Thợ may và người làm nghề thủ công thường đặt vật phẩm trên kệ cao trong xưởng, ở bàn tiếp khách của tiệm, hoặc ở nhà; món hay chọn có mặt trơn để lau bụi vải, bụi gỗ dễ dàng, như hồ lô đá, quả cầu đục, tượng đồng nhỏ, còn món nhiều chi tiết thì nhanh thành ổ bụi. Khi làm việc với máy may, máy cắt, máy bào, nhiều người tháo vòng tay, chuỗi đeo cổ, vì dây hạt có thể bị cuốn vào trục, kim máy hoặc lưỡi cắt.
Nghề thủ công Việt Nam rất rộng: may đo, thêu, đan lát mây tre, mộc mỹ nghệ, gốm, sơn mài, làm đồ da. Mỗi nghề một loại bụi, một loại dụng cụ sắc, một nhịp làm việc. Bài này đi qua những điểm chung — xưởng nhỏ, đồ sắc, bụi — rồi tới riêng tiệm may đo có khách ra vào, xưởng mộc, xưởng gốm, và quà cho người làm nghề tay.
Xưởng nhỏ: bụi là thứ quyết định món nào sống được
Xưởng may gia đình thường là một phòng mười mấy mét vuông, vài máy may, bàn cắt, kệ vải, móc treo áo đang làm. Bụi xơ vải bay suốt ngày, bám lên mọi bề mặt, nhất là chỗ có tĩnh điện. Cây đá quý nhiều lá, tượng chạm nhiều khe, đồ gỗ chạm lọng đặt trong xưởng sẽ thành chỗ đọng xơ vải chỉ sau một tuần.
Món sống được trong xưởng là món mặt trơn, ít khe: quả cầu đá đục, hồ lô đá, khối đá đánh bóng, tượng đồng đúc khối liền, chuông đồng nhỏ. Lau bằng khăn ẩm hoặc thổi bằng máy thổi bụi mini là sạch. Đặt trên kệ cao, ngang hoặc trên tầm mắt, xa luồng gió quạt đẩy bụi.
Xưởng mộc, xưởng làm đồ mỹ nghệ thì bụi gỗ mịn hơn và nhiều hơn; xưởng gốm có bụi đất sét khô. Ở những xưởng này, món đặt trong tủ có cửa kính là cách duy nhất giữ sạch lâu dài. Bụi gỗ còn là chất dễ cháy, nên tránh mọi món dùng lửa trần như nến, đèn dầu, nhang trong xưởng.
Đồ đeo khi làm: máy may, máy cắt, dao kéo
Máy may công nghiệp chạy rất nhanh; chuỗi hạt dài, vòng có charm lủng lẳng có thể bị kim, chân vịt, dây curoa kéo vào. Nhẫn có mặt đá cao làm vướng vải, móc rách lụa mỏng. Nhiều thợ may lâu năm chỉ đeo một nhẫn trơn hoặc không đeo gì ở tay khi làm, vòng thì cất vào ngăn kéo bàn may.
Với máy cắt vải, máy bào, máy cưa trong xưởng mộc, quy tắc an toàn càng rõ: không đeo vòng tay, nhẫn, dây chuyền, không mặc áo tay rộng khi vận hành máy có lưỡi quay. Đây là nguyên tắc an toàn lao động chung với máy có bộ phận chuyển động, không riêng gì nghề nào.
Đồ đeo cổ cũng cần để ý: thợ may cúi sát mặt máy hàng giờ, dây chuyền dài lủng lẳng có thể chạm vào vùng kim. Dây ngắn vừa cổ, mặt nhỏ nằm trong cổ áo là kiểu nhiều người chọn khi ngồi máy.
