Phần lớn quả cầu thạch anh tự nhiên đều có "vết" bên trong: những làn mây trắng mờ, những mảng lấp lánh cầu vồng, những bóng tinh thể lồng nhau hay sợi tóc kim loại; đó là bao thể, dấu vết của quá trình tinh thể lớn lên và từng nứt rồi liền lại. Bao thể không phải lỗi, nhiều người chơi coi đó là phần đẹp nhất của quả cầu. Chỉ có một số vết rạn chạm ra bề mặt là đáng để ý vì có thể lan khi va đập hay đổi nhiệt đột ngột.
Bài này giúp bạn gọi đúng tên các loại bao thể hay gặp, phân biệt vết rạn vô hại với vết rạn đáng lo, nhận ra thạch anh rạn nhân tạo và bọt khí của thuỷ tinh, rồi tự soi quả cầu bằng đèn pin điện thoại. Cuối bài là cách đặt và chiếu sáng để bao thể hiện rõ nhất.
Vì sao gần như mọi quả cầu thạch anh tự nhiên đều có vết bên trong
Tinh thể thạch anh lớn lên trong lòng đất từ dung dịch giàu silic, qua thời gian rất dài, trong điều kiện nhiệt độ và áp suất thay đổi. Trong quá trình đó, những hạt khoáng khác bị tinh thể bao lấy, những giọt dung dịch nhỏ bị nhốt lại, những vết nứt mở ra do biến động rồi được dung dịch lấp đầy và liền lại. Mỗi sự kiện ấy để lại một dấu vết bên trong, gọi chung là bao thể.
Quả cầu được mài từ phần thân tinh thể hoặc từ khối thạch anh lớn, nên nó "cắt ngang" qua nhiều lớp dấu vết. Một quả cầu hoàn toàn trong vắt, không có bất kỳ bao thể nào, là chuyện hiếm với thạch anh tự nhiên cỡ lớn. Ngược lại, thuỷ tinh và thạch anh nấu chảy được làm từ chất lỏng nóng chảy, đông lại nhanh, nên thường trong đều, chỉ có bọt khí tròn hoặc vân xoáy.
Vì vậy, với người mua quả cầu thạch anh, bao thể vừa là đặc điểm nhận diện đá tự nhiên, vừa là thứ làm mỗi quả cầu khác nhau. Hai quả cầu cùng cỡ, cùng loại đá có thể khác hẳn nhau nhờ cách bao thể phân bố. Đó cũng là lý do nhiều người thích chọn quả cầu tận tay, hoặc yêu cầu video quay quả cầu xoay dưới đèn trước khi mua online.
Những kiểu bao thể hay gặp
Vân mây, băng tuyết. Những làn trắng mờ như sương, như bông, đôi khi xếp thành mảng như lông chim. Đây thường là vết nứt cũ đã liền lại, bên trong chứa vô số giọt lỏng li ti. Vân mây là loại bao thể phổ biến nhất, khiến quả cầu có chiều sâu như nhìn vào một khối băng.
Cầu vồng. Những mảng lấp lánh nhiều màu, đổi màu khi xoay quả cầu. Hiện tượng do ánh sáng giao thoa trong một khe nứt rất mỏng bên trong đá, giống màu cầu vồng trên vết dầu loang. Cầu vồng chỉ hiện ở một số góc nhìn, nên quả cầu cần được xoay mới thấy.
Ưu linh, bóng ma. Hình một tinh thể nhỏ hơn lồng bên trong, như bóng ma của tinh thể cũ, do tinh thể ngừng lớn một thời gian, bề mặt bị phủ một lớp khoáng mỏng rồi lại tiếp tục lớn. Lớp khoáng thường là chlorite màu xanh, nên hay gọi là ưu linh xanh; cũng có ưu linh trắng, đỏ, tím.
Tóc rutil. Những sợi kim mảnh màu vàng, đỏ, đen chạy xuyên trong đá; đó là tinh thể khoáng rutil hay các khoáng dạng kim khác. Quả cầu có nhiều sợi được bán với tên thạch anh tóc.
Đốm đỏ, đốm nâu. Những đốm hoặc vảy nhỏ màu đỏ, nâu do khoáng sắt như hematite, lepidocrocite. Một số quả cầu đỏ lấm tấm được bán dưới tên thạch anh dâu tây; trên thị trường có cả hàng thuỷ tinh làm giả loại này.
Giọt lỏng hai pha. Những túi nhỏ chứa chất lỏng và một bọt khí bên trong, đôi khi bọt khí di chuyển khi nghiêng đá. Rất nhỏ, thường phải dùng kính lúp mới thấy; là dấu hiệu khá đặc trưng của thạch anh tự nhiên.
