Tranh đồng hoạ tiết trống đồng Đông Sơn: đọc mặt trống trên tranh và chọn bản làm kỹ

Tranh đồng hoạ tiết trống đồng là tranh mô phỏng mặt trống đồng Đông Sơn, gồm ngôi sao nhiều cánh ở tâm và các vành hoa văn đồng tâm với hình người, nhà sàn, chim, hươu chạy vòng quanh. Đây là đề tài hay được chọn làm quà tặng khách nước ngoài, đối tác, quà kỷ niệm của cơ quan, vì hình ảnh mặt trống gắn với lịch sử văn hoá Việt Nam và dễ nhận ra.

Tranh trên thị trường từ bản chép sát một mặt trống cụ thể tới bản cách điệu tự do, thêm chữ, thêm màu, mạ vàng. Bài này không bàn khảo cổ chuyên sâu mà giúp bạn đọc được những gì có trên tranh, phân biệt bản làm kỹ với bản làm qua loa, chọn khổ và khung, làm quà sao cho đúng mực, và không nhầm một bức mỹ nghệ với cổ vật.

Mặt trống đồng Đông Sơn và vì sao thành đề tài tranh

Trống đồng Đông Sơn là loại trống đúc bằng đồng của văn hoá Đông Sơn thời kỳ đầu dựng nước, tên gọi lấy theo di chỉ làng Đông Sơn bên sông Mã ở Thanh Hoá, nơi tìm thấy nhiều hiện vật từ những năm 1920. Trống được tìm thấy ở nhiều nơi trên đất Việt Nam và các vùng lân cận; một số chiếc như trống Ngọc Lũ, trống Hoàng Hạ, trống Cổ Loa thường được nhắc tới như những chiếc đẹp nhất về hoa văn.

Mặt trống là nơi tập trung hoa văn dày đặc nhất: từ tâm ra rìa là các vòng tròn đồng tâm, xen giữa các vành hoa văn hình học là những vành hình người, nhà, chim thú. Bố cục tròn, đối xứng, nhịp nhàng khiến mặt trống tự nó đã là một hình trang trí hoàn chỉnh. Khi đưa lên tranh, người làm chỉ cần chép mặt trống lên tấm đồng là có ngay một bức tranh có bố cục chặt.

Tranh mặt trống được ưa chuộng làm quà vì ba lẽ: hình ảnh quen thuộc với người Việt, thường xuất hiện trong sách giáo khoa, biểu trưng của nhiều cơ quan; mang ý nghĩa nguồn cội, không gắn với tôn giáo nào nên tặng ai cũng được; và chất liệu đồng trùng với chất liệu của chính chiếc trống, nên bức tranh có cảm giác "đúng chất" hơn khi làm bằng sơn mài hay giấy.

Đọc mặt trống trên tranh, từ tâm ra ngoài

Không phải bức tranh nào cũng có đủ các vành, nhưng một bản mô phỏng tương đối đầy đủ thường có những thành phần sau. Cách giải thích từng hình vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau giữa các nhà nghiên cứu, ở đây chỉ nêu những cách hiểu phổ biến.

• Ngôi sao ở tâm: ngôi sao nhiều cánh, số cánh khác nhau tuỳ từng trống, giữa các cánh thường có hoạ tiết hình lông công hoặc tam giác. Cách hiểu phổ biến coi đây là hình mặt trời.
• Các vành hoa văn hình học: vòng tròn có chấm giữa, đường tiếp tuyến nối các vòng tròn, răng lược, vạch chéo. Những vành này chia mặt trống thành nhiều tầng và tạo nhịp cho mắt.
• Vành cảnh người: người đội mũ lông chim, cầm vũ khí hoặc nhạc cụ, đi thành hàng; người giã gạo; người đánh trống; nhà sàn mái cong. Đây là vành được nhắc nhiều nhất khi nói về đời sống cư dân Đông Sơn.
• Vành chim thú: hươu đi thành đàn, chim đứng, và vành chim bay với mỏ dài, cổ dài, cánh xoè, thường gọi là chim Lạc. Chim Lạc là loài gì vẫn có nhiều cách giải thích.
• Chiều chuyển động: trên nhiều trống, người và chim thú cùng đi một chiều quanh tâm, thường được mô tả là ngược chiều kim đồng hồ. Một bản chép kỹ giữ đúng chiều này.
• Vành rìa: các vành hoa văn hình học khép lại ở mép mặt trống. Trên một số trống, mép mặt còn có tượng cóc nhỏ; tranh phẳng thường bỏ chi tiết này.

