Một món phỉ thúy để bàn đáng chọn là món mà chất ngọc được gọi đúng tên và có giấy, thợ tận dụng màu khéo, đế gỗ khít và chắc, và được đặt ở chỗ không bị va, không nắng gắt, có ánh sáng đủ để ngọc "sống". Với đồ bày, cách đặt và chiếu sáng quyết định nửa vẻ đẹp; một khối ngọc tốt để trong góc tối nhìn cũng như đá thường.
Đồ bày bằng phỉ thúy gồm nhiều thứ: tượng nhỏ các hình tượng dân gian, khối chạm cảnh núi non sông nước mà giới chơi ngọc gọi là "sơn tử", hoa lá, quả, con vật, và cả những khối ngọc thô chỉ mài một mặt. Những hình tượng cụ thể như tỳ hưu, Di Lặc hay bắp cải có bài riêng trên trang. Bài này nói chung về chuyện chọn, đặt và giữ một món phỉ thúy trên bàn, trên kệ hay trong tủ kính.
Vì sao món phỉ thúy bày lớn giá mềm cần xem kỹ
Phỉ thúy chất lượng tốt hiếm khi có khối lớn mà sạch, đều màu. Phần lớn ngọc đẹp được cắt nhỏ để làm vòng, mặt dây, nhẫn, nơi giá trị tính trên từng gam cao hơn. Vì vậy, một tượng cao hai ba mươi phân mà trong và xanh đều, giá lại chỉ ngang một chiếc mặt dây nhỏ, là điều không hợp lý về mặt thị trường.
Những món bày cỡ lớn giá phải chăng thường rơi vào vài nhóm. Có món là phỉ thúy thật nhưng chất ngọc đục, nhiều bông, màu loang tự nhiên, gọi đúng tên thì không có gì sai. Có món là ngọc đã tẩy axit và bơm nhựa, gọi là loại B, hoặc nhuộm thêm màu, gọi là loại C. Có món không phải phỉ thúy mà là serpentine, thạch anh vi tinh nhuộm xanh, cẩm thạch đá vôi nhuộm, hay bột đá trộn keo đúc khuôn.
Mỗi nhóm có chỗ dùng của nó. Một khối serpentine chạm đẹp vẫn là món bày ưa nhìn nếu bạn trả đúng giá serpentine. Vấn đề chỉ là gọi đúng tên. Với món bày, nhiều người bán ngại làm giấy giám định vì khối lớn, nặng; bạn vẫn có thể yêu cầu ghi rõ tên đá và tình trạng xử lý vào hoá đơn.
Đọc một khối chạm bày: màu, bố cục và độ sâu
Tận dụng màu. Phỉ thúy hiếm khi một màu. Người thợ giỏi đặt vệt xanh vào cây cối, mảng trắng vào mây nước, chấm vàng hay nâu vào mái nhà, con vật. Giới làm ngọc gọi đây là "xảo sắc". Khi màu rơi đúng chỗ, khối ngọc trông như được vẽ; khi màu rơi lung tung, khối chạm trông rối dù tay nghề không tệ.
Bố cục có tầng. Một khối sơn tử đẹp có lớp trước, lớp giữa, lớp sau: cây và người ở trước, núi ở giữa, mây ở sau. Nhìn từ chính diện thấy có chiều sâu, không phải các hình dán phẳng lên một mặt.
Độ sâu đường chạm. Rãnh sâu tạo bóng đổ, làm hình nổi khối. Rãnh nông đều tăm tắp, đáy rãnh tròn mịn như đổ khuôn là dấu hiệu nên xem kỹ có phải bột đá đúc không.
Chi tiết mảnh. Cành cây thủng, sợi dây, tay người, chân con vật. Càng nhiều chi tiết mảnh thì càng phải đặt ở chỗ ít va chạm. Kiểm các chi tiết này có vết gắn keo không; một số món đã gãy và được gắn lại trước khi bán.
Đáy và mặt sau. Lật lên xem đáy: phẳng, có khớp với đế không, có vết cắt thô không. Mặt sau của khối chạm cũng nên được hoàn thiện, không phải mặt cưa để nguyên.
Chọn cỡ món bày cho vừa chỗ đặt
Một món phỉ thúy đẹp có thể trông lạc lõng nếu sai cỡ so với chỗ đặt. Trên bàn làm việc, tượng nhỏ cao khoảng năm đến mười lăm phân là vừa, không che màn hình, không chiếm chỗ để giấy tờ. Trên kệ phòng khách, món cao mười lăm đến ba mươi phân hợp với ngăn kệ cao gấp rưỡi tới gấp đôi chiều cao món đồ, để phía trên còn khoảng thở. Món lớn hơn thường cần một chiếc bàn con hay một ngăn tủ riêng.
