Tượng dê bằng đồng phổ biến nhất là đồng vàng (đồng thau, hợp kim đồng và kẽm) và đồng đỏ (đồng gần nguyên chất), ngoài ra có tượng hoàn thiện giả cổ màu nâu sẫm và hàng làm từ kim loại khác rồi mạ hoặc sơn màu đồng. Đồng giữ được chi tiết nhỏ như râu, sừng, đường lông rất sắc, lại nặng và bền, nên là chất liệu được ưa chuộng cho tượng con giáp trưng lâu năm.
Điểm yếu của đồng là xỉn màu theo thời gian, nhất là ở nơi ẩm, gần bếp hay hay bị cầm nắm. Bài giải thích các loại đồng, cách xem một tượng được đúc kỹ hay không, cách phân biệt đồng với hàng mạ ở mức có thể làm tại nhà, và cách lau, đánh bóng sao cho không làm hỏng lớp hoàn thiện.
Các loại đồng làm tượng dê
Người bán thường gọi chung là "tượng đồng", nhưng màu sắc, độ cứng và cách giữ gìn khác nhau đáng kể giữa các loại.
| Loại | Thành phần, màu | Đặc điểm | Ghi chú khi chọn |
|---|---|---|---|
| Đồng vàng (đồng thau) | Đồng pha kẽm, màu vàng sáng | Cứng vừa, dễ đúc chi tiết, đánh bóng lên ánh vàng | Loại phổ biến nhất cho tượng con giáp |
| Đồng đỏ | Đồng gần nguyên chất, màu đỏ cam | Mềm hơn, màu ấm, để lâu ngả nâu đỏ | Thường đắt hơn đồng vàng cùng cỡ |
| Đồng thiếc (đồng thanh) | Đồng pha thiếc, màu vàng sẫm đến nâu | Cứng, bền, truyền thống dùng cho chuông, trống | Ít gặp ở tượng con giáp nhỏ |
| Đồng giả cổ | Đồng vàng hoặc đỏ xử lý bề mặt thành màu nâu, đen, xanh | Bề mặt trầm, nổi khối, ít lộ dấu tay | Không đánh bóng, sẽ mất lớp màu giả cổ |
| Hàng mạ, sơn màu đồng | Phôi gang, hợp kim kẽm hoặc nhựa, phủ lớp màu đồng | Rẻ, nhẹ hoặc nặng tuỳ phôi | Bong lớp mạ thì lộ màu khác bên trong |
Đồng vàng và đồng đỏ đều là lựa chọn tốt; khác biệt chủ yếu ở màu và sở thích. Điều cần tránh là mua hàng mạ với giá và mô tả của đồng nguyên khối.
Một tượng dê đồng được làm ra thế nào
Quy trình thường bắt đầu bằng mẫu gốc, nặn bằng đất hoặc sáp. Với tượng nhỏ nhiều chi tiết như con dê có râu, sừng xoắn, nhiều xưởng dùng phương pháp đúc sáp: làm mẫu sáp, bọc khuôn chịu nhiệt, nung cho sáp chảy ra, rồi rót đồng nóng chảy vào khoảng trống. Tượng lớn có thể đúc bằng khuôn đất, khuôn cát, chia thành nhiều phần rồi hàn ghép.
Sau khi đúc, tượng còn thô, có ba via và vết rót. Thợ nguội sẽ cắt, đục, chạm lại đường lông, mắt, râu, rồi mài, đánh bóng hoặc xử lý màu bề mặt. Khâu nguội quyết định phần lớn vẻ đẹp: cùng một khuôn, tượng được thợ giỏi chạm lại sẽ sắc nét hơn hẳn tượng chỉ mài sơ.
Nghề đúc đồng ở Việt Nam có nhiều làng lâu đời, như các làng đúc ở Bắc Ninh, ở vùng Ý Yên nay thuộc Ninh Bình, hay phường Đúc ở Huế. Bên cạnh hàng làng nghề, thị trường có nhiều tượng đồng sản xuất công nghiệp. Hỏi người bán về nơi làm và cách đúc là cách tốt để biết họ có hiểu hàng mình bán không.
Xem tay nghề trên một tượng dê đồng
Đường lông và râu: nhìn nghiêng dưới ánh đèn, đường lông nên liền, sâu đều, không bị nhoè; râu dưới cằm tách lọn rõ, không là một cục đồng tròn.
Mắt và mặt: mắt có mí, có con ngươi hoặc ít nhất là đường viền rõ; mũi và miệng có khối. Mặt dê là chỗ thợ giỏi bỏ nhiều công nhất.
Sừng: hai sừng cân nhau, có vân ngang; chỗ sừng nối với đầu không có vết hàn lộ hay khe hở.