Khi xem tranh, bạn hỏi người bán bức này chép theo mặt trống nào. Người bán bản chép sát thường biết tên trống gốc; bản cách điệu thì người bán nên nói rõ là cách điệu.

Bản mô phỏng sát mẫu và bản cách điệu

Hai kiểu đều có chỗ dùng. Bảng dưới giúp bạn biết mình đang xem kiểu nào và hợp với mục đích gì.

Với quà tặng khách quốc tế, bản sát mẫu thường được đánh giá cao hơn vì người nhận có thể tra cứu, đối chiếu, và bạn có câu chuyện để kể. Bản cách điệu có logo lại hợp làm quà nội bộ, quà hội nghị.

Kỹ thuật làm và cách nhận ra trên tranh

Đúc. Tấm đồng dày, nặng, hoa văn nổi chìm sắc như mặt trống thật, mặt sau phẳng hoặc gồ theo khuôn. Hợp với bản sát mẫu, nhưng nặng, cần khung và móc treo chắc. Có xưởng đúc nguyên mặt trống rồi gắn lên nền như một tấm phù điêu tròn.

Gò. Tấm đồng mỏng được gò nổi theo hoa văn, nhẹ hơn đúc nhiều, nhìn nghiêng thấy khối, mặt sau lõm ngược. Hoa văn hình học dày đặc của mặt trống đòi hỏi tay nghề cao mới giữ được nét đều.

Ăn mòn. Hoa văn chuyển lên mặt đồng bằng in và hoá chất, nét mảnh, rất đều, gần như phẳng. Hợp với tranh khổ nhỏ, quà số lượng nhiều, hoặc bản có thêm chữ đề tặng.

Dập máy. Ép tấm đồng mỏng vào khuôn, đều, nhanh, giá dễ chịu. Chi tiết nhỏ như mặt người, chân hươu thường bị mờ nếu khuôn đã mòn; nhìn kỹ vành cảnh người là thấy ngay.

Kiểm nhanh một bản làm kỹ. Các vòng tròn đồng tâm đều, không méo; ngôi sao ở đúng tâm; khoảng cách giữa các hình trong vành đều nhau; chim, người đi cùng một chiều. Một bức có ngôi sao lệch tâm, vòng tròn méo là bức làm ẩu, dù mạ vàng sáng đến đâu.

Làm quà cho khách nước ngoài và đối tác

Tranh mặt trống là món quà dễ kể chuyện: bạn có thể giới thiệu ngắn về văn hoá Đông Sơn, ý nghĩa ngôi sao ở tâm, cảnh người giã gạo, đánh trống. Một tấm thiệp nhỏ bằng tiếng Anh hoặc tiếng của người nhận, ghi vài dòng giới thiệu đúng mực, sẽ giúp món quà có giá trị hơn nhiều so với chỉ trao hộp tranh. Khi viết, chỉ nêu những điều phổ biến, ghi rõ "theo cách hiểu phổ biến" ở những chỗ còn tranh luận, không tự gán thêm ý nghĩa.

Khách đi máy bay cần quà gọn, nhẹ. Tranh ăn mòn hoặc gò khổ nhỏ, đóng hộp cứng, nặng vừa phải sẽ dễ mang hơn tranh đúc khổ lớn. Nếu tặng tranh lớn cho đối tác ở nước ngoài, nên gửi bằng đường vận chuyển có đóng thùng gỗ, đừng bắt khách xách tay.

Khi mang tranh mỹ nghệ ra nước ngoài, giữ hoá đơn hoặc giấy của người bán ghi rõ đây là hàng mỹ nghệ mới sản xuất, chất liệu, kích thước. Giấy này giúp giải thích nhanh khi được hỏi ở cửa khẩu, vì hình trống đồng dễ khiến người kiểm tra lo ngại là hiện vật cổ. Quy định cụ thể mỗi nước mỗi khác; nếu gửi số lượng lớn, bạn nên hỏi đơn vị vận chuyển về giấy tờ cần có.

Không nhầm tranh mỹ nghệ với cổ vật

Tranh đồng mặt trống bán ở cửa hàng mỹ nghệ là sản phẩm mới làm, mô phỏng hoạ tiết. Trống đồng Đông Sơn thật là hiện vật khảo cổ, nhiều chiếc đang được giữ ở các bảo tàng, trong đó có những chiếc được công nhận là bảo vật quốc gia. Việc mua bán, sở hữu, đưa ra nước ngoài hiện vật cổ chịu sự điều chỉnh của pháp luật về di sản văn hoá, với thủ tục riêng.