Cũng nên tính khoảng cách người ngắm. Khối chạm nhiều chi tiết nhỏ cần được đặt gần tầm mắt, ở nơi người ta đứng gần, như kệ cạnh bàn trà. Đặt trên nóc tủ cao thì mọi nét chạm biến mất, chỉ còn một khối xanh. Ngược lại, khối ngọc mài trơn hay tượng dáng đơn giản đặt xa vẫn nhận ra được.
Một kệ chất đầy nhiều món ngọc nhỏ thường kém đẹp hơn một món vừa phải đứng một mình có khoảng trống xung quanh. Nếu bạn có nhiều món, hãy chia ra từng nhóm theo màu hay theo đề tài, mỗi lúc bày một nhóm và cất những món còn lại vào hộp. Đồ bày được thay đổi theo mùa cũng làm căn phòng có cảm giác mới hơn.
Chọn đế gỗ cho món phỉ thúy bày
Đế không chỉ để đỡ mà còn là một phần của món bày. Đế tốt làm khối ngọc đứng vững và nổi bật, đế kém làm món đồ dễ đổ và trông rẻ đi:
- Khít với đáy ngọc. Đế đẹp được tiện hoặc đục theo đúng hình đáy khối ngọc, đặt vào thấy ăn khớp, lắc nhẹ không xê dịch. Đế mua sẵn hình tròn, hình chữ nhật thường không khít với khối chạm.
- Gỗ đủ nặng. Gỗ chắc, nặng giúp hạ trọng tâm. Đế quá nhẹ so với khối ngọc làm cả món dễ đổ khi chạm vào.
- Màu gỗ. Gỗ sẫm như gụ, trắc, mun làm nổi ngọc xanh và trắng; gỗ sáng hợp ngọc màu đậm. Tránh đế sơn bóng quá mạnh, phản chiếu làm rối mắt.
- Chiều cao đế. Đế cao làm món bày trang trọng hơn nhưng nâng trọng tâm, dễ đổ hơn. Với món cao, nên chọn đế thấp, rộng.
- Lót chống trượt. Dán miếng nỉ hay cao su mỏng dưới đáy đế để không trượt trên mặt kính, mặt đá, và không làm xước mặt bàn.
- Cố định khi cần. Ở nơi đông người qua lại hay nhà có trẻ nhỏ, có thể dùng sáp dính bảo tàng (loại sáp gắn đồ trưng bày, gỡ được) giữa đáy ngọc và đế.
Đế bị mối mọt, nứt hoặc lỏng mộng nên thay ngay. Khối ngọc nặng ngồi trên một chiếc đế yếu là cách mất món đồ nhanh nhất.
Đặt ở đâu và chiếu sáng thế nào
Theo quan niệm dân gian, mỗi hình tượng có chỗ đặt riêng; về thực tế, phỉ thúy cần ánh sáng đúng, chỗ chắc chắn và tránh nhiệt. Bảng dưới gom các lưu ý thực tế theo vị trí:
| Vị trí | Ưu điểm | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Tủ kính có đèn | Ít bụi, ít va chạm, chiếu sáng chủ động | Dùng đèn LED, không dùng bóng halogen nóng; để khe thoáng |
| Kệ phòng khách | Dễ ngắm, hợp món cỡ vừa | Kệ chắc, đặt sâu vào trong, xa mép; tránh lối đi |
| Bàn làm việc | Gần mắt, hợp tượng nhỏ | Đặt xa mép bàn, xa cốc nước; tránh chỗ hay để tay |
| Cạnh cửa sổ | Ánh sáng tự nhiên đẹp | Tránh nắng chiếu trực tiếp lâu ngày; đồ đã bơm nhựa hay nhuộm có thể phai, ngả màu |
| Gần bếp, lò sưởi, đèn sưởi | Không có | Không nên; thay đổi nhiệt đột ngột có thể làm ngọc nứt, keo gắn bong |
Về ánh sáng, phỉ thúy đẹp nhất khi được chiếu từ phía sau hoặc phía dưới để ánh sáng xuyên qua phần mỏng, làm ngọc trông trong và có chiều sâu. Đèn chiếu thẳng từ trên xuống chỉ làm nổi bề mặt. Ánh sáng trắng trung tính cho màu thật; ánh vàng ấm làm ngọc trắng trông ngà, ngọc xanh trông đậm hơn. Nếu nhà có trẻ nhỏ hay vật nuôi, ưu tiên tủ kính có khoá hoặc kệ cao, vững.
Di chuyển và đóng gói khi dọn nhà
Phần lớn món ngọc bày bị hỏng không phải lúc đang trưng mà lúc chuyển chỗ. Khi cần di chuyển, làm theo thứ tự:
- Tách khối ngọc khỏi đế, không bê cả hai cùng lúc. Gỡ sáp dính nếu có, nhẹ tay xoay chứ không giật.
