Trên tượng, dê và cừu phân biệt nhanh nhất qua ba chi tiết: dê có chòm râu dưới cằm, sừng cong vút ra phía sau và đuôi ngắn vểnh lên; cừu đực có sừng xoắn tròn quanh tai, lông dày cuộn và đuôi rủ xuống, không có râu. Nhiều mẫu bán trên thị trường mang tên "tượng dê" nhưng tạc theo hình cừu, và ngược lại.
Sự lẫn lộn này không phải lỗi của người bán. Nó bắt nguồn từ chữ Hán 羊 dùng chung cho cả hai loài, và từ việc tượng con giáp được sản xuất cho nhiều thị trường có cách hiểu khác nhau về chi Mùi. Biết phân biệt giúp bạn chọn đúng hình mình muốn, nhất là khi mua tượng làm quà cho người tuổi Mùi.
Bảng nhận diện dê và cừu trên tượng
Người tạc có thể cách điệu, nhưng các đặc điểm dưới đây thường được giữ để con vật vẫn nhận ra được.
| Chi tiết | Dê | Cừu |
|---|---|---|
| Sừng | Cong vút ra sau, hơi ngửa, có khi xoắn nhẹ dọc thân sừng; cả con đực và nhiều con cái đều có sừng | Con đực có sừng xoắn tròn thành vòng quanh tai; nhiều giống cừu cái không sừng |
| Râu cằm | Có chòm râu rõ, nhất là dê đực | Không có râu |
| Lông | Thường thẳng, mượt, có khi dài ở cổ và lưng | Dày, xoăn thành từng cụm như len |
| Đuôi | Ngắn, vểnh lên | Rủ xuống, có giống đuôi to |
| Dáng đầu | Mặt thon, sống mũi thẳng, tai dựng hoặc cụp tuỳ giống | Mặt tròn hơn, sống mũi cong nhẹ, tai thường ngang |
| Dáng người | Gọn, chân dài, gợi cảnh leo dốc đá | Đầy đặn, chân ngắn hơn so với thân |
Chỉ cần nhìn râu và sừng là đủ cho hầu hết mẫu. Khi người tạc bỏ râu và làm sừng xoắn tròn, đó là cừu, dù tên sản phẩm có ghi gì đi nữa.
Vì sao chữ Hán gọi chung một chữ
Chữ 羊 trong tiếng Hán cổ là tên gọi chung cho nhóm gia súc nhai lại nhỏ có sừng mà người xưa nuôi. Khi cần phân biệt, tiếng Hán thêm chữ phía trước: 山羊 (sơn dương, dê, nghĩa đen là "dê núi") và 綿羊 (miên dương, cừu, nghĩa đen là "dê lông bông"). Tên các loài linh dương cũng mang chữ dương.
Vì vậy, trong các câu chúc, tích truyện và tranh cổ, khi gặp chữ dương thì không biết chắc người xưa nghĩ tới con dê hay con cừu. Các họa sĩ vẽ theo con vật quen mắt ở vùng mình: vùng đồng cỏ phía Bắc vẽ cừu nhiều hơn, vùng núi vẽ dê. Tranh tam dương khai thái vì thế có bức là ba con cừu lông xoăn, có bức là ba con dê râu dài.
Người Việt khi đọc chữ Hán gần như luôn dịch 羊 là "dê", vì dê là con vật quen thuộc hơn cừu với đa số làng quê. Từ đó, con giáp Mùi của người Việt được hình dung là con dê. Đây là một ví dụ nhỏ cho thấy biểu tượng đi qua ngôn ngữ thì đổi hình theo đời sống của nơi tiếp nhận.
Con giáp Mùi ở các nước: dê, cừu hay cả hai
Ở Việt Nam và Trung Hoa, cách gọi phổ biến của chi Mùi là năm con dê. Ở Nhật Bản, chữ dùng cho chi Mùi đọc là "hitsuji", nghĩa là cừu, và thiệp năm mới năm Mùi ở đây thường vẽ con cừu lông bông. Ở Hàn Quốc, chi Mùi cũng hay được thể hiện là con cừu. Các cộng đồng nói tiếng Anh thì dịch lúc "Goat", lúc "Sheep", có khi dùng chữ "Ram" cho con cừu đực.
Điều này có hệ quả trực tiếp với người mua tượng: các xưởng làm tượng con giáp để xuất khẩu đi nhiều nước, nên một bộ mười hai con giáp có thể có con Mùi là cừu. Khi bạn mua cả bộ con giáp, hoặc mua một con Mùi để tặng người tuổi Mùi, hãy nhìn ảnh thật xem đó là dê hay cừu.