Vết rạn nào đáng lo, vết nào không
Không phải vết rạn nào cũng như nhau. Bảng dưới giúp bạn đánh giá các vết thấy bên trong quả cầu.
| Kiểu vết | Nhìn ra sao | Có chạm bề mặt không | Nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Vân mây đã liền | mảng trắng mờ, không có cạnh sắc, sờ mặt ngoài vẫn nhẵn | không | vô hại, là đặc điểm của đá |
| Cầu vồng bên trong | lấp lánh nhiều màu, nằm hẳn trong lòng đá | thường không | vô hại; tránh sốc nhiệt để vết không lan |
| Vết rạn chạm bề mặt | đường mảnh chạy tới tận mặt ngoài, có thể cảm được bằng móng tay | có | hỏi trước khi mua; giữ tránh va đập, sốc nhiệt |
| Vết rạn mới sau va đập | vết hình đĩa hoặc hình vỏ sò quanh một điểm va | thường có | hư hỏng do va chạm, không phải bao thể |
| Vết nứt xuyên | đường cắt ngang gần hết quả cầu, nhìn thấy như hai nửa | có, ở hai đầu | quả cầu có nguy cơ tách vỡ, nên tránh |
Phép thử nhanh: lướt móng tay nhẹ dọc theo chỗ vết chạm tới bề mặt. Nếu móng tay vướng một gờ nhỏ, đó là vết rạn hở ra mặt ngoài. Vết hở là đường cho bụi, nước và chất tẩy lọt vào, và cũng là điểm yếu khi quả cầu bị va hoặc đổi nhiệt đột ngột.
Thạch anh rạn nhân tạo và bọt khí thuỷ tinh: thứ trông giống bao thể
Trên thị trường có loại quả cầu, vòng hạt gọi là thạch anh rạn, đầy những vết nứt trong lấp lánh như băng vỡ. Loại này thường được làm bằng cách nung nóng thạch anh rồi nhúng nhanh vào nước lạnh, khiến đá rạn khắp bên trong; nhiều khi còn được ngâm thuốc nhuộm để màu thấm vào các khe rạn, cho ra màu hồng, xanh, tím rực. Đó vẫn là thạch anh, nhưng vết rạn là do xử lý chứ không phải bao thể tự nhiên, và đá yếu hơn quả cầu thạch anh nguyên.
Nhận ra thạch anh rạn không khó: vết rạn dày đặc, phân bố đều khắp quả cầu, cạnh sắc, lấp lánh như kính vỡ, khác hẳn vân mây mềm và phân bố lộn xộn của bao thể tự nhiên. Nếu có màu, soi kỹ sẽ thấy màu đậm hơn dọc các khe rạn, nhạt hơn ở phần đá giữa các khe.
Thuỷ tinh thì để lại dấu hiệu khác. Bọt khí trong thuỷ tinh tròn trịa, sáng viền, có thể đứng riêng lẻ hoặc thành chuỗi; vân xoáy giống như mật ong khuấy chưa tan. Thạch anh tự nhiên hầu như không có bọt khí tròn như vậy, trừ giọt lỏng hai pha rất nhỏ và có hình dạng góc cạnh hơn. Thấy bọt khí tròn rõ bằng mắt thường, bạn nên nghĩ tới thuỷ tinh hoặc thạch anh nấu chảy, rồi hỏi lại người bán.
Soi bao thể tại nhà bằng đèn pin điện thoại
Bạn không cần thiết bị chuyên môn để xem bao thể của quả cầu. Một phòng tối, một đèn pin và vài phút là đủ:
- Lau sạch quả cầu bằng khăn mềm khô để dấu tay không làm nhiễu.
- Vào phòng tối hoặc kéo rèm. Bật đèn pin điện thoại, đặt đèn sát vào một điểm trên mặt quả cầu để ánh sáng đi xuyên vào trong.
- Nhìn từ phía đối diện hoặc bên hông. Vân mây sẽ sáng lên như sương trong đèn pha, cầu vồng loé màu ở một số góc.
- Xoay quả cầu chậm, đổi điểm đặt đèn nhiều lần để thấy toàn bộ lòng đá.
- Đặt quả cầu lên một tờ giấy trắng có kẻ một đường thẳng đậm, nhìn đường kẻ qua quả cầu và xoay chậm. Với thạch anh, ở một số hướng có thể thấy đường kẻ tách thành hai đường rất sát nhau do tính khúc xạ kép; thuỷ tinh không có hiện tượng này. Hiệu ứng khá tinh tế, thấy được là dấu hiệu tốt, không thấy chưa chắc là thuỷ tinh.
- Chụp ảnh hoặc quay video lại các bao thể đẹp; đó cũng là "dấu vân tay" để nhận lại quả cầu của mình.
Nếu muốn kết luận chắc chắn thạch anh hay thuỷ tinh, đặc biệt khi quả cầu có giá trị, bạn nên đem tới nơi có thiết bị giám định đá quý. Các phép soi ở nhà chỉ giúp bạn có câu hỏi đúng để hỏi người bán.
Bao thể trong mắt người chơi quả cầu
Người chơi đá thường gọi một quả cầu nhiều bao thể đẹp là có "cảnh", như nhìn thấy núi non, mây trời, rừng cây trong lòng đá. Quả cầu ưu linh xanh hay được ví như khu vườn, quả cầu nhiều cầu vồng được quý vì mỗi lần xoay là một cảnh khác. Đây là gu thẩm mỹ, mỗi người một ý; có người thích quả cầu trong vắt như giọt nước, có người lại chỉ chọn quả cầu có cảnh.
