Tourmaline giả trên thị trường phần lớn là thuỷ tinh màu, thạch anh hoặc đá rẻ nhuộm màu, đá đen khác bị gọi nhầm tên, và vật liệu ép từ bột đá trộn keo. Ngoài ra còn tourmaline thật nhưng đã xử lý như chiếu xạ hay ngấm nhựa, vốn không phải hàng giả nhưng cần được người bán nói rõ.
Không có phép thử tại nhà nào khẳng định chắc chắn một món là tourmaline; việc đó cần dụng cụ của phòng giám định đá quý. Nhưng có những quan sát an toàn, không làm hỏng món đồ, giúp bạn loại trừ hàng nhái rõ ràng và biết khi nào cần hỏi thêm. Bài này gom các quan sát đó, kèm danh sách phép thử nên tránh, câu hỏi khi mua online và lúc nên mang đi giám định.
Hàng nhái tourmaline thường là gì
Biết trước những thứ hay được bán dưới tên tourmaline giúp bạn biết cần soi điểm nào. Các dạng thường gặp:
- Thuỷ tinh màu: phổ biến ở hạt hồng, xanh lá và hạt hai màu. Màu đều tuyệt đối, có thể có bọt khí tròn, không đổi sắc khi xoay.
- Thạch anh nứt nhiệt rồi nhuộm: hạt trong, đầy vết nứt dạng mạng nhện, màu tập trung ở kẽ nứt và quanh lỗ khoan.
- Đá đen khác bị gọi là tourmaline đen: obsidian, mã não nhuộm đen, onyx, hematite, đá núi lửa. Nhiều khi người bán không cố ý, chỉ gọi theo thói quen.
- Hạt ép từ bột: bột đá, có khi có bột tourmaline thật, trộn keo ép thành hạt. Bề mặt đều như gốm, nhẹ hơn đá nguyên khối, vết vỡ lộ hạt bột.
- Nhựa resin đổ khuôn: hay gặp ở "lát dưa hấu" giá rẻ và cây thô giả. Nhẹ, ấm tay, có thể có đường khuôn.
- Đá tổng hợp khác màu tương tự: spinel hoặc corundum tổng hợp màu hồng, đỏ bị gán nhầm là rubellite.
Trong danh sách này, hàng ép bột và đá đen gọi nhầm là hai dạng người mua vật phẩm hay gặp nhất, vì chúng rẻ và nhìn qua khá giống.
Quan sát bằng mắt không cần dụng cụ
Sọc dọc trên cây thô. Cây tourmaline tự nhiên có sọc chạy song song chiều dài. Cây đúc nhựa hay thuỷ tinh thường nhẵn hoặc có sọc đều tăm tắp như khắc máy, và hay có đường nối khuôn chạy dọc thân.
Mặt cắt tam giác cong. Nhìn đầu cây hoặc mặt lát: tourmaline cho hình tam giác với ba cạnh phình ra. Thạch anh và thuỷ tinh đúc hình trụ thường cho lục giác hoặc tròn.
Tính đa sắc. Với hạt hoặc viên trong, xoay chậm dưới đèn trắng, so màu khi nhìn từ các hướng. Tourmaline thường đổi độ đậm nhạt rõ, nhất là nhìn dọc trục cây sẽ sẫm hơn. Thuỷ tinh có màu y nguyên mọi hướng.
Bao thể và vết nứt. Tourmaline hồng gần như luôn có vết nứt mảnh hoặc ống sợi bên trong. Thuỷ tinh hay có bọt khí tròn, đôi khi có vệt xoáy như mật ong khuấy. Bọt khí tròn hoàn hảo là dấu hiệu mạnh của vật liệu nóng chảy.
Màu ở kẽ nứt. Soi đèn pin qua hạt: nếu màu đậm hơn hẳn dọc theo các đường nứt và quanh lỗ khoan, phần trong khối lại nhạt, khả năng cao là đá đã nhuộm.
Độ đồng đều của chuỗi. Vòng tourmaline tự nhiên hiếm khi có mọi hạt cùng màu, cùng độ trong. Chuỗi đồng đều như in ra từ một khuôn là lý do để hỏi thêm.
Các phép thử cảm giác và mức độ tin cậy
Những phép thử dưới đây không làm hỏng món đồ. Chúng giúp nghi ngờ đúng lúc, nhưng không thay được giám định.