Thợ thêu tay, thợ đan, thợ làm mây tre ngồi lâu, tay tì lên khung, lên đùi; vòng hạt to cấn cổ tay suốt nhiều giờ. Vòng mảnh hoặc không đeo khi làm là lựa chọn của nhiều người. Thợ gốm nhào đất, chuốt gốm thì đất sét lọt vào kẽ hạt, khó rửa; tháo vòng trước khi nhúng tay vào đất.
Tiệm may đo có khách: bàn tiếp, gương thử, quầy nhận đồ
Tiệm may đo áo dài, vest, đồ công sở có khu vực khách vào đo, thử, nhận đồ. Đây là nơi vật phẩm được nhìn thấy và tạo không khí. Bàn tiếp khách có thể đặt một cây đá lá xanh nhỏ, một bình hoa gốm, một quả cầu đá trên đế gỗ; quầy nhận đồ có thể có thiềm thừ nhỏ, đồng xu dưới khay tiền theo tập quán buôn bán.
Khách may đo thường ngồi chờ khá lâu khi thợ lấy số đo, chọn vải. Một góc ngồi chờ có ghế, có bàn nhỏ với bình trà, một món trang trí điềm đạm, khiến cả tiệm trông chỉn chu. Đây là chỗ hợp đặt món chính của tiệm hơn là bàn làm việc của thợ.
Tiệm may có rất nhiều vải, mà vải mới dễ bắt bẩn. Không đặt món đồng có thể để lại vệt xanh, món gỗ ra màu, món đá có cạnh sắc gần chỗ trải vải, gần áo thành phẩm đang treo chờ khách. Cây đá có cành dây đồng nhọn đặt cạnh móc treo áo có thể móc rách tà áo lụa.
Khu vực thử đồ có gương lớn; đặt vật phẩm ở đó cần tính tới chuyện khách đứng, xoay người, giơ tay. Món đặt trên kệ cạnh gương nên nhỏ, đặt sâu vào trong, không ở mép kệ ngang tầm khuỷu tay.
Kim, kéo và đồ sắc: tách khỏi vật phẩm
Thợ may có thói quen cắm kim trên gối kim, để kéo trên bàn, dao rọc chỉ trong khay. Vật phẩm đặt trên bàn may dễ bị dùng làm chỗ "tạm" để kim, kéo; một quả cầu có đế lõm có khi đầy kim ghim sau vài ngày. Tách hẳn: khay dụng cụ một bên, vật phẩm ở kệ cao, không ở trên bàn làm việc.
Có tiệm dùng chính dụng cụ nghề làm món có ý: một chiếc kéo đồng cổ của người thầy cũ treo trên tường, một gối kim hình hồ lô bọc gấm. Đây là cách người làm nghề giữ kỷ niệm, mang ý nghĩa với họ hơn mọi tượng mua sẵn.
Kim gãy, kim cong là thứ hay rơi xuống sàn và kẹt trong khe đồ vật. Một món có đế rỗng hay đế nỉ đặt trên bàn may lâu ngày có thể giấu vài cây kim gãy dưới đáy; khi nhấc lên lau, tay dễ bị đâm. Lật món ra kiểm khi lau là thói quen nhỏ mà đáng giữ.
Nếu tiệm có trẻ nhỏ của gia đình chạy chơi, khay kim, kéo và mọi món nhỏ có thể nuốt đều phải ở trên cao. Đây là chuyện an toàn trước cả chuyện bày biện.
Làng nghề gốm, sơn mài, mây tre: món theo đúng nghề
Ở các làng nghề, xưởng thường nằm ngay trong nhà, phòng trưng bày sản phẩm kiêm phòng khách. Vật phẩm ở đây hay chính là sản phẩm của nghề: nhà làm gốm bày bình hút lộc men nâu do mình làm, nhà làm sơn mài treo tranh sơn mài, nhà đan mây tre đặt giỏ, khay mây. Mua thêm tượng đá màu về đặt chung có khi lại làm lạc tông phòng trưng bày.