Trong quan niệm phong thủy của một số người bán vật phẩm, quả cầu có cầu vồng bên trong tượng trưng cho hy vọng, vận mới; ưu linh tượng trưng cho sự trưởng thành qua nhiều giai đoạn, giống cách tinh thể lớn lên từng lớp. Đó là cách gửi gắm ý nghĩa dựa trên hình ảnh, không có nguồn sách cổ thống nhất, bạn có thể tham khảo như một câu chuyện đẹp về món đồ.
Điều nên giữ tỉnh táo là không để những tên gọi hấp dẫn đẩy giá lên vô lý. Một quả cầu có cầu vồng do vết rạn mở ra bề mặt có thể đẹp hôm nay nhưng là điểm yếu về lâu dài. Bao thể đẹp nhất là bao thể nằm trọn trong lòng đá, không chạm ra ngoài.
Đặt và chiếu sáng để thấy bao thể đẹp nhất
Bao thể chỉ hiện rõ khi ánh sáng đi xuyên qua quả cầu. Đặt quả cầu trên đế có khoảng hở bên dưới, hoặc trên đế đèn chiếu từ dưới lên, sẽ làm vân mây và cầu vồng sáng hơn nhiều so với đặt trên đế gỗ kín. Ánh đèn bàn chiếu xiên từ phía sau quả cầu, so với hướng người nhìn, cũng cho hiệu ứng đẹp, giống ánh nắng xuyên qua làn sương.
Nền phía sau càng tối, bao thể trắng càng nổi. Một quả cầu thạch anh trắng đặt trước mảng tường gỗ sẫm hoặc tấm vải đen trên kệ trưng bày sẽ hiện rõ hơn hẳn so với đặt trước tường trắng. Ngược lại, quả cầu thạch anh tím, thạch anh hồng nên có nền sáng vừa phải để màu không bị chìm.
Đừng tìm cách làm bao thể nổi bằng nắng trực tiếp. Nắng làm quả cầu trong suốt thành thấu kính gom nhiệt, đồng thời có thể làm phai màu thạch anh tím, thạch anh hồng theo thời gian. Ánh đèn LED dịu là đủ, và bạn có thể bật nó chỉ vào buổi tối, lúc ngồi ngắm, để quả cầu có lúc được nhìn kỹ, có lúc chỉ lặng lẽ nằm trên kệ.
Câu hỏi thường gặp
Quả cầu thạch anh có vân mây là hàng kém chất lượng phải không?
Không. Vân mây là bao thể phổ biến nhất của thạch anh tự nhiên, do vết nứt cũ đã liền lại với vô số giọt lỏng nhỏ. Nó cho quả cầu chiều sâu và là một dấu hiệu nhận diện đá tự nhiên. Quả cầu hoàn toàn trong vắt ở cỡ lớn mới là thứ hiếm và cần hỏi kỹ hơn.
Cầu vồng trong quả cầu có làm đá yếu đi không?
Cầu vồng là ánh sáng giao thoa trong một khe nứt mỏng. Nếu khe nằm trọn trong lòng đá, quả cầu vẫn bền cho việc bày thông thường. Nếu khe chạm ra bề mặt, đó là điểm yếu khi va đập hay đổi nhiệt đột ngột. Nên tránh rửa nước nóng, phơi nắng rồi đưa vào phòng lạnh.
Làm sao phân biệt thạch anh rạn nhân tạo với thạch anh có cầu vồng tự nhiên?
Thạch anh rạn nhân tạo có vết rạn dày đặc, đều khắp, cạnh sắc như kính vỡ, nhiều khi có màu nhuộm đậm dọc khe. Bao thể tự nhiên phân bố lộn xộn, có vùng trong, vùng mây, cầu vồng chỉ hiện ở một vài mảng và một số góc nhìn khi xoay.
Thấy bọt khí tròn trong quả cầu thì có phải thuỷ tinh không?
Bọt khí tròn, sáng viền nhìn rõ bằng mắt thường là dấu hiệu thường gặp của thuỷ tinh hoặc thạch anh nấu chảy. Thạch anh tự nhiên hầu như chỉ có giọt lỏng rất nhỏ, hình dạng góc cạnh. Đây là dấu hiệu để hỏi lại người bán; muốn chắc chắn thì nên đem giám định.
Bao thể trong quả cầu có thay đổi theo thời gian không?
Bao thể tự nhiên nằm cố định trong đá, không tự biến đổi trong điều kiện bày bình thường. Thứ có thể thay đổi là vết rạn hở ra bề mặt, có thể lan khi va đập hoặc sốc nhiệt, và bụi hay chất bẩn lọt vào khe hở làm vết rạn ngả màu.
Có nên chọn quả cầu có tóc rutil cho phòng khách không?
Tuỳ sở thích. Quả cầu tóc rutil vàng trông ấm, hợp với đèn vàng và đồ gỗ; tóc đen trông mạnh và hiện đại. Về bảo quản, các sợi tóc nằm trong đá nên không ảnh hưởng độ bền. Nên xem quả cầu dưới đèn để thấy mật độ và màu tóc thật trước khi chọn.