Tượng phượng hoàng trên thị trường có vài dáng chính: phượng dang cánh bay, phượng đứng quay đầu, phượng đậu trên cành ngô đồng hoặc mỏm đá, phượng bên hoa mẫu đơn, đôi phượng (song phượng) và phượng hoàng lửa kiểu phương Tây. Mỗi dáng gợi một ý theo quan niệm, nhưng khác nhau nhiều nhất ở chỗ chiếm không gian và độ bền, nên chọn theo chỗ đặt là cách chắc nhất.
Bài này đi qua từng dáng: nhận diện, ý nghĩa thường được gán theo văn hoá dân gian, kích thước thực tế, ưu nhược khi bày trong nhà. Các ý nghĩa đều là cách hiểu phổ biến, có nơi giải thích khác; bạn không cần lo chọn "sai dáng", chỉ cần chọn dáng hợp mắt và hợp chỗ.
Nhận ra một con phượng trên tượng
Phượng là chim tưởng tượng nên mỗi thời, mỗi vùng tạo hình khác nhau, nhưng có vài nét chung giúp bạn nhận ra. Đầu có mào, thường cong như ngọn lửa hoặc như mào chim trĩ. Mỏ hơi quặp. Cổ dài, cong mềm. Cánh có các lớp lông sắp xếp như vảy, đầu cánh tách thành những lông dài. Đuôi là phần đặc trưng nhất: gồm nhiều dải lông dài uốn lượn, có khi xoè rộng, có khi buông rủ, đầu dải hay cuộn lại hoặc có hoạ tiết hình mắt.
Một mô tả cổ hay được dẫn cho rằng phượng là tổ hợp nét đẹp của nhiều loài: mỏ gà, cằm én, cổ rắn, lưng rùa, đuôi cá. Tượng hiện đại hiếm khi theo đúng từng chi tiết ấy, nhưng tinh thần "chim của mọi loài chim" vẫn còn: phượng thường được tạo hình lộng lẫy hơn mọi con chim thật.
Trong mỹ thuật Việt, phượng thời Lý có dáng thon dài, mềm như dải lụa; phượng thời Nguyễn trên đồ gỗ, đồ đồng Huế thường đầy đặn, nhiều chi tiết hơn. Tượng phượng bán phổ biến hiện nay phần lớn mang dáng phượng kiểu Trung Hoa hiện đại: đuôi xoè rộng, nhiều màu, nhiều lông. Nếu bạn thích phượng mang nét Việt, hãy tìm mẫu đuôi thon, ít rườm rà, gần với hoạ tiết trên đình chùa.
Các dáng phượng thường gặp
Ý nghĩa ghi trong bảng là cách hiểu phổ biến theo văn hoá dân gian, không phải quy định.
| Dáng | Nhận diện | Ý nghĩa thường được gán | Chiếm chỗ |
|---|---|---|---|
| Phượng dang cánh bay | Hai cánh mở rộng, đuôi bay theo | Vươn lên, khởi sắc | Ngang lớn, cần khoảng trống hai bên |
| Phượng đứng quay đầu | Đứng trên đế, cổ ngoảnh về sau | Thanh nhã, nhìn lại cội nguồn | Gọn, hợp kệ hẹp |
| Phượng đậu ngô đồng, mỏm đá | Đậu trên cành hoặc khối đá, đuôi rủ | Chọn chỗ tốt mà đậu, thanh cao | Cao, đáy vừa phải |
| Phượng bên mẫu đơn | Phượng kèm cành hoa mẫu đơn | Phú quý, đẹp đẽ | Trung bình, nhiều chi tiết |
| Song phượng | Hai phượng đối nhau hoặc quấn nhau | Đôi lứa, sum vầy | Ngang lớn hoặc làm chung đế |
| Phượng hoàng lửa | Cánh như ngọn lửa, thường màu đỏ cam | Tái sinh (theo truyền thuyết phương Tây) | Tuỳ mẫu, thường dựng đứng |
Nhìn cột cuối sẽ thấy dáng dang cánh và song phượng đòi hỏi mặt bằng rộng nhất. Nếu kệ của bạn chỉ sâu khoảng hai mươi phân, dáng quay đầu hoặc đậu mỏm đá sẽ dễ đặt và an toàn hơn nhiều.
Phượng dang cánh và phượng quay đầu
Phượng dang cánh: đẹp nhất khi có khoảng trống. Đây là dáng phô diễn nhất, cánh và đuôi mở ra tạo cảm giác bay. Nó cần được đặt ở chỗ thoáng, nhìn được từ chính diện, phía sau là mảng tường trơn để bóng đổ của cánh hiện rõ. Đặt trong tủ chật, dáng này mất hết vẻ đẹp.
Nhược điểm của dáng dang cánh. Cánh dang là phần mảnh, vươn xa thân, dễ va khi lau dọn và dễ cong, gãy khi vận chuyển. Với chất liệu bột đá hoặc resin, nên chọn mẫu có đầu cánh tựa vào mây hay cành cây.
