Tranh đồng xỉn màu là do bề mặt đồng phản ứng với oxy, hơi ẩm và các chất trong không khí, tạo lớp màng sẫm dần; còn đốm xanh thường xuất hiện khi hơi ẩm cùng muối hoặc axit (mồ hôi tay, hơi biển, hơi bếp) tác động lâu lên chỗ lớp phủ bảo vệ bị trầy hoặc chưa từng được phủ. Xỉn đều thường chỉ là thay đổi thẩm mỹ; đốm xanh loang dần thì nên xử lý sớm.
Cách xử lý phụ thuộc vào một câu hỏi mà nhiều người bỏ qua: tranh của bạn có lớp sơn phủ bóng hay không. Lau sai kiểu cho tranh có phủ sẽ làm hỏng lớp phủ; đánh bóng tranh hun giả cổ sẽ xoá mất màu chủ ý của người thợ. Bài này giúp bạn đọc đúng tình trạng tranh, làm sạch nhẹ tại nhà, tránh các mẹo gây hại và biết khi nào cần đưa tranh về xưởng.
Vì sao tranh đồng đổi màu theo thời gian
Đồng là kim loại hoạt động vừa phải. Để trần trong không khí, bề mặt đồng tạo một lớp oxit mỏng, màu chuyển từ hồng sáng sang nâu rồi nâu sẫm. Đồng thau, hợp kim của đồng với kẽm, cũng sẫm dần từ vàng sáng sang vàng nâu. Đây là quá trình tự nhiên, diễn ra chậm, đều trên cả bề mặt, và chính là lý do các xưởng hay hun giả cổ: làm sẵn vẻ "đã có tuổi" để tranh ít thay đổi thêm.
Vệt đen, mảng tối loang thường liên quan tới hợp chất lưu huỳnh trong không khí, có nhiều ở gần đường đông xe, gần bếp đun than, gần khu công nghiệp. Đốm xanh là chuyện khác: khi hơi ẩm mang theo muối hoặc axit đọng lại lâu trên mặt đồng, đồng chuyển thành các muối màu xanh lục hoặc xanh lam. Nhà gần biển, nhà hay nồm ẩm, tranh treo cạnh bếp có hơi giấm, hơi nước mắm, hoặc tranh bị cầm tay trần nhiều là những trường hợp hay gặp.
Phần lớn tranh đồng bán ra đều được phủ một lớp sơn bóng trong suốt để cách mặt đồng với không khí. Khi lớp này còn nguyên, tranh giữ màu rất lâu. Đốm xanh hay xuất hiện đúng ở những chỗ lớp phủ đã trầy: góc khung, mép tấm đồng, đỉnh các khối nổi hay bị chạm. Vì vậy thấy đốm xanh, việc đầu tiên là nhìn xem lớp phủ còn hay đã hỏng ở chỗ đó.
Phân biệt màu chủ ý, xỉn tự nhiên và gỉ cần xử lý
Không phải mọi thay đổi màu đều là hỏng. Bảng dưới giúp bạn quyết định có nên can thiệp hay không.
| Tình trạng | Trông như thế nào | Nguyên nhân thường gặp | Nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Hun giả cổ do xưởng làm | Chỗ trũng nâu đen, chỗ nổi sáng, đều khắp tranh từ khi mua | Chủ ý của thợ, đã phủ bóng | Giữ nguyên, chỉ lau bụi |
| Xỉn đều | Cả tranh sẫm hơn lúc mới, không có đốm | Lớp phủ mỏng dần hoặc tranh không phủ | Có thể để vậy; muốn sáng lại thì nhờ xưởng |
| Vệt mờ, dấu vân tay | Vệt loang hình ngón tay, mờ đục trên lớp bóng | Dầu và muối từ tay trần | Lau khăn ẩm vắt kiệt rồi lau khô |
| Mảng tối loang | Vệt sẫm không theo hình khối | Khói, hơi dầu, khí có lưu huỳnh | Làm sạch nhẹ; dời tranh khỏi nguồn khói |
| Đốm xanh nhỏ ở mép, góc | Chấm xanh, có khi hơi sần | Ẩm, muối lọt qua chỗ phủ trầy | Làm sạch cục bộ, giữ khô, theo dõi |
| Đốm xanh lan rộng, dạng bột | Mảng xanh lan dần, bột bám tay | Ẩm kéo dài, muối nhiều | Đưa về xưởng xử lý, đừng tự cạo |
Nếu không chắc tranh của mình thuộc dòng nào, chụp ảnh gần dưới ánh sáng tự nhiên và hỏi lại người bán hoặc xưởng làm tranh. Đừng vội đánh bóng chỉ vì thấy tranh "cũ".
Trước khi lau: tranh của bạn có lớp phủ hay không
Biết tranh có lớp sơn phủ bóng hay không là điều kiện để chọn đúng cách làm sạch. Một số dấu hiệu bạn có thể tự quan sát:
- Mặt tranh bóng đều như có một màng trong suốt, kể cả ở chỗ trũng: thường là có phủ.