Nếu muốn có món theo tập quán, chọn món cùng chất liệu hoặc gần chất liệu nghề: nhà gốm chọn tượng gốm, hồ lô gốm; nhà mộc chọn tượng gỗ, hồ lô gỗ; nhà sơn mài chọn hộp sơn mài, tranh sơn mài đề tài hoa sen, cá chép. Khách tới mua hàng nhìn thấy một không gian đồng nhất, hiểu ngay đây là nhà của người làm nghề.
Lò nung gốm, chỗ phơi sản phẩm sơn mài cần tránh mọi vật dễ cháy và mọi thứ có thể rơi vào sản phẩm đang khô. Vật phẩm, nếu có, đặt ở phòng trưng bày hoặc phòng ở, không ở khu sản xuất.
Bán đồ thủ công online: góc chụp ảnh sản phẩm
Nhiều thợ thủ công trẻ bán hàng qua mạng: túi da khâu tay, áo dài may đo, đồ len móc, gốm vẽ tay. Góc chụp ảnh sản phẩm là một chiếc bàn có nền vải trơn, đèn hắt sáng. Vật phẩm đặt ở góc này nên nằm ngoài khung hình, hoặc nếu có trong ảnh thì làm đạo cụ hài hoà với sản phẩm: một hồ lô gỗ cạnh chiếc ví da, một quả cầu đá cạnh chiếc khăn len.
Đá trong suốt, đồ đồng bóng dưới đèn chụp hay tạo đốm loá, làm ảnh sản phẩm khó xem. Đá đục, gỗ mờ, gốm men mờ hợp làm đạo cụ hơn. Đặt vật phẩm thật sự của mình ở chỗ khác, như kệ phía sau lưng hoặc bàn làm việc, để góc chụp gọn.
Một thói quen nên có: chụp ảnh sản phẩm xong, cất đạo cụ về chỗ cũ ngay. Bàn chụp đầy đồ lặt vặt là bàn làm mất thời gian dọn dẹp mỗi lần lên hàng mới.
Bảng: nghề thủ công, chỗ đặt và món hợp
Bảng dưới gom vài nghề tay hay gặp và lưu ý riêng của từng nghề:
| Nghề / chỗ | Món hay chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Xưởng may gia đình | Hồ lô đá, quả cầu đục trên kệ cao | Mặt trơn dễ lau xơ vải; xa quạt |
| Tiệm may đo có khách | Cây đá nhỏ ở bàn tiếp, thiềm thừ nhỏ ở quầy | Xa vải, áo thành phẩm; không cạnh sắc |
| Thợ thêu, đan | Vòng mảnh hoặc không đeo khi làm | Không cấn cổ tay khi ngồi lâu |
| Xưởng mộc mỹ nghệ | Món trong tủ kính có cửa | Bụi gỗ dễ cháy; không lửa trần |
| Xưởng gốm | Món gốm do chính xưởng làm, đặt kệ trong | Tháo vòng khi nhào đất |
| Máy có lưỡi quay | Không đeo vòng, nhẫn, dây chuyền | Nguyên tắc an toàn lao động chung |
Với người làm nghề tay, món đẹp nhất trong xưởng thường là món chính tay mình hoặc thầy mình làm ra.
Món do chính tay mình làm và hồ lô cho xưởng
Thợ gốm bày chiếc bình đầu tiên mình nặn được; thợ mộc giữ chiếc hộp gỗ đầu tay; thợ thêu treo bức thêu đầu tiên. Những món này với người làm nghề có giá trị như vật phẩm, thậm chí hơn, vì nó gắn với chặng đường của chính họ. Theo mệnh hay không, đó là món đáng đặt ở chỗ dễ nhìn nhất trong xưởng.
Trong các món mua sẵn, hồ lô là hình tượng nhiều xưởng thủ công chọn: dáng tròn, mặt trơn, không có khe, dễ lau bụi, lại gắn với ý bình an, sức khoẻ theo tập quán — điều người làm nghề tay, ngồi lâu, hít bụi, rất cần để ý. Hồ lô đá, hồ lô gỗ đã phủ dầu, hồ lô đồng đều hợp; cỡ 8–12 cm đặt kệ là vừa.