Mối ghép: tượng lớn đúc ghép nhiều phần thì mối hàn phải được mài phẳng, cùng màu với thân; vết hàn lồi, khác màu là dấu làm vội.
Đáy tượng: đáy đặc hay rỗng đều có thể là hàng tốt, nhưng đáy rỗng phải được bịt gọn, mép đều, có lót nỉ; không có cát khuôn rơi ra khi lắc.
Màu bề mặt: tượng đánh bóng nên sáng đều, không loang; tượng giả cổ nên có màu đậm ở chỗ trũng, nhạt ở chỗ nổi một cách tự nhiên, không phải một lớp sơn nâu phủ đều như nhau.
Đồng thật hay hàng mạ: những phép thử tại nhà
Không có phép thử tại nhà nào chắc chắn tuyệt đối, nhưng vài cách đơn giản giúp bạn loại được hàng mạ lộ liễu. Đầu tiên là nam châm: đồng không hút nam châm. Nếu một tượng "đồng" hút nam châm mạnh, phôi bên trong rất có thể là sắt hoặc gang. Tuy vậy, hợp kim kẽm cũng không hút nam châm, nên tượng không hút chưa chắc đã là đồng.
Thứ hai là màu ở chỗ khuất. Nhìn kỹ đáy tượng, mặt trong của chỗ rỗng, hay những điểm hay cọ xát như đầu sừng. Ở hàng mạ, chỗ mòn có thể lộ màu xám bạc hoặc đen của phôi. Ở đồng nguyên khối, chỗ mòn chỉ sáng màu hơn, vẫn là màu đồng. Bạn không nên tự cạo tượng mới mua để thử, vì làm vậy sẽ mất quyền đổi trả.
Thứ ba là trọng lượng. Đồng nặng, một tượng dê đồng đặc cỡ hai bàn tay cầm lên thấy chắc tay rõ rệt. Nhưng hợp kim kẽm cũng nặng, nên phép thử này chỉ loại được hàng nhựa phủ màu đồng. Cách đáng tin nhất vẫn là mua ở nơi ghi rõ chất liệu, có chính sách đổi trả nếu sai mô tả, và hỏi cụ thể "đồng vàng nguyên khối hay mạ".
Vì sao tượng đồng xỉn và đổi màu
Đồng phản ứng với oxy, hơi ẩm và các chất trong không khí, tạo lớp oxit mỏng làm bề mặt sậm dần. Đây là quá trình tự nhiên, không phải lỗi hàng. Ở nơi gần bếp, khói dầu mỡ bám lên làm tượng mờ nhanh hơn; ở nơi ẩm, nhất là mùa nồm miền Bắc, tượng có thể xuất hiện đốm sậm.
Mồ hôi tay chứa muối và axit nhẹ, nên những chỗ hay bị cầm như đầu, sừng thường đổi màu trước, có khi thành vệt sáng hoặc vệt tối. Ở một số tượng, sau thời gian dài để chỗ ẩm có thể xuất hiện các chấm màu xanh. Đây là sản phẩm ăn mòn của đồng; nếu chỉ là lớp mỏng thì có thể làm sạch, còn nếu lan rộng và bở ra thì nên hỏi thợ đồng.
Nhiều tượng mới được phủ một lớp sơn bóng trong suốt để chậm xỉn. Lớp này giúp tượng giữ màu lâu, nhưng nếu bị xước, chỗ xước sẽ xỉn trước, tạo vệt loang. Khi mua, hỏi người bán tượng có phủ lớp bảo vệ không, vì cách lau chùi sẽ khác.
Lau và đánh bóng tượng dê đồng đúng cách
Trước khi làm, xác định tượng thuộc loại nào: đồng để trần, đồng có phủ bóng, hay đồng giả cổ. Sau đó làm theo các bước:
- Lau bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô, đi theo chiều đường lông, chú ý kẽ râu và chân sừng.
- Với tượng có phủ bóng và tượng giả cổ: chỉ lau khăn mềm hơi ẩm, rồi lau khô ngay. Không dùng chất đánh bóng, không chà mạnh.
- Với đồng để trần bị xỉn nhẹ: dùng khăn mềm thấm chút nước pha xà phòng trung tính, lau rồi rửa lại bằng khăn ẩm sạch, thấm khô.
- Với đồng để trần xỉn nhiều: có thể dùng hỗn hợp chanh và muối, hoặc giấm và bột mì, thoa mỏng, để vài phút, lau sạch hoàn toàn bằng nước rồi thấm khô kỹ. Thử trước ở đáy tượng.
- Không dùng giấy nhám, bàn chải sắt hay bột chà nồi; chúng làm xước bề mặt và mờ đường lông.
- Sau khi khô, có thể lau một lớp sáp đánh đồ kim loại hoặc dầu chuyên dụng thật mỏng để chậm xỉn, rồi lau lại bằng khăn khô.
