Tượng trâu có năm sáu tư thế chính: nằm, đứng, bước đi, ngoái đầu, kéo cày và các dáng đôi như trâu mẹ con, trâu chọi. Mỗi tư thế gợi một không khí khác: nằm thì điềm tĩnh, đứng thì vững chãi, ngoái đầu thì mềm mại, kéo cày thì chăm chỉ. Chọn đúng tư thế quan trọng không kém chọn chất liệu, vì đó là thứ bạn nhìn thấy mỗi ngày.
Các ý nghĩa gán cho từng tư thế phần lớn đến từ cách hiểu trực quan và từ văn hoá nông nghiệp, không có sách cổ nào quy định chặt chẽ. Bài này mô tả từng tư thế, cách hiểu phổ biến, cách nhận ra một dáng trâu đẹp về tạo hình, tư thế nào hợp chất liệu nào, và gợi ý tư thế theo không gian bày, kể cả cách phối khi bày đôi hoặc cả đàn.
Vì sao tư thế quyết định cảm giác của bức tượng
Cùng một con trâu, cùng một chất liệu, nhưng dáng nằm và dáng đứng cho cảm giác rất khác. Dáng nằm có trọng tâm thấp, đường nét nằm ngang, mắt người nhìn đọc thấy sự nghỉ ngơi, an ổn. Dáng đứng có đường thẳng đứng của bốn chân, tạo cảm giác sẵn sàng, mạnh mẽ. Dáng bước đi, kéo cày có hướng chuyển động, gợi sự tiến lên và lao động.
Người làm tượng giỏi biết tận dụng điều này. Họ chỉnh độ ngẩng của đầu, độ cong của cổ, vị trí của đuôi để tăng hay giảm cảm giác động. Một con trâu nằm mà đầu ngẩng cao, tai dựng lên sẽ có vẻ tỉnh táo, chờ đợi; cũng con trâu ấy cúi đầu nhai cỏ thì thong thả, bình yên.
Vì vậy trước khi hỏi "tư thế nào tốt", bạn nên hỏi mình muốn không gian có cảm giác gì. Phòng khách gia đình cần sự ấm áp, văn phòng cần sự tập trung, cửa hàng cần sự năng động. Tư thế phù hợp với cảm giác ấy là tư thế đúng cho bạn.
Một gợi ý nhỏ: trước khi mua, bạn thử đặt ảnh hai ba tư thế khác nhau cạnh nhau trên điện thoại, rồi hình dung từng con ở đúng chỗ định bày trong nhà. Thường chỉ sau vài giây, một tư thế sẽ hiện ra là hợp hơn hẳn. Cảm giác đầu tiên này khá đáng tin, vì đó cũng là cảm giác bạn sẽ có mỗi ngày khi nhìn tượng.
Các tư thế chính và cách hiểu phổ biến
Bảng dưới gom các tư thế hay gặp, kèm cách hiểu thường được nhắc. Phần "cách hiểu" là quan niệm dân gian và thói quen của người bán, không phải quy định.
| Tư thế | Mô tả | Cách hiểu thường gặp | Hợp chỗ nào |
|---|---|---|---|
| Nằm nhai cỏ, đầu cúi | Thân nằm, chân gập, đầu hơi cúi, miệng như đang nhai | Thong thả, đủ đầy, an hưởng | Phòng khách, phòng trà, quà người về hưu |
| Nằm ngẩng đầu | Thân nằm, cổ vươn, mắt nhìn xa | Điềm tĩnh mà tỉnh táo, chờ thời | Bàn làm việc, phòng đọc |
| Đứng | Bốn chân thẳng trên đế, đầu ngang hoặc hơi ngẩng | Vững chãi, sẵn sàng gánh việc | Bàn giám đốc, kệ sảnh |
| Bước đi | Một chân trước nhấc lên, thân hơi đổ về trước | Tiến lên, việc đang thuận | Cửa hàng, văn phòng kinh doanh |
| Ngoái đầu | Thân nằm hoặc đứng, đầu quay về sau hay sang bên | Mềm mại, nhớ về gốc rễ | Góc bàn, kệ góc, quà người xa quê |
| Kéo cày | Có ách, cày, đôi khi có người cầm cày | Chăm chỉ, làm ra từ sức lao động | Phòng khách kiểu quê, quà ngành nông nghiệp |
| Trâu mẹ con | Một trâu lớn và một nghé nằm hoặc đứng cạnh | Tình thân, che chở | Phòng khách gia đình, quà cho cha mẹ |
Một số người bán gán thêm ý nghĩa rất cụ thể, như "trâu ngẩng đầu thì thăng tiến, cúi đầu thì giữ của". Những cách nói này chỉ là liên tưởng, mỗi nơi nói một kiểu; bạn có thể nghe để tham khảo, rồi chọn theo cảm nhận của mình.