- Có vệt bong, vết nứt chân chim, chỗ ngả vàng trên lớp bóng: có phủ, và lớp phủ đã lão hoá.
- Đốm xanh hoặc đốm đen nằm "dưới" một lớp màng, lau không chạm tới được: có phủ, ẩm đã lọt vào dưới lớp phủ.
- Mặt đồng hơi mờ, sờ thấy khô ráp nhẹ, ngón tay chạm vào để lại vết sẫm ngay: thường là không phủ.
- Giấy tờ đi kèm, mô tả sản phẩm ghi "phủ PU", "phủ sơn bóng", "phủ chống oxy hoá": có phủ.
- Không chắc chắn: thử ở góc khuất nhất (mép dưới, sát khung) bằng khăn hơi ẩm, quan sát xem có để lại vệt mờ hay không trước khi lau cả tranh.
Tranh có phủ chỉ cần làm sạch bề mặt lớp phủ, tuyệt đối không dùng chất mài. Tranh không phủ có thể làm sạch kỹ hơn, nhưng vẫn nên nhẹ tay để giữ màu chủ ý của thợ.
Làm sạch nhẹ tại nhà, đúng thứ tự
Các bước sau áp dụng cho tranh treo trong nhà, bẩn bụi, vân tay, mảng tối nhẹ hoặc vài đốm xanh nhỏ. Mục tiêu là sạch mà không mất màu, không làm nước thấm vào nền.
- Tháo tranh xuống, đặt nằm ngửa trên mặt bàn có lót khăn dày; đeo găng tay vải hoặc găng tay cao su sạch.
- Phủi bụi bằng chổi lông mềm hoặc cọ trang điểm sạch, đi theo chiều các khe; với tranh nổi cao, dùng máy thổi bụi cầm tay hoặc ống hút bụi để chế độ yếu, giữ cách mặt tranh.
- Lau bằng khăn sợi nhỏ thấm nước sạch, vắt thật kiệt tới mức gần khô. Với vết dầu, nhỏ một giọt xà phòng rửa tay trung tính vào chậu nước rồi mới nhúng khăn.
- Với kẽ sâu và đốm nhỏ, dùng tăm bông hơi ẩm lăn nhẹ, không chà mạnh. Đốm xanh nhỏ trên tranh không phủ thường bớt đi sau vài lượt; nếu không bớt, dừng lại.
- Lau lại bằng khăn khô sạch ngay, sau đó để tranh khô hẳn ở chỗ thoáng, không phơi nắng, không sấy nóng.
- Kiểm tra mép khung, chỗ tiếp giáp tấm đồng với nền: không để đọng nước. Nền nhung, nền gỗ hút nước sẽ ố hoặc cong.
- Treo lại khi tranh đã khô hoàn toàn, nhân tiện kiểm tra móc treo và dây.
Không ngâm tranh, không xịt nước trực tiếp, không dùng máy rửa áp lực, không dùng khăn tẩm cồn đậm đặc. Tranh có kính chỉ cần lau kính; phần đồng bên trong ít khi cần đụng tới.
Mẹo chanh, giấm, muối, kem đánh răng: vì sao không hợp với tranh
Chanh và giấm. Axit hoà tan lớp oxit nên đồng sáng nhanh, nhưng trên tranh hun giả cổ chúng ăn luôn lớp màu chủ ý, để lại vệt loang hồng nhạt không đều. Axit còn sót trong kẽ sâu tiếp tục tác động, vài tuần sau xỉn lại nhanh hơn trước.
Muối. Muối trộn chanh hay giấm có tác dụng mài, đồng thời chính muối là thứ thúc đốm xanh. Rửa không sạch muối trong kẽ khối nổi là tạo điều kiện cho đốm xanh mọc lại đúng chỗ đó.
Kem đánh răng, bột đánh nồi. Có hạt mài, làm xước lớp phủ bóng và cả mặt đồng, để lại vô số vết mờ li ti nhìn thấy rõ dưới đèn xiên. Trên tranh có phủ, đây là cách nhanh nhất để làm hỏng lớp phủ.
Nước rửa kính có amoniac, chất tẩy mạnh. Amoniac phản ứng với đồng, có thể làm mặt đồng đổi màu xanh lam; chất tẩy mạnh làm mờ và bong lớp phủ. Chúng hợp với kính, không hợp với kim loại màu.
Nước ngọt có ga, nước me. Cùng nguyên lý với axit chanh giấm, còn để lại đường gây dính bụi. Các mẹo này có thể dùng cho xoong nồi đồng trong bếp, nhưng tranh là đồ trang trí có lớp hoàn thiện tinh, nên đừng đem ra thử.