Không có cách nào "sai" theo nghĩa văn hoá, vì cả hai đều ứng với chữ 羊. Nhưng với người Việt, nhất là người lớn tuổi, một con dê có râu sẽ khiến họ nhận ra ngay con giáp của mình. Một con cừu lông xoăn có thể khiến họ hỏi lại, và món quà mất đi một chút cảm giác "đúng là tuổi mình". Ngược lại, khi tặng một người bạn lớn lên ở Nhật Bản, con cừu lại là hình quen mắt hơn. Biết người nhận hình dung chi Mùi ra sao giúp bạn chọn đúng con vật ngay từ đầu, thay vì phải giải thích sau.
Khi nào nên chọn tượng dê, khi nào chọn tượng cừu
Quà cho người tuổi Mùi ở Việt Nam: nên chọn dê, có râu, sừng cong ra sau. Đây là hình con giáp mà đa số người Việt hình dung.
Bộ tam dương khai thái: dê hay cừu đều đúng tích. Chọn theo dáng đẹp và chất liệu; nhiều bộ cừu sừng xoắn có đường cong mềm mại, hợp phòng khách hiện đại.
Quà cho bạn bè người Nhật, người Hàn tuổi Mùi: có thể chọn cừu để họ thấy quen, hoặc chọn dê rồi kể cho họ nghe cách người Việt hình dung chi Mùi. Cả hai đều thành câu chuyện thú vị.
Bộ mười hai con giáp đồng bộ: kiểm con Mùi trong bộ trước khi mua, tránh trường hợp bạn muốn dê mà bộ lại là cừu. Bộ con giáp làm theo khuôn chung thường dùng cừu sừng xoắn vì dáng tròn, dễ đúc; bộ làm riêng cho thị trường Việt hay chọn dê có râu.
Đồ trang trí cho phòng trẻ em: cừu lông bông thường được chọn vì dáng tròn, hiền, gần với hình ảnh trong sách tranh thiếu nhi.
Đọc mô tả sản phẩm cho khỏi nhầm
Tên sản phẩm trên mạng thường ghi chung chung là "tượng dê phong thủy". Để biết mình sẽ nhận con gì, bạn có thể làm theo trình tự sau:
- Phóng to ảnh, nhìn cằm con vật: có râu là dê, không râu thì nhiều khả năng là cừu.
- Nhìn sừng: sừng xoắn thành vòng tròn quanh tai là cừu đực; sừng vút ra sau, hơi chĩa lên là dê.
- Nhìn đuôi và lông: đuôi vểnh, lông mượt là dê; đuôi rủ, lông cuộn là cừu.
- Nếu ảnh chụp từ một góc khó nhìn, nhắn người bán xin ảnh nghiêng và ảnh chính diện của đầu tượng.
- Với hàng làm theo yêu cầu, ghi rõ "dê có râu, sừng cong ra sau" thay vì chỉ ghi "con Mùi", để xưởng không làm theo khuôn cừu sẵn có.
Năm thao tác này mất vài phút nhưng giúp bạn tránh được việc đổi trả, nhất là với tượng đồng hay đá, vốn nặng và tốn công gửi lại.
Dê và cừu trên các chất liệu khác nhau
Trên tượng đồng, cả râu dê và lông xoăn của cừu đều thể hiện rõ, vì kim loại giữ được chi tiết nhỏ. Đây là chất liệu dễ phân biệt hai con vật nhất. Trên tượng bột đá, độ sắc phụ thuộc khuôn; khuôn mòn thì râu dê chỉ còn là một khối nhỏ dưới cằm, nhìn không kỹ khó nhận.
Trên đá và ngọc, người thợ thường cách điệu mạnh: sừng dê có khi được tạc ôm sát lưng để đỡ gãy, râu được làm ngắn lại. Vì thế một tượng dê ngọc có thể trông "giống cừu" hơn bản đồng cùng mẫu. Với tượng gỗ, thớ gỗ cho phép làm sừng dài vút, râu thành từng lọn, là chất liệu thể hiện dáng dê núi đẹp.
Trên đồ sứ, đồ gốm, màu men đóng vai trò lớn. Cừu thường được tráng men trắng, kem, nhấn lông xoăn bằng các nốt men nổi; dê thường có màu nâu, xám hoặc trắng có mảng đen, gợi các giống dê quen thuộc ở nông thôn Việt Nam. Hiểu điểm này, bạn có thể đoán con vật ngay cả khi ảnh nhỏ.