Phượng quay đầu: gọn mà vẫn có hồn. Cổ ngoảnh về sau, mắt nhìn theo đuôi, khiến cả khối tượng như khép lại thành một vòng. Dáng này chiếm ít chỗ, ít phần nhô, nên bền hơn và dễ đặt trên kệ sách, bàn làm việc.
Ý nghĩa thường được gán cho dáng quay đầu. Nhiều người hiểu là nhớ về gốc gác, biết nhìn lại. Cũng có người chỉ đơn giản thấy dáng này mềm mại, nữ tính. Không có cách hiểu nào bắt buộc.
Phượng đậu ngô đồng, đậu mỏm đá và phượng bên mẫu đơn
Trong văn chương cổ Trung Hoa, phượng được tả là loài chim kén chọn, chỉ đậu trên cây ngô đồng. Từ đó, hình ảnh phượng đậu cành ngô đồng thành biểu tượng của người tài chọn chỗ xứng đáng mà đến, và của sự thanh cao. Trên tượng, cây ngô đồng thường được cách điệu thành một thân cây với vài chiếc lá to bản; nhiều mẫu thay bằng mỏm đá hay gốc cây để dễ làm.
Dáng đậu có ưu điểm lớn: đuôi phượng rủ xuống tựa vào cành hay đế, nên bền hơn đuôi bay tự do. Tượng có chiều cao đáng kể nhưng đáy không quá rộng, hợp góc phòng khách, đầu kệ hoặc bàn console. Khi chọn, kiểm phần cành hoặc đá nối với đế phải chắc, vì toàn bộ trọng lượng con phượng dồn lên đó.
Phượng bên hoa mẫu đơn là đề tài rất phổ biến trên tranh và tượng. Mẫu đơn được gọi là "vua các loài hoa", tượng trưng cho phú quý; đặt cạnh phượng là lời chúc vừa đẹp vừa sung túc. Dáng này nhiều chi tiết hoa lá, hợp không gian truyền thống, nhưng bám bụi nhiều và khó lau hơn. Nếu nhà bạn tối giản, hãy cân nhắc mẫu ít hoa, chỉ một cành mẫu đơn nhỏ ở chân đế.
Song phượng và phượng hoàng lửa
Song phượng là hai con phượng trong cùng một tác phẩm: đối mặt nhau, cùng chầu vào một viên ngọc hay vầng mặt trời, hoặc quấn quanh nhau. Theo cách hiểu dân gian, hai phượng là hình ảnh đôi lứa, sum vầy, nên hay được chọn làm quà cưới cho người không muốn dùng hình rồng. Với gia đình có hai chị em gái, song phượng đôi khi cũng được bày như lời chúc chị em hoà thuận. Song phượng thường làm chung một đế, chiếm bề ngang lớn, nên đo kệ trước khi chọn.
Phượng hoàng lửa là hình tượng từ truyền thuyết phương Tây và Trung Đông: con chim tự thiêu rồi tái sinh từ tro tàn. Tượng thường có cánh dựng như ngọn lửa, màu đỏ cam, đôi khi làm bằng resin trong suốt có ánh nhũ, kiểu dáng hiện đại. Đây là biểu tượng tái sinh, vượt qua khó khăn, khác với phượng Á Đông vốn gắn với điềm lành và vẻ đẹp nữ tính.
Cũng cần nói thêm: "chu tước", con chim đỏ trấn phương Nam trong bộ tứ tượng Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ, vốn có nguồn gốc khác phượng hoàng, nhưng trong đồ trang trí dân gian hai hình tượng hay được vẽ gần giống nhau. Khi người bán gọi một con chim đỏ dang cánh là chu tước, bạn có thể hiểu đó là cách gọi theo phong thủy nhà ở cho cùng một kiểu tượng.
Hai hình tượng hay bị gọi chung là "phượng hoàng", nên khi mua bạn nên xem kỹ mẫu. Nếu muốn món bày cạnh rồng thành cặp long phụng, chọn phượng Á Đông. Nếu muốn một tượng trang trí mang ý chí vươn lên cho phòng làm việc hiện đại, phượng hoàng lửa là lựa chọn hợp phong cách hơn.