Đeo găng tay vải khi lau giúp tránh dấu mồ hôi mới bám lên. Một tượng dê đồng được lau định kỳ vài tháng một lần sẽ giữ được màu đẹp mà không cần đánh bóng mạnh.
Tượng dê đồng làm quà: khắc chữ và đóng gói
Tượng đồng là chất liệu được chọn nhiều nhất khi người tặng muốn khắc chữ: tên người nhận, lời chúc mừng thọ, tên công ty hay năm Đinh Mùi. Chữ thường được khắc trên đế gỗ đi kèm, trên một tấm đồng nhỏ gắn vào đế, hoặc khắc thẳng lên mặt đế đồng. Khắc trên tấm gắn rời giúp tượng giữ nguyên vẹn nếu sau này muốn đổi lời khắc.
Hỏi rõ người bán khắc bằng máy hay khắc tay, chữ sâu hay nông, có tô màu không, và xin bản xem trước nội dung, phông chữ. Kiểm kỹ chính tả, nhất là tên người và chữ có dấu, vì đồng đã khắc rất khó sửa.
Về đóng gói, tượng đồng nặng nên cần hộp cứng, có lớp xốp định hình ôm sát thân để tượng không xô lệch khi vận chuyển. Sừng và râu tuy là đồng nhưng vẫn có thể cong, gãy nếu hộp bị đè mạnh. Khi tặng người lớn tuổi, nên mang tượng tới tận nơi và đặt giúp lên kệ, thay vì để người nhận tự nhấc một món nặng.
Chọn cỡ và chỗ đặt cho tượng dê đồng
Đồng nặng hơn hẳn bột đá và gỗ cùng kích thước, nên việc đầu tiên là xem kệ có chịu được không. Một tượng dê đồng đặc cao khoảng hai mươi phân có thể nặng vài cân; bộ tam dương đồng cỡ lớn có thể nặng hơn chục cân. Kệ treo tường bằng gỗ ép mỏng, kệ kính chưa rõ tải trọng không phải chỗ cho tượng này.
Tượng đồng hợp đặt ở phòng khách, phòng làm việc, nơi khô ráo, thoáng. Tránh đặt sát cửa sổ hướng biển ở các tỉnh ven biển, vì hơi muối làm đồng xỉn nhanh. Tránh đặt trên bếp, cạnh bồn rửa. Nếu đặt trên mặt gỗ tốt hay mặt đá, kiểm đáy tượng có lót nỉ để không xước mặt bàn.
Về cỡ, tượng dê đồng để bàn làm việc khoảng mười đến mười lăm phân là vừa, vừa tay nhấc lên lau. Tượng cho kệ phòng khách khoảng hai mươi đến ba mươi phân. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, nhất là thông số trọng lượng, để tính trước chỗ đặt.
Câu hỏi thường gặp
Tượng dê đồng vàng và đồng đỏ, loại nào tốt hơn?
Không có loại nào tốt hơn tuyệt đối. Đồng vàng sáng màu, cứng hơn, dễ giữ chi tiết; đồng đỏ màu ấm, mềm hơn và thường đắt hơn. Chọn theo màu bạn thích và tông nội thất nơi đặt tượng.
Tượng đồng bị đốm xanh có sao không?
Đốm xanh là sản phẩm ăn mòn của đồng, thường do ẩm hoặc muối. Lớp mỏng có thể lau sạch bằng cách làm sạch nhẹ rồi lau khô kỹ. Nếu đốm lan rộng, bở ra thành bột, nên mang đến thợ đồng để xử lý và chuyển tượng sang chỗ khô hơn.
Có nên đánh bóng tượng dê đồng giả cổ không?
Không nên. Màu nâu, đen hay xanh của tượng giả cổ là lớp xử lý bề mặt có chủ ý. Đánh bóng sẽ làm lộ màu đồng sáng bên dưới thành từng mảng loang. Chỉ lau bụi bằng khăn mềm.
Tượng dê đồng rỗng có phải hàng kém không?
Không hẳn. Nhiều tượng đồng cỡ vừa và lớn được đúc rỗng để giảm trọng lượng và tiết kiệm vật liệu, vẫn là đồng thật. Điều cần kiểm là thành tượng đủ dày, đáy được bịt gọn và mô tả của người bán nói rõ đúc rỗng hay đặc.
Phép thử nam châm có đủ để biết đồng thật không?
Không đủ. Đồng không hút nam châm, nên nếu tượng hút mạnh thì gần như chắc chắn có phôi sắt. Nhưng hợp kim kẽm cũng không hút, nên tượng không hút vẫn có thể không phải đồng. Kết hợp nhìn chỗ mòn, cân nặng và hỏi rõ người bán.