Trâu chọi: một tư thế riêng, nhiều cách nhìn
Tượng trâu chọi thường là hai con trâu đầu cúi, sừng chạm nhau, chân trước choãi ra, thân căng cơ. Hình ảnh này lấy cảm hứng từ lễ hội chọi trâu, nổi tiếng nhất là ở Đồ Sơn (Hải Phòng), nơi lễ hội đã có từ lâu đời và gắn với tín ngưỡng địa phương. Về tạo hình, đây là dáng giàu năng lượng và kịch tính nhất trong các tượng trâu.
Vì chính sự căng thẳng ấy, ý kiến về việc bày tượng trâu chọi trong nhà khá khác nhau. Có người thích vì nó gợi tinh thần quyết liệt, hợp phòng làm việc của người làm kinh doanh, thể thao. Có người lại cho rằng hình ảnh đối đầu không hợp với không khí gia đình, nhất là phòng khách, phòng ngủ. Đây là chuyện cảm nhận, không có quy định nào.
Nếu bạn yêu thích tượng trâu chọi như một tác phẩm điêu khắc, một chỗ trưng bày riêng như kệ trong phòng làm việc, góc sưu tầm sẽ hợp hơn bàn ăn hay phòng khách chung. Cũng nên biết rằng lễ hội chọi trâu ngày nay có những tranh luận về phúc lợi động vật; tượng là cách lưu giữ hình ảnh văn hoá ấy mà không ai phải chịu đau.
Đọc một dáng trâu đẹp về tạo hình
Sừng. Sừng trâu Việt cong rộng ra hai bên rồi vòng về sau, có các ngấn ngang. Sừng đẹp cân đối hai bên, độ cong mềm, các ngấn rõ. Sừng quá ngắn, thẳng là dấu hiệu tượng giống bò hơn trâu.
Cổ và vai. Trâu có cổ to, khoẻ, lưng gần thẳng, không có u nổi trên vai như bò Á. Nếp da cổ khi trâu cúi hoặc ngoái đầu là chi tiết thể hiện tay nghề rõ nhất.
Thân và bụng. Thân trâu tròn, đầy, bụng to; xương hông nhô nhẹ ở trâu đứng. Thân quá thon làm con trâu mất vẻ nặng nề đặc trưng.
Chân và móng. Chân ngắn, chắc, móng xoè. Ở tư thế nằm, cách gập chân trước và chân sau phải đúng giải phẫu: trâu gập chân trước vào dưới ngực, chân sau gập sang một bên.
Đuôi. Đuôi dài, chót có chùm lông. Đuôi vắt sang bên hoặc buông dọc thân tạo cảm giác thư thả; đuôi vung lên gợi chuyển động.
Mắt và mũi. Mắt trâu to, hiền, mũi rộng, có khi có thừng xỏ mũi. Đôi mắt có hồn là thứ khiến người xem muốn nhìn lâu.
Tư thế nào hợp chất liệu nào
Không phải tư thế nào cũng làm đẹp được bằng mọi chất liệu. Đồng đúc khuôn sáp giữ được chi tiết mảnh nên làm tốt các dáng phức tạp: trâu bước đi một chân nhấc, trâu ngoái đầu có nếp da cổ, trâu cày có ách và cày mảnh. Bột đá cũng tạo được chi tiết sắc, nhưng chân mảnh dễ gãy, nên các mẫu bột đá đứng thường có đế liền hoặc chân to hơn thực tế.
Đá tự nhiên khó tạc phần rỗng giữa các chân, nên trâu đá đẹp nhất ở dáng nằm, dáng khối liền, sừng ôm sát đầu. Một con trâu đá đứng bốn chân tách rời là sản phẩm tốn công, dễ nứt ở cổ chân; nếu gặp, bạn kiểm tra kỹ chỗ nối chân với đế. Gỗ chạm nguyên khối cũng hợp dáng nằm và ngoái đầu, vì thớ gỗ chạy dọc thân chịu lực tốt, còn chân đứng mảnh dễ gãy theo thớ.
Gốm thì hợp dáng nằm và mục đồng, những dáng gọn để nung không bị biến dạng. Khi bạn thích một tư thế cụ thể, nên chọn chất liệu phù hợp với nó, thay vì cố tìm một tư thế phức tạp trên chất liệu không giữ nổi chi tiết.
Chọn tư thế theo không gian bày
Ngoài cảm giác, kích thước và độ an toàn của từng tư thế cũng khác nhau. Gợi ý dưới đây kết hợp cả hai.