Chất liệu hợp với từng dáng phượng
Không phải dáng nào cũng làm được bằng mọi chất liệu. Biết trước điều này giúp bạn hiểu vì sao cùng một dáng mà giá và độ bền chênh nhau nhiều.
| Dáng | Chất liệu hợp | Lý do |
|---|---|---|
| Dang cánh bay | Đồng, resin, bột đá có lõi gia cố | Đúc khuôn tạo được cánh mảnh; đá và gỗ dễ gãy ở cánh |
| Đứng quay đầu | Ngọc, đá tự nhiên, gỗ, đồng | Khối liền, ít phần nhô, hợp vật liệu tạc từ khối |
| Đậu ngô đồng, mỏm đá | Gỗ, bột đá, đồng | Cành, đá làm điểm tựa cho đuôi; gỗ tạc liền khối được |
| Bên hoa mẫu đơn | Bột đá, gỗ chạm, sứ | Nhiều chi tiết hoa lá, cần vật liệu giữ nét mảnh |
| Song phượng | Đồng, gỗ, sứ | Cần đế chung chắc; đồng và gỗ chịu được tượng ngang dài |
| Phượng hoàng lửa | Resin trong, pha lê, đồng mạ | Tạo hình ngọn lửa trong suốt, ánh màu hiện đại |
Nếu bạn thấy một con phượng ngọc dang cánh mỏng hay một con phượng gỗ có đuôi bay tự do dài gấp đôi thân, hãy xem kỹ: hoặc là tác phẩm của thợ rất giỏi với giá tương xứng, hoặc vật liệu thật không như mô tả. Ngược lại, phượng quay đầu bằng ngọc, bằng gỗ thường là lựa chọn bền nhất cho người muốn giữ lâu năm.
Với nhà có trẻ nhỏ, dáng quay đầu hoặc đậu mỏm đá bằng đồng là phương án an toàn: ít phần nhọn, khó vỡ, rơi cũng chỉ móp nhẹ.
Chọn dáng phượng theo chỗ đặt
Thay vì chọn theo ý nghĩa trước, cách thực tế hơn là bắt đầu từ chỗ đặt rồi lọc dần qua kích thước, phong cách và người dùng.
- Đo chỗ đặt: chiều rộng, chiều sâu, chiều cao khoảng trống phía trên. Ghi ra ba con số này trước khi xem mẫu.
- Lọc theo kích thước: kệ hẹp và nông thì chọn quay đầu hoặc đậu mỏm đá; mặt bằng rộng, tường phía sau trống thì mới tính đến dang cánh hoặc song phượng.
- Lọc theo phong cách: nhà nhiều đồ gỗ truyền thống hợp phượng mẫu đơn, phượng ngô đồng; nhà hiện đại hợp phượng dáng đơn giản hoặc phượng hoàng lửa.
- Lọc theo người dùng: nhà có trẻ nhỏ, vật nuôi thì ưu tiên dáng ít phần nhô, chất liệu đồng hoặc gỗ, đặt ở độ cao trẻ không với tới.
- Cuối cùng mới xem ý nghĩa: trong những mẫu còn lại, chọn dáng mà ý nghĩa bạn thích nhất.
Cách làm này tránh được tình huống rất hay gặp: mua một con phượng dang cánh thật đẹp rồi về nhà không có chỗ nào đủ rộng để đặt. Khi đã có ba con số kích thước, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và lọc rất nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Dáng phượng nào hợp đặt cạnh rồng thành cặp?
Nên chọn phượng trong cùng bộ với rồng, thường là dáng đứng hoặc dang cánh vừa phải, hơi quay về phía rồng. Tránh ghép phượng hoàng lửa kiểu phương Tây với rồng Á Đông, vì hai phong cách tạo hình khác nhau rõ rệt.
Phượng quay đầu có mang ý nghĩa xấu không?
Không. Theo cách hiểu phổ biến, dáng quay đầu gợi sự hướng về cội nguồn, sự dịu dàng. Đây là dáng được ưa chuộng vì gọn và bền. Không có quan niệm phổ biến nào coi dáng này là xấu.
Phượng đậu ngô đồng có khác gì phượng đậu mỏm đá?
Về ý nghĩa, ngô đồng gắn với điển cố phượng chỉ đậu cây ngô đồng, gợi sự thanh cao, chọn chỗ xứng đáng. Mỏm đá chủ yếu là cách tạo đế vững. Về sử dụng, hai dáng tương tự nhau, đều có đuôi rủ tựa đế nên khá bền.
Song phượng có dùng làm quà cưới thay long phụng được không?
Được. Một số người thích song phượng vì dáng mềm mại hơn, hoặc vì gia đình không muốn bày hình rồng trong phòng ngủ. Hai phượng cùng chầu một viên ngọc hay quấn nhau đều mang ý đôi lứa theo cách hiểu dân gian.
Phượng hoàng lửa có phải là phượng hoàng phong thủy không?
Phượng hoàng lửa xuất phát từ truyền thuyết phương Tây, mang ý tái sinh, không nằm trong hệ biểu tượng phong thủy Á Đông truyền thống. Tuy vậy nhiều người vẫn bày như một vật trang trí mang ý vươn lên; đó là lựa chọn thẩm mỹ cá nhân.
Tượng phượng nhiều màu có hợp nhà hiện đại không?
Phượng ngũ sắc nổi bật nhưng dễ rối mắt trong căn hộ tối giản. Nếu thích, chọn cỡ nhỏ và đặt ở nền trơn một màu. Nhà hiện đại thường hợp phượng một màu như vàng đồng, trắng ngà hoặc gỗ mộc hơn.