Các mẫu tượng dê bán phổ biến chia theo bố cục: một con đứng hoặc nằm, đôi dê, dê mẹ với dê con, bộ ba con (tam dương), dê đứng trên đế tiền xu hay thỏi vàng, và dê đứng trên đỉnh núi đá. Mỗi bố cục gợi một lời chúc khác và hợp một chỗ đặt khác, nên chọn mẫu trước rồi mới chọn chất liệu sẽ đỡ phân vân.
Bài này đi qua từng mẫu: hình dáng thường thấy, nghĩa được thị trường và dân gian gán cho, ai hay mua, đặt ở đâu cho hợp và những chi tiết tay nghề cần xem. Bộ ba con tam dương khai thái chỉ được nhắc ngắn ở đây vì đã có bài riêng.
Một con dê đứng hoặc nằm
Đây là mẫu cơ bản nhất, thường làm theo con giáp. Dê đứng bốn chân, đầu ngẩng nhẹ, sừng vút ra sau là dáng phổ biến; dê nằm gập chân, đầu quay sang một bên là dáng hiền, hợp đặt trên bàn trà hay kệ sách. Một số mẫu cho dê ngậm nhánh cỏ, nhánh lúa hoặc đứng cạnh gốc cây, gợi cảnh đồng nội.
Mẫu một con hợp với người tuổi Mùi muốn có một tượng con giáp của mình trên bàn làm việc, hoặc với người chỉ đơn giản thích hình con dê. Vì chỉ có một con, tỉ lệ và nét mặt quyết định gần hết vẻ đẹp. Hãy nhìn xem đầu có cân với thân không, bốn chân có chạm đế chắc không, sừng có bị làm thô để tiết kiệm công không.
Dáng đứng chiếm chiều cao, dáng nằm chiếm chiều ngang. Một kệ sách thấp, nhiều tầng hợp với dê nằm; một góc bàn trống phía sau màn hình hợp với dê đứng, vì nhìn từ chỗ ngồi vẫn thấy rõ đầu và sừng.
Dê mẹ và dê con
Bố cục thường thấy là một con dê lớn đứng, một hoặc hai con nhỏ nép bên chân, có mẫu cho dê con khuỵu chân trước như đang bú. Mẫu dê con quỳ bú gắn trực tiếp với tích về lòng hiếu được kể trong sách dạy trẻ xưa: dê con biết quỳ khi nhận sữa mẹ.
Ngoài nghĩa hiếu thảo, nhiều người chọn mẫu này đơn giản vì nó gợi cảnh gia đình. Đây là mẫu hay được mua làm quà cho cha mẹ, quà mừng thọ, quà tân gia cho một gia đình trẻ có con nhỏ, hay quà cho người mẹ tuổi Mùi. Mẫu có hai dê con đôi khi được tặng cho gia đình có hai con.
Chi tiết đáng xem là sự liên kết giữa các con: người tạc giỏi sẽ cho dê mẹ cúi đầu về phía con, thân dê con chạm vào chân mẹ, cả khối có một dòng chảy. Mẫu làm vội thì ba con đứng cạnh nhau như ba món tách rời, chỉ chung một cái đế. Với dê con, phần chân và tai rất nhỏ, dễ mẻ, nên kiểm kỹ khi nhận hàng.
Đôi dê
Đôi dê là hai con cùng cỡ, đứng song song hoặc đối mặt, có khi cụng nhẹ đầu, có khi một con đứng một con nằm. Theo cách hiểu thường gặp, hai con vật đi đôi gợi ý hoà thuận, đồng hành, nên mẫu này hay xuất hiện trong quà cưới, quà kỷ niệm ngày cưới cho cặp vợ chồng mà một hoặc cả hai người tuổi Mùi.
Cần phân biệt đôi dê đứng chung đế với cặp dê rời bày hai bên. Cặp rời thường cỡ lớn hơn, đặt đối xứng hai đầu kệ hoặc hai bên một món chính như bình hoa, tranh. Cách bày đối xứng này mượn từ lối bày cặp linh vật trước cửa, nhưng đặt trong nhà và ở cỡ nhỏ.
Một lưu ý về dáng: mẫu hai dê húc nhau, sừng chạm sừng, gân cổ căng, là đề tài điêu khắc động vật được nhiều người yêu thích vì sức sống. Nhưng nếu làm quà cưới, người tặng thường chọn dáng hiền hơn, tránh hình ảnh đối đầu dễ bị đọc sai ý.