Vì vậy, nếu có người chào bán "mặt trống cổ", "trống đồng đào được" kèm lời hứa giá trị cao, bạn nên dè chừng. Đồ giả cổ làm bằng cách hun, chôn, phủ gỉ xanh nhân tạo không hiếm, và người không chuyên rất khó phân biệt. Với tranh mua để trang trí, điều quan trọng là người bán nói rõ đây là hàng mỹ nghệ mới, không gán cho nó tuổi đời hay xuất xứ khảo cổ.

Nếu gia đình bạn đang giữ một hiện vật nghi là cổ, cách đúng là liên hệ bảo tàng hoặc cơ quan quản lý văn hoá ở địa phương để được hướng dẫn, theo quy định hiện hành. Đó là chuyện khác hẳn với việc chọn một bức tranh đồng treo phòng khách, và bài này không bàn sâu.

Chọn khổ, khung và treo tranh mặt trống

Tranh mặt trống có hai dạng chính: tấm tròn đặt trong khung vuông có nền nhung hoặc nền gỗ, và tấm tròn không khung, treo trực tiếp như một chiếc đĩa lớn. Khung vuông dễ treo cân, dễ phối với tranh khác; tấm tròn trần nhìn gần với mặt trống thật hơn, hợp tường trống, ít đồ trang trí.

Đường kính tranh nên chọn theo khoảng cách người xem. Ở phòng họp, phòng khách, một tấm đường kính vừa tầm, nhìn từ ghế vẫn đọc được vành cảnh người, là đủ; tấm quá nhỏ trên tường lớn sẽ thành một chấm tròn khó đọc. Ở sảnh, tấm lớn treo sau quầy lễ tân là cách phổ biến. Treo sao cho tâm ngôi sao ngang hoặc cao hơn tầm mắt người đứng một chút.

Tranh đúc nặng cần ít nhất hai điểm treo chắc; tấm tròn trần cần giá treo chuyên dụng giữ ở mép, tránh treo một móc ở tâm dễ làm tấm xoay lệch. Lau bằng chổi lông mềm theo chiều vòng tròn để bụi trong các vành hoa văn rơi ra; tranh hun giả cổ tuyệt đối không đánh bóng, vì sẽ mất lớp tối làm nổi hoa văn. Nếu muốn so các bản sát mẫu và cách điệu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và hỏi kèm tên mặt trống gốc.

Câu hỏi thường gặp

Ngôi sao giữa mặt trống đồng trên tranh có ý nghĩa gì?

Cách hiểu phổ biến coi ngôi sao nhiều cánh ở tâm là hình mặt trời, gắn với đời sống nông nghiệp của cư dân Đông Sơn. Số cánh khác nhau giữa các trống. Đây là cách giải thích được nhắc nhiều, các nhà nghiên cứu vẫn còn bàn thêm.

Tranh mặt trống đồng có hợp làm quà cho khách nước ngoài không?

Rất hợp, vì hình ảnh gắn với lịch sử văn hoá Việt Nam, không gắn với tôn giáo nào. Nên chọn khổ gọn, đóng hộp chắc, kèm thiệp giới thiệu ngắn và giấy ghi rõ là hàng mỹ nghệ mới sản xuất để tiện khi qua cửa khẩu.

Chim Lạc trên tranh trống đồng là chim gì?

Đó là hình chim mỏ dài, cổ dài, cánh xoè trên mặt trống. Chim Lạc là loài nào vẫn có nhiều cách giải thích, có ý kiến cho là loài chim nước như cò, sếu, có ý kiến khác. Trên tranh, bạn chỉ cần nhận ra vành chim bay quanh tâm.

Tranh trống đồng đúc và tranh trống đồng dập khác nhau thế nào?

Tranh đúc dày, nặng, hoa văn sắc, mặt sau phẳng hoặc gồ theo khuôn. Tranh dập mỏng, nhẹ, giá dễ chịu, nhưng chi tiết nhỏ như mặt người, chân hươu dễ mờ. Nhìn kỹ vành cảnh người là thấy khác biệt rõ nhất.

Có nên treo tranh mặt trống đồng trong phòng khách gia đình không?

Được, nhiều gia đình treo như một món trang trí văn hoá. Chọn khổ vừa với bức tường, màu đồng hun hợp đồ gỗ, treo ở tầm mắt. Tranh không gắn với tôn giáo nên không có kiêng kỵ riêng về chỗ treo.

Mua tranh trống đồng giả cổ có phải là cổ vật không?

Không. Tranh giả cổ là hàng mỹ nghệ mới làm, được hun màu cho giống đồ cũ. Hiện vật cổ thật chịu sự quản lý của pháp luật về di sản văn hoá. Nếu ai chào bán đồ "đào được" với giá cao, bạn nên dè chừng.