- Bàn làm việc: trâu nằm ngẩng đầu hoặc ngoái đầu; trọng tâm thấp, không đổ khi va.
- Bàn trà, kệ tivi: trâu nằm nhai cỏ, trâu mẹ con, mục đồng; tạo không khí ấm cúng.
- Bàn giám đốc, sảnh văn phòng: trâu đứng cỡ vừa đến lớn, đồng hun hoặc đá.
- Quầy cửa hàng: trâu bước đi hoặc trâu nằm trên tiền, đặt lùi vào trong.
- Kệ góc, kệ treo: trâu ngoái đầu, quay mặt ra phía người nhìn.
- Sân, tiểu cảnh: trâu nằm hoặc trâu đứng bằng đá tự nhiên, dáng khối đơn giản chịu mưa nắng.
- Phòng trẻ em: trâu nằm bằng gỗ bo tròn, tránh tư thế đứng chân mảnh dễ đổ.
Khi phân vân giữa hai tư thế, bạn hãy nghĩ tới chiều nhìn. Tượng đặt ngang tầm mắt người ngồi hợp dáng nằm có mặt ngẩng; tượng đặt thấp như trên sàn, trên đôn hợp dáng đứng để người đứng nhìn xuống vẫn thấy rõ sừng và lưng.
Đôi trâu, đàn trâu: phối dáng cho hài hoà
Khi bày hai con trở lên, nguyên tắc chung của nghệ thuật sắp đặt cũng áp dụng: các con nên có chung chất liệu, chung tông màu, nhưng khác nhau một chút về tư thế để tạo nhịp. Một con nằm, một con đứng; hoặc hai con nằm, một con ngẩng một con cúi, sẽ sinh động hơn hai con giống hệt nhau đứng thẳng hàng.
Với cặp trâu đặt hai bên cổng, sảnh hay kệ đối xứng, ngược lại cần sự cân bằng: hai con cùng tư thế, quay mặt vào nhau hoặc cùng nhìn ra phía trước. Kiểu đối xứng này giống cách bày sư tử, kỳ lân trước cổng và tạo cảm giác trang trọng.
Bộ ba con trở lên, hay gọi là đàn trâu, thường được làm liền trên một đế, có khi kèm cảnh bãi cỏ, bờ ruộng. Mẫu này hợp kệ dài, bàn trà lớn. Khi chọn, nhìn xem các con có tương tác với nhau không, như nghé nép bên mẹ, con ngoái đầu nhìn con kia; một đàn trâu có câu chuyện luôn đẹp hơn một hàng trâu xếp cạnh nhau. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so dáng trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng trâu nằm hay trâu đứng tốt hơn?
Không có tư thế nào tốt hơn tuyệt đối. Trâu nằm vững, điềm tĩnh, hợp bàn làm việc và nhà có trẻ nhỏ. Trâu đứng nổi bật, mạnh mẽ, hợp không gian rộng. Chọn theo cảm giác bạn muốn và chỗ bạn định đặt.
Trâu cúi đầu có kiêng không?
Dân gian không có lời kiêng rõ ràng cho trâu cúi đầu. Dáng cúi nhai cỏ là hình ảnh tự nhiên nhất của con trâu, gợi sự thong thả, no đủ. Những lời nói trâu cúi đầu là xui thường là liên tưởng cá nhân, bạn không cần bận tâm.
Tượng trâu chọi có nên đặt trong phòng khách không?
Tuỳ cảm nhận của gia đình. Hình ảnh đối đầu có thể không hợp không khí sum họp, nên nhiều nhà đặt tượng trâu chọi ở phòng làm việc hoặc góc sưu tầm. Nếu cả nhà đều thích, đặt ở phòng khách cũng không có gì sai.
Làm sao biết tượng là trâu chứ không phải bò?
Nhìn sừng và vai. Trâu có sừng dẹt, cong rộng ra hai bên rồi vòng về sau, lưng thẳng không có u. Bò có sừng tròn nhỏ, nhiều giống có u vai, chân cao hơn. Mẫu bò tót lao tới là bò, không phải trâu.
Tượng trâu mẹ con có hợp tặng cha mẹ không?
Rất hợp. Hình ảnh trâu mẹ che chở nghé con gợi tình thân, lòng biết ơn cha mẹ. Chọn chất liệu nhẹ như gỗ, gốm để cha mẹ dễ lau dọn, cỡ vừa bàn trà hoặc kệ tivi.
Có cần chọn tư thế trâu theo tuổi hay mệnh không?
Không có hệ thống nào được thống nhất quy định tư thế trâu theo tuổi hay mệnh. Một số người bán tự gán, nhưng không có nguồn rõ ràng. Bạn chọn tư thế theo thẩm mỹ, không gian và người dùng là đủ.