Phủ lại lớp bảo vệ: tự làm được gì, phần nào nhờ xưởng
Với tranh không phủ, sau khi làm sạch và để khô, bạn có thể phủ một lớp sáp bảo vệ kim loại thật mỏng, loại sáp vi tinh thể dùng cho đồ đồng, đồ cổ, bán ở cửa hàng vật tư mỹ thuật. Thoa bằng khăn mềm một lớp mỏng, đợi vài phút rồi đánh nhẹ bằng khăn sạch. Sáp tạo màng ngăn ẩm, cần phủ lại sau một thời gian tuỳ độ ẩm nơi treo. Thử ở góc khuất trước để chắc sáp không làm đổi màu lớp hun.
Với tranh có lớp sơn phủ đã ố vàng, nứt, bong mảng, hoặc có đốm xanh nằm dưới lớp phủ, việc đúng là đưa về xưởng. Thợ sẽ tẩy lớp phủ cũ, xử lý chỗ gỉ, hun lại màu ở chỗ mất màu, rồi phun lớp phủ mới trong môi trường ít bụi. Tự phun sơn bóng tại nhà lên tranh còn bụi, còn ẩm thường cho kết quả loang lổ và nhốt luôn đốm gỉ bên dưới.
Đốm xanh dạng bột lan rộng, đặc biệt ở tranh treo lâu năm nơi ẩm, cũng nên để thợ có kinh nghiệm xử lý. Cạo bằng dao hay giấy nhám sẽ để lại hố trên mặt đồng, và nếu nguồn ẩm không được giải quyết, gỉ sẽ quay lại.
Phòng ngừa: giữ tranh khô, sạch, ít bị chạm
Chỗ treo quyết định phần lớn tuổi thọ màu đồng. Tránh tường sát nhà tắm, sát bếp, tường bị thấm, ngoài hiên có mưa hắt, ngay trên máy tạo ẩm hay bể cá. Nhà gần biển nên chọn tranh có kính, khung kín mép và treo ở phòng có điều hoà. Mùa nồm ở miền Bắc, đóng cửa phòng có tranh, bật chế độ hút ẩm nếu có, và lau khô mặt tranh khi thấy đọng hơi nước.
Hạn chế chạm tay trần. Khi treo, chỉnh tranh hay dọn nhà, cầm vào khung hoặc đeo găng tay vải. Nhắc người giúp việc chỉ phủi bụi bằng chổi lông, không dùng chung khăn lau bàn bếp hay nước lau sàn cho tranh. Với trẻ nhỏ thích sờ tranh, treo cao hơn tầm tay một chút.
Mỗi vài tháng, nhìn kỹ tranh dưới ánh sáng xiên một lần, chú ý góc khung và đỉnh khối nổi. Phát hiện sớm một đốm xanh nhỏ thì xử lý chỉ mất vài phút; để lan rộng thì phải đưa tranh đi xưởng. Khi mua tranh mới, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và hỏi kèm tranh có lớp phủ bảo vệ hay không để biết cách giữ ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đồng bị xỉn có làm sáng lại như mới được không?
Được, nhưng nên nhờ xưởng làm tranh đồng. Thợ sẽ tẩy lớp phủ cũ, đánh sáng hoặc hun lại màu rồi phủ mới. Tự đánh bóng tại nhà dễ làm mất lớp hun chủ ý, để lại vệt loang và xước lớp phủ.
Đốm xanh trên tranh đồng có nguy hiểm không?
Đốm xanh là muối đồng hình thành khi ẩm và muối tác động lâu lên mặt đồng. Nó làm hỏng thẩm mỹ và ăn dần bề mặt nếu lan rộng. Không nên cạo bằng tay trần hay để trẻ nhỏ sờ rồi đưa tay lên miệng; rửa tay sau khi lau.
Có dùng chanh muối để làm sạch tranh đồng được không?
Không nên. Chanh và muối làm đồng sáng nhanh nhưng ăn mất lớp hun, để lại vệt loang, muối còn sót trong kẽ lại thúc đốm xanh mọc lại. Mẹo này chỉ hợp với xoong nồi đồng, không hợp tranh trang trí.
Làm sao biết tranh đồng có lớp phủ bóng?
Mặt tranh bóng đều như có màng trong, kể cả ở chỗ trũng, thường là có phủ. Lớp phủ lão hoá sẽ thấy ố vàng, nứt chân chim. Nếu không chắc, thử lau góc khuất bằng khăn hơi ẩm hoặc hỏi lại người bán.
Tranh đồng treo trong phòng có điều hoà có bị xỉn không?
Vẫn có, nhưng chậm hơn nhiều vì không khí khô và ít bụi. Phòng điều hoà là chỗ giữ màu đồng tốt. Chú ý không để tranh ngay trước luồng gió thổi trực tiếp lâu ngày vì bụi sẽ bám nhiều ở một phía.
Bao lâu thì nên phủ lại sáp cho tranh đồng không phủ?
Tuỳ độ ẩm nơi treo. Nhà khô, có điều hoà có thể lâu mới cần phủ lại; nhà ẩm, gần biển cần thường xuyên hơn. Dấu hiệu cần phủ lại là mặt đồng bắt đầu sẫm loang hoặc dễ in vết tay khi chạm.