| Phép thử | Cách làm | Kết quả gợi ý | Độ tin cậy |
|---|---|---|---|
| Độ nặng | Cầm so với một món thạch anh hoặc thuỷ tinh cùng cỡ | Tourmaline nặng tay hơn thạch anh rõ, nhựa nhẹ hẳn | Trung bình, khó cảm nhận ở hạt nhỏ |
| Độ mát tay | Áp món đồ lên má hoặc mu bàn tay vài giây | Đá giữ cảm giác mát lâu hơn; nhựa ấm lên rất nhanh | Thấp, chỉ loại được nhựa |
| Soi đèn pin | Chiếu đèn qua mép hạt trong phòng tối | Thấy bao thể, vết nứt, màu ở kẽ nứt, bọt khí | Khá, giúp phát hiện nhuộm và thuỷ tinh |
| Kính lúp 10x | Soi bề mặt và bên trong hạt | Bọt khí tròn, vệt xoáy là dấu hiệu thuỷ tinh; hạt bột lộ ra là hàng ép | Khá, nếu bạn quen nhìn |
| Xoay dưới đèn trắng | Xoay chậm hạt hay viên trong | Đổi độ đậm nhạt khi xoay gợi ý tourmaline | Khá với đá màu, không áp dụng cho schorl đục |
Kết hợp nhiều quan sát cùng chỉ về một hướng thì đáng tin hơn một phép thử riêng lẻ. Một món nhẹ, ấm nhanh, có bọt khí tròn gần như chắc chắn không phải tourmaline.
Thử tính nhiệt điện: thú vị nhưng không đáng tin tuyệt đối
Tourmaline có tính nhiệt điện, nghĩa là khi nhiệt độ thay đổi, hai đầu tinh thể tích điện trái dấu và có thể hút những vật rất nhẹ. Nhiều tài liệu lịch sử đá quý kể lại giai thoại thương nhân châu Âu thế kỷ 18 dùng tourmaline nóng để hút tro khỏi tẩu thuốc. Một số người bán hướng dẫn thử bằng cách làm ấm viên đá rồi đưa lại gần mẩu giấy vụn hoặc tro.
Bạn có thể thử bằng cách nắm cây tourmaline trong tay vài phút hoặc ngâm vào nước ấm rồi lau khô, sau đó đưa lại gần những mẩu giấy ăn xé thật nhỏ. Cây thô lớn, sạch có thể cho hiệu ứng nhìn thấy được. Nhưng hạt vòng nhỏ, đá nhiều vết nứt hoặc khi không khí ẩm thì hiệu ứng rất yếu, gần như không thấy.
Vì vậy phép thử này chỉ nên coi là điểm cộng thú vị khi có kết quả, không phải bằng chứng phủ định khi không có. Ngoài ra, cọ xát nhiều loại vật liệu như nhựa, hổ phách cũng tạo tĩnh điện hút giấy vụn, nên đừng nhầm hai hiện tượng. Tuyệt đối không hơ đá trên lửa để thử: tourmaline có vết nứt dễ nứt thêm khi nóng đột ngột.
Vòng tourmaline bột ép và sản phẩm "ion âm"
Một nhóm hàng lớn mang tên tourmaline là các sản phẩm từ bột tourmaline trộn với gốm, keo hoặc kim loại: vòng hạt ép đen xám, hạt có gắn từ tính, miếng dán, đệm, gối, khăn, mỹ phẩm. Chúng thường được quảng cáo kèm các chữ như ion âm, hồng ngoại xa, năng lượng. Về bản chất vật liệu, đây không còn là đá tourmaline nguyên khối, mà là vật liệu tổng hợp có thành phần tourmaline với tỉ lệ thường không được công bố.
Hạt ép nhận ra được qua bề mặt mờ đều như gốm, màu xám đen không có sọc hay bao thể, nhẹ hơn schorl thật, và khi sứt mẻ lộ ra cấu trúc hạt bột. Hạt có từ tính hút được kim loại là dấu hiệu có pha vật liệu từ, thường là hematite tổng hợp hoặc ferit, không phải đặc tính của tourmaline.
Bài này không đánh giá các lời quảng cáo về sức khoẻ, vì đó không phải đặc tính khoáng vật và nằm ngoài phạm vi của một vật phẩm phong thủy. Điều bạn nên làm là gọi đúng tên món đồ: nếu mua vì thích dáng hạt, giá rẻ thì không sao, nhưng đừng trả giá của đá nguyên khối cho vật liệu ép, và đừng dùng nó thay cho tư vấn của bác sĩ khi có vấn đề sức khoẻ.
Những phép thử không nên làm
Trên mạng có nhiều mẹo thử đá có thể làm hỏng vĩnh viễn món đồ, nhất là với tourmaline vốn hay có vết nứt:
- Hơ lửa, bật lửa: có thể làm đá nứt thêm, làm phai màu đá chiếu xạ, làm cháy lớp nhựa ngấm. Thuỷ tinh hay đá thật đều có thể bị hỏng.
- Cạo bằng dao, vạch lên kính: tourmaline cứng hơn kính nên vạch được, nhưng thạch anh và nhiều đá giả cũng vạch được, nên phép thử không phân biệt gì mà còn làm sứt hạt.
- Nhỏ axit, giấm, chất tẩy: không giúp nhận biết tourmaline và có thể làm hỏng lớp ngấm, dây xâu, kim loại bọc.
- Thả rơi xuống sàn: mẹo "đá thật không vỡ" là sai; tourmaline có vết nứt rất dễ vỡ khi rơi.
- Ngâm nước nóng rồi chuyển sang nước đá: sốc nhiệt là cách nhanh nhất làm vết nứt lan rộng.