Dê trên tiền xu, thỏi vàng và các đế "chúc sung túc"
Thị trường vật phẩm có cả một nhóm tượng dê đặt trên các biểu tượng của cải. Bảng dưới tả các biến thể hay gặp.
| Biến thể | Hình dáng | Nghĩa thường được gán | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|---|
| Dê đứng trên đồng xu lỗ vuông | Một con dê trên đế là một hoặc nhiều đồng tiền cổ xếp chồng | Lời chúc tiền bạc đủ đầy theo lối dân gian | Đồng xu nên có viền rõ, không phải miếng tròn nhẵn |
| Dê bên thỏi vàng nguyên bảo | Dê nằm cạnh hoặc đặt chân lên thỏi vàng hình thuyền | Chúc làm ăn sung túc | Thỏi vàng thường là đồng mạ hoặc bột đá phủ nhũ, không phải vàng |
| Dê kéo xe chở tiền, chở ngọc | Dê kéo chiếc xe nhỏ chất đầy tiền, ngọc | Chúc của cải đến nhà | Nhiều chi tiết nhỏ, dễ gãy bánh xe, nên chọn cỡ không quá nhỏ |
| Dê đứng trên đế đá quý vụn | Đế là khay đá vụn hoặc khối thạch anh | Kết hợp tượng con giáp và đá trang trí | Hỏi rõ đá vụn là đá tự nhiên hay thuỷ tinh màu |
Các mẫu này hợp với quầy thu ngân, bàn làm việc của người kinh doanh, và là quà khai trương quen thuộc. Với người lớn tuổi hay người không thích phô trương, một tượng dê đơn hoặc dê mẹ con thường được đón nhận nhẹ nhàng hơn.
Dê đứng trên đỉnh núi đá
Mẫu này cho một con dê, có khi hai, đứng trên một khối đá cao, chân bám vào mỏm nhọn, đầu hướng lên. Hình ảnh lấy cảm hứng từ dê núi leo vách đá, rất gần với cảnh đàn dê trên núi đá vôi ở Ninh Bình hay các tỉnh vùng núi phía Bắc. Đế đá có thể là đá thật, gỗ lũa, hoặc bột đá tạo hình.
Nghĩa được gán phổ biến là bền bỉ, chịu khó, vượt dốc để lên cao. Vì vậy mẫu này hay được chọn làm quà cho người mới nhận vị trí mới, người đang khởi nghiệp, hay sinh viên ra trường tuổi Mùi. So với mẫu dê trên tiền, nó ít nói về của cải, nhiều nói về ý chí, nên hợp với người nhận trẻ hoặc người chuộng sự giản dị.
Về kỹ thuật, đây là mẫu có trọng tâm cao: con dê đứng trên một điểm nhỏ của khối đá. Hãy kiểm chỗ nối giữa chân dê và đá có chắc không, đế dưới có đủ rộng để tượng không chao khi chạm nhẹ. Với tượng đồng gắn đế gỗ lũa, xem vít bắt từ dưới lên có chặt và có lót nỉ để không xước mặt kệ.
Chọn mẫu theo người nhận và chỗ đặt
Gom lại, mỗi bố cục hợp với một nhóm người nhận và một kiểu không gian:
- Một con đứng hoặc nằm: người tuổi Mùi, bàn làm việc, kệ sách, quà sinh nhật.
- Dê mẹ con: cha mẹ, ông bà, gia đình trẻ có con nhỏ, quà mừng thọ, quà tân gia.
- Đôi dê: vợ chồng, quà cưới, kỷ niệm ngày cưới, kệ phòng khách bày đối xứng.
- Bộ ba tam dương: quà đầu năm, bày Tết, phòng khách cả nhà cùng xem.
- Dê trên tiền, thỏi vàng: người kinh doanh, quầy thu ngân, quà khai trương.
- Dê trên núi đá: người trẻ, người khởi nghiệp, phòng làm việc riêng.
Khi đã chọn được bố cục, việc còn lại là chọn chất liệu theo ngân sách, độ nặng mà kệ chịu được và cách bạn muốn lau chùi. Một mẫu đẹp mà chất liệu không hợp chỗ đặt vẫn sẽ nhanh xuống cấp. Ví dụ giả định: một tượng dê trên núi đá bằng bột đá đặt ở ban công có nắng chiều sẽ phai màu nhanh hơn nhiều so với cùng mẫu bằng đồng đặt trong phòng.
Dê nằm ôm cỏ và các mẫu nhỏ cầm tay
Bên cạnh tượng bày kệ, có một nhóm tượng dê rất nhỏ, vừa lòng bàn tay, thường tạc từ ngọc, đá hoặc gỗ thơm. Dáng quen thuộc nhất là dê nằm cuộn tròn, đầu ngoảnh về sau, đôi khi ôm một nhánh cỏ hay bông lúa trong miệng. Hình dáng tròn, không góc cạnh này xuất phát từ truyền thống đồ ngọc cầm tay của Trung Hoa, nơi các con giáp được tạc gọn để có thể xoay trong tay, đặt trên bàn trà hay cạnh nghiên mực.
