào như vậy. Một số người chọn màu đá theo ngũ hành của mình như một sở thích văn hoá. Nếu không quan tâm, bạn cứ chọn màu và chất liệu bạn thích nhìn, vì món đeo hằng ngày trước hết phải hợp mắt người đeo.