Giống dê, giống cừu ở Việt Nam và hình mẫu cho thợ tạc
Thợ tạc trong nước thường lấy cảm hứng từ con vật họ từng thấy. Dê cỏ, giống dê nội nhỏ con, lông ngắn màu nâu hoặc đen, sừng ngắn cong ra sau, là hình mẫu của nhiều tượng dê gỗ, dê gốm làm ở làng nghề. Dê Bách Thảo, giống dê được nuôi lâu năm ở Việt Nam, có tai cụp dài, thân cao, lông đen có vệt trắng, cũng hay xuất hiện ở các mẫu tượng tả thực.
Cừu ở Việt Nam được nuôi tập trung ở vùng khô nắng ven biển Nam Trung Bộ, nổi tiếng nhất là đàn cừu quanh Phan Rang, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà. Cừu ở đây thường lông ngắn hơn hình cừu lông bông trong tranh phương Tây. Vì vậy, hình cừu sừng xoắn, lông cuộn dày trên tượng phần lớn đi theo mẫu tranh và khuôn nước ngoài, ít khi là cừu Việt tả thực.
Điều này giải thích vì sao tượng dê làm trong nước thường gọn, gầy, sừng ngắn, trong khi tượng làm theo khuôn phổ biến có con dê sừng rất dài hoặc con cừu sừng xoắn rất to. Không bên nào đúng hơn; đó chỉ là hai hình mẫu khác nhau. Nếu bạn thích nét mộc, gần với con dê ngoài đồng, hãy tìm mẫu dê cỏ; nếu thích vẻ trang trí, cách điệu, các mẫu sừng dài sẽ hợp hơn.
Gọi đúng tên khi tặng quà
Khi trao quà, cách gọi tên con vật cũng là một phần của lời chúc. Với tượng dê, bạn có thể kể về tam dương khai thái, về con giáp Mùi, về nghĩa hiếu thảo của dê con quỳ bên mẹ. Với tượng cừu, nếu người nhận là người Việt lớn tuổi, nên nói thêm một câu: "trong chữ Hán, dê và cừu chung một chữ, nên cừu cũng mang ý nghĩa như dê".
Một câu giải thích ngắn như vậy biến điểm có thể gây thắc mắc thành câu chuyện văn hoá. Người nhận vừa biết thêm một chuyện thú vị, vừa thấy người tặng đã chọn quà có tìm hiểu. Với người nhận là trẻ em, chuyện dê và cừu chung một chữ còn là cách gợi tò mò về chữ Hán và về các nước láng giềng, hay hơn nhiều so với việc chỉ đưa một món đồ trang trí.
Nếu bạn còn phân vân, xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và đối chiếu ảnh theo bảng nhận diện ở trên trước khi đặt.
Câu hỏi thường gặp
Năm Mùi là năm con dê hay năm con cừu?
Với người Việt và người Trung Hoa, năm Mùi thường được gọi là năm con dê. Ở Nhật Bản, Hàn Quốc, chi Mùi hay được thể hiện bằng con cừu. Hai cách hiểu cùng xuất phát từ chữ Hán 羊, chữ dùng chung cho cả hai loài.
Tượng tam dương tạc hình cừu có bị sai ý nghĩa không?
Không. Câu tam dương khai thái mượn chữ 羊 đồng âm với chữ dương khí, và chữ này chỉ cả dê lẫn cừu. Tranh cổ cũng có bức vẽ cừu, có bức vẽ dê, đều được xem là đúng tích.
Dê cái có sừng không?
Nhiều giống dê cái vẫn có sừng, thường ngắn và nhỏ hơn dê đực. Trên tượng, người tạc hay làm sừng dài và râu rõ để con vật dễ nhận ra, không quá quan tâm tới đực hay cái, trừ các mẫu dê mẹ con.
Linh dương có được tính là con giáp Mùi không?
Trong tiếng Hán, tên linh dương cũng có chữ 羊, nhưng hình con giáp Mùi phổ biến vẫn là dê hoặc cừu. Tượng linh dương sừng thẳng dài thường được bán như đồ trang trí động vật hoang dã, không phải tượng con giáp.
Mua bộ 12 con giáp, con Mùi là cừu thì có nên đổi không?
Tuỳ người dùng. Nếu bộ tượng để trang trí và bạn thích dáng con cừu, không cần đổi. Nếu bộ dùng làm quà cho người lớn tuổi quen hình con dê, bạn có thể hỏi người bán xem có bản con Mùi là dê cùng chất liệu, cùng cỡ hay không.