Một thợ may sinh năm 1972 mệnh Mộc ở Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình, đặt một hồ lô gỗ trên kệ phía trên máy may, cạnh hộp chỉ. Ba chục năm làm nghề, hồ lô đổi màu nâu bóng vì được lau mỗi tuần cùng lúc lau máy. Người cần ướm cỡ hồ lô cho kệ xưởng, vatphamphongthuy.com xếp những món này trong nhóm Hồ Lô, Hồ Lô Bát Tiên.
Sức khoẻ nghề, theo mệnh và kiểm hàng
Ý "bình an, sức khoẻ" của hồ lô là lời nhắc theo tập quán. Với nghề thủ công, những việc thật giữ sức khoẻ là đeo khẩu trang khi làm việc nhiều bụi, có quạt hút hoặc mở cửa thông gió, ngồi ghế đúng chiều cao với bàn may để đỡ đau lưng, đèn đủ sáng để đỡ mỏi mắt, và nghỉ giữa giờ đứng dậy vận động. Một món đặt trên kệ có thể nhắc mình những việc đó mỗi lần nhìn thấy.
Chọn theo mệnh vẫn theo nguyên tắc giữ hình tượng, đổi chất liệu: hồ lô đồng cho mệnh Kim, hồ lô gỗ cho mệnh Mộc, hồ lô đá đen cho mệnh Thuỷ, hồ lô đá đỏ hay gỗ hương cho mệnh Hoả, hồ lô gốm men nâu cho mệnh Thổ.
Kiểm hàng: mặt món trơn, không có vết nứt giữ bụi; đế chắc, đặt trên kệ không cập kênh; đồ gỗ phủ dầu kín, không ra màu khi lau khăn ẩm (để không làm bẩn vải). Món đồng kiểm lớp phủ có bong không, vì đồng trần để gần vải dễ để lại vệt.
Câu hỏi thường gặp
Thợ may có nên đeo vòng tay khi làm việc không?
Nhiều thợ may tháo vòng tay, chuỗi hạt khi làm vì có thể bị kim, chân vịt, dây curoa máy may kéo vào, và nhẫn mặt cao dễ móc rách vải mỏng. Nếu đeo, chọn vòng mảnh sát tay; với máy cắt có lưỡi quay thì không nên đeo gì.
Xưởng may nhiều bụi vải nên đặt vật phẩm gì?
Món mặt trơn, ít khe như hồ lô đá, quả cầu đục, khối đá đánh bóng, tượng đồng khối liền, đặt trên kệ cao xa luồng quạt. Tránh cây đá nhiều lá, tượng chạm nhiều khe vì nhanh đọng xơ vải và khó lau.
Tiệm may đo nên đặt vật phẩm ở đâu để không làm bẩn vải?
Đặt ở bàn tiếp khách, quầy nhận đồ, xa bàn cắt và móc treo áo thành phẩm. Tránh đồng trần dễ để vệt xanh, gỗ ra màu, cành dây đồng nhọn có thể móc rách áo lụa.
Xưởng mộc có đặt nến, đèn dầu trang trí được không?
Không nên. Bụi gỗ mịn là chất dễ cháy, lửa trần trong xưởng là rủi ro lớn. Vật phẩm trong xưởng mộc nên đặt trong tủ kính có cửa để tránh bụi, và không dùng bất cứ món nào cần đốt.
Tặng thợ thủ công món gì cho hợp?
Món mặt trơn dễ lau như hồ lô, quả cầu đá, hoặc món gắn với nghề như hộp gỗ đựng kim chỉ, gối kim bọc gấm. Người làm nghề tay thường quý món có tính thủ công thật; hỏi về nghề của họ khi trao quà cũng là cách tặng có tâm.