Nguyên tắc chung: phép thử nào có thể làm thay đổi món đồ thì để phòng giám định làm với dụng cụ phù hợp.
Mua tourmaline online: đọc mô tả và hỏi gì trước khi chốt
Mua online không được cầm tận tay nên mô tả và hình ảnh là toàn bộ căn cứ của bạn. Quy trình dưới đây giúp giảm rủi ro.
- Đọc kỹ tên gọi: "tourmaline tự nhiên", "đá phối", "hạt ép", "tourmaline ion" là những món khác nhau. Mô tả mơ hồ chỉ ghi "đá phong thủy cao cấp" là lý do để hỏi thêm.
- Xin ảnh chụp dưới ánh sáng ban ngày, không lọc màu, có vật so sánh kích thước.
- Xin video xoay món đồ dưới đèn trắng để thấy tính đa sắc, vết nứt và độ trong thật.
- Hỏi thẳng về xử lý: có chiếu xạ, ngấm nhựa, nhuộm hay gia cố keo không.
- Hỏi kích thước hạt, số hạt, khối lượng; với mẫu thô hỏi kích thước ba chiều.
- Hỏi chính sách đổi trả nếu giám định ra kết quả khác mô tả, và giữ lại tin nhắn mô tả làm căn cứ.
Người bán có kinh nghiệm thường trả lời được phần lớn các câu trên. Câu trả lời "không biết" về xử lý vẫn trung thực hơn lời cam kết suông. Bạn cũng có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để có chuẩn mô tả mà so.
Khi nào nên mang tourmaline đi giám định
Với vòng schorl đen hay vòng chip giá phổ thông, chi phí giám định có thể cao hơn giá món đồ, nên thường không cần. Quan sát kỹ và mua ở nơi mô tả rõ ràng là đủ. Nhưng với viên tourmaline màu giác cắt, rubellite đậm, tourmaline xanh lam sáng mang tên Paraíba, lát dưa hấu lớn hoặc vòng hạt màu sạch giá trị cao, giấy giám định là điều nên có.
Phòng giám định đá quý dùng khúc xạ kế đo chiết suất và độ lưỡng chiết, kính hiển vi soi bao thể, máy quang phổ để xác định loài và phát hiện xử lý. Với loại chứa đồng, có nơi còn phân tích thành phần nguyên tố để xác nhận. Những kết luận này không thể thay bằng mẹo tại nhà.
Khi nhận giấy giám định, đọc các dòng tên đá, loài, màu, kích thước, khối lượng và mục xử lý. Kiểm tra ảnh trên giấy có khớp với món đồ không. Giấy không ghi đơn vị phát hành rõ ràng hoặc không tra cứu lại được thì giá trị tham khảo thấp. Nếu còn băn khoăn, bạn có thể mang món đồ đến một đơn vị kiểm định độc lập khác để đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Tourmaline đã chiếu xạ có phải hàng giả không?
Không. Đó là tourmaline thật đã qua xử lý để làm đậm màu, một cách làm phổ biến và được ngành đá quý chấp nhận nếu công bố. Giá trị thường thấp hơn đá cùng màu không xử lý. Điều quan trọng là người bán nói rõ, để bạn trả đúng giá và biết tránh nhiệt độ cao.
Vòng tourmaline có hút nam châm không?
Tourmaline nguyên khối không hút nam châm một cách đáng kể khi thử thông thường. Nếu hạt vòng hút mạnh vào nam châm, nhiều khả năng hạt có pha vật liệu từ như hematite tổng hợp hoặc ferit, thường gặp ở các vòng quảng cáo từ tính. Đó là vật liệu khác, không phải đặc tính của tourmaline.
Vì sao thử hút giấy vụn mà tourmaline thật không hút?
Hiệu ứng nhiệt điện của tourmaline cần thay đổi nhiệt độ đủ rõ và mẫu đủ lớn, sạch. Hạt nhỏ, nhiều vết nứt, không khí ẩm đều làm hiệu ứng yếu đến mức không thấy. Không hút giấy không chứng minh đá giả; hút được giấy cũng không chứng minh đá thật vì nhiều vật liệu khác tích tĩnh điện.
Có nên tin chữ "tourmaline tự nhiên 100%" trên mô tả không?
Đó là lời cam kết của người bán, không phải kết quả kiểm định. Bạn nên coi là thông tin tham khảo và đối chiếu bằng quan sát, ảnh thật, video. Với món giá trị cao, yêu cầu giấy giám định từ đơn vị độc lập và giữ lại tin nhắn mô tả để làm căn cứ nếu có tranh chấp.
Giấy giám định đi kèm vòng giá rẻ có đáng tin không?
Tuỳ đơn vị phát hành. Một số giấy chỉ là phiếu do chính cơ sở bán in ra, không có thông tin tra cứu. Giấy đáng tin ghi rõ đơn vị kiểm định, mã số tra cứu được, ảnh món đồ, khối lượng và mục xử lý. Nếu không kiểm chứng được, bạn nên coi như không có giấy.