Mẫu nhỏ hợp với người thích sưu tầm, người muốn có một con giáp của mình nhưng không có chỗ cho tượng lớn, hoặc làm quà kèm theo một món chính. Vì nhỏ nên tay nghề lộ rõ: đường lông có đều không, mắt có được mở rõ hay chỉ là vết khắc nông, mặt đáy có được mài phẳng để tượng nằm yên không lăn.
Một số mẫu nhỏ có lỗ xỏ dây để treo móc khoá hay làm mặt dây. Khi đó món đồ chuyển sang nhóm vật phẩm mang theo người, cần chú ý cạnh có sắc không, lỗ xỏ có đủ dày để không nứt khi kéo. Nếu chỉ để bày, bạn nên chọn mẫu không khoan lỗ để giữ trọn khối đá.
Xem tay nghề chung cho mọi mẫu tượng dê
Dù chọn bố cục nào, vài bước kiểm sau đây giúp bạn biết một tượng dê có được làm cẩn thận hay không. Nên làm khi xem hàng trực tiếp hoặc ngay lúc mở hộp:
- Đặt tượng lên mặt phẳng, chạm nhẹ vào đầu: tượng tốt đứng yên, không lắc lư, không kêu lạch cạch ở chỗ nối.
- Nhìn sừng và râu từ nhiều phía: không có vết nứt chân chim, không có vết keo dán lại, hai sừng cân nhau.
- Xem mắt và mặt dưới ánh sáng: mắt rõ, mũi miệng có đường nét, không bị lấp bởi lớp sơn hay ba via.
- Lật tượng xem đế: đế phẳng, có lót nỉ hoặc cao su, không có lỗ rỗng bị bít vội bằng keo.
- Với mẫu nhiều con (mẹ con, đôi, bộ ba), kiểm chỗ các con nối với nhau và với đế; chỗ này hay nứt khi vận chuyển.
- Ngửi qua: tượng bột đá, resin mới đôi khi còn mùi keo, mùi sơn. Để chỗ thoáng vài ngày trước khi bày trong phòng kín.
Sáu bước này không cần dụng cụ, chỉ cần vài phút và ánh sáng tốt. Một tượng qua được cả sáu thường sẽ giữ dáng đẹp nhiều năm trên kệ.
Câu hỏi thường gặp
Tượng dê mẹ con có hợp làm quà mừng thọ không?
Rất hợp. Mẫu dê con quỳ bên mẹ gợi tích về lòng hiếu, phù hợp khi con cháu tặng ông bà, cha mẹ. Nên chọn cỡ vừa phải, đế chắc, chất liệu dễ lau để người già không phải vất vả giữ gìn.
Tượng hai con dê húc nhau có nên bày trong nhà không?
Đây là đề tài điêu khắc thể hiện sức sống của loài dê, nhiều người thích vì dáng đẹp. Không có quy định cấm. Tuy vậy, khi làm quà cưới hay quà cho người lớn tuổi, người ta thường chọn dáng hiền để tránh hiểu thành hình ảnh đối đầu.
Thỏi vàng dưới chân tượng dê có phải vàng thật không?
Gần như không. Thỏi vàng nguyên bảo trong vật phẩm thường là đồng mạ, hợp kim mạ hoặc bột đá phủ nhũ vàng. Nếu người bán nói là vàng thật, hãy đề nghị giấy tờ về tuổi vàng và trọng lượng như khi mua trang sức.
Mẫu dê trên núi đá có dễ đổ không?
Mẫu này có trọng tâm cao hơn mẫu thường. Chọn mẫu có đế rộng hơn phần đỉnh, chỗ nối chân dê với đá chắc chắn, và đặt ở mặt phẳng không rung, tránh mép kệ hay chỗ trẻ nhỏ chạy nhảy.
Tượng dê nằm có nghĩa khác tượng dê đứng không?
Thị trường không phân biệt nghĩa rõ ràng giữa dáng nằm và dáng đứng. Người ta thường chọn dáng nằm vì vẻ hiền, ung dung và hợp chỗ thấp; dáng đứng vì vẻ khoẻ khoắn và dễ nhìn từ xa.
Có nên mua tượng dê kéo xe cỡ nhỏ làm quà không?
Mẫu dê kéo xe có nhiều chi tiết nhỏ như bánh xe, càng xe, dễ gãy khi vận chuyển. Nếu muốn tặng, nên chọn cỡ vừa trở lên, có hộp lót xốp định hình, và kiểm kỹ từng chi tiết khi nhận hàng.