- Chụp ảnh món đồ từ nhiều phía trước khi gói, để có bằng chứng tình trạng nếu thuê người chuyển.
- Quấn các chi tiết mảnh như cành cây, tay, sừng bằng giấy mềm trước, rồi mới quấn cả khối bằng màng bọc khí.
- Đặt vào hộp cứng vừa khít, chèn đầy khoảng trống để khối ngọc không xê dịch. Đế gỗ gói riêng, để hộp khác hoặc cùng hộp nhưng có vách ngăn.
- Ghi lên hộp chiều đặt và chữ dễ vỡ, tự tay mang những món giá trị thay vì để chung xe hàng.
- Đến nơi mới, đặt đế trước, kiểm độ vững của kệ rồi mới đặt khối ngọc lên.
Nếu thuê dịch vụ vận chuyển, hãy hỏi trước về bảo hiểm hàng dễ vỡ và cách họ xử lý đồ đá, đồ ngọc. Với món giá trị cao, tự mang vẫn là cách an toàn nhất.
Lau bụi và giữ màu ngọc bày
Đồ bày bám bụi nhanh hơn đồ đeo vì đứng yên một chỗ, nhất là các khe chạm sâu. Cách nhẹ nhàng nhất là dùng chổi lông mềm, loại chổi trang điểm hay chổi vẽ to, quét bụi khỏi các khe, rồi lau mặt ngọc bằng khăn sợi nhỏ khô. Làm việc này một hai tuần một lần thì bụi không kịp đóng thành lớp.
Khi cần rửa, với phỉ thúy loại A có thể dùng khăn ẩm hoặc nước ấm pha chút xà phòng dịu, lau từng phần rồi thấm khô ngay, nhất là khe chạm. Không ngâm cả khối nếu có chi tiết gắn keo hoặc không rõ đã xử lý hay chưa, vì nước nóng và xà phòng có thể làm keo yếu đi. Không dùng hoá chất tẩy rửa mạnh, cồn đậm đặc hay máy rửa siêu âm.
Một số người có thói quen lau ngọc bằng dầu để bóng. Phỉ thúy loại A được đánh bóng tốt không cần dầu; dầu còn bám bụi nhanh hơn và có thể che những dấu hiệu bạn cần nhìn khi kiểm tra. Nếu bề mặt mờ đi theo năm tháng, thợ ngọc có thể đánh bóng lại. Khi chọn món mới, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tượng phỉ thúy lớn giá rẻ có phải hàng giả không?
Không hẳn là giả, nhưng thường không phải phỉ thúy loại A chất lượng cao. Có thể là phỉ thúy đục nhiều bông, ngọc đã xử lý, hoặc đá khác như serpentine, thạch anh nhuộm. Điều quan trọng là người bán ghi đúng tên đá và tình trạng xử lý để bạn trả đúng giá trị.
Có cần giấy giám định cho đồ bày bằng phỉ thúy không?
Với món giá trị, nên có. Giấy cho biết đá là jadeite hay loại khác và có xử lý không. Món lớn khó mang đi giám định, nhưng nhiều trung tâm vẫn nhận kiểm. Nếu không có giấy, ít nhất yêu cầu người bán ghi rõ tên đá vào hoá đơn.
Đặt tượng phỉ thúy dưới nắng có sao không?
Phỉ thúy loại A khá bền màu, nhưng nắng gắt lâu ngày làm nóng khối đá và đế gỗ, có thể làm keo gắn bong, đế nứt. Ngọc đã bơm nhựa hay nhuộm màu có thể ngả vàng, phai màu. Nên đặt chỗ sáng nhưng không có nắng chiếu trực tiếp.
Đèn chiếu loại nào hợp với tủ trưng bày ngọc?
Đèn LED ánh trắng trung tính hoặc hơi ấm, ít toả nhiệt, đặt chiếu từ dưới lên hoặc từ phía sau. Tránh bóng halogen và bóng sợi đốt vì nóng. Có thể dùng dải LED mỏng gắn dọc khung tủ để ánh sáng dịu, không loá mắt.
Khối ngọc bị gãy một chi tiết nhỏ có gắn lại được không?
Được, thợ ngọc dùng keo chuyên dụng trong suốt để gắn lại, nhìn gần vẫn thấy đường gắn. Nếu chi tiết mất hẳn, thợ có thể mài lại phần còn lại cho gọn. Món đã gắn nên đặt ở chỗ ít va chạm và tránh nhiệt.
Có nên đặt đồ phỉ thúy trên bàn thờ không?
Tuỳ nếp nhà. Một số gia đình đặt tượng Di Lặc hay Quan Âm bằng ngọc trên kệ thờ, một số chỉ coi là đồ bày ở phòng khách. Về thực tế, bàn thờ có khói hương và nhiệt từ đèn, nến nên cần lau bụi thường xuyên và đặt xa nguồn lửa.