Tourmaline đen là loài schorl, một tourmaline giàu sắt, đục hoàn toàn, ánh thuỷ tinh hơi nhựa và có sọc dọc rất rõ trên cây thô. Đây là loại tourmaline phổ biến nhất trong tự nhiên nên cũng là loại rẻ và dễ mua nhất, xuất hiện trên kệ vật phẩm dưới dạng khối thô, cây đơn, vòng hạt, tháp và quả cầu nhỏ.
Vì đen kịt và đục, schorl không chọn theo độ trong như đá màu. Điều quyết định một món schorl đẹp và bền là hình dạng tinh thể, số vết nứt ngang, chất lượng mài và cách nó được gia cố. Bài dưới đây đi từng dạng vật phẩm, chỉ chỗ cần nhìn, rồi nói về cách bày và giữ để món đồ không sứt mẻ theo thời gian.
Schorl là gì và vì sao nó đen
Trong nhóm tourmaline, schorl là loài có sắt hoá trị hai chiếm vị trí chính trong khung tinh thể. Sắt hấp thụ gần như toàn bộ ánh sáng nhìn thấy, nên mẫu dày trông đen tuyền; chỉ khi cắt lát thật mỏng và soi dưới đèn mạnh mới thấy ánh nâu hoặc xanh rất sẫm. Đó cũng là lý do không có "schorl trong": nếu một viên đá đen lại trong như kính, khả năng cao nó là thuỷ tinh hoặc thạch anh khói đã sẫm màu, không phải schorl.
Schorl gặp trong nhiều loại đá granit, pegmatit và đá biến chất trên khắp thế giới. Trong các mỏ pegmatit, nó hay mọc thành những cây dài như bút chì, đôi khi dài cả chục phân, cắm vào nền thạch anh trắng hoặc fenspat hồng. Khi thợ khai thác tách ra, cây hay gãy ngang thành nhiều đoạn, và những đoạn này chính là nguồn của khối thô bày bán.
Vì quá phổ biến, schorl không được xếp vào đá quý giá trị cao trong ngành kim hoàn. Nhưng trong giới sưu tầm khoáng vật, một cây schorl nguyên đầu, sọc sắc nét, mọc đẹp trên đá mẹ vẫn được trân trọng. Với vật phẩm phong thủy, schorl là lựa chọn quen thuộc cho người thích một khối đá đen tự nhiên, nặng tay, không nhuộm.
Các dạng vật phẩm làm từ schorl và chỗ cần nhìn
Mỗi dạng có điểm mạnh và điểm dễ hỏng riêng. Bảng sau giúp bạn biết khi cầm món nào thì nên kiểm tra gì trước.
| Dạng | Nhận diện | Điểm mạnh | Chỗ cần kiểm |
|---|---|---|---|
| Cây thô nguyên đầu | Thân dài, sọc dọc, đầu có mặt tinh thể | Tự nhiên hoàn toàn, có giá trị sưu tầm | Đầu cây có mẻ không, vết nứt ngang có bị dán keo không |
| Khối thô vụn | Cục đen bóng, không rõ hình cây | Rẻ, chắc tay, để đĩa hay chậu cây | Cạnh sắc, mảnh vụn bong khi cầm |
| Vòng hạt mài tròn | Hạt đen bóng hoặc hơi mờ, có thể thấy rỗ nhỏ | Đeo hằng ngày bền | Vết rạn trên hạt, mép lỗ khoan có sứt |
| Vòng chip thô | Mảnh vụn khoan lỗ, giữ mặt tự nhiên | Nhìn rõ sọc, ít bị nghi nhuộm | Mảnh nhọn cào da, dây dễ đứt |
| Tháp, quả cầu, khối mài | Bề mặt nhẵn, đen đều, đôi khi lẫn vệt trắng thạch anh | Bày bàn làm việc gọn | Vết trám nhựa ở chỗ lõm, đế có cân không |
| Cây thô bọc dây làm mặt dây | Đoạn cây nhỏ quấn dây đồng hoặc bạc | Giữ được hình tinh thể khi đeo | Dây quấn chặt chưa, đầu dây có cào da không |
Một lưu ý chung cho mọi dạng: schorl thô có nhiều vết nứt ngang tự nhiên. Một số nhà sản xuất ngấm keo để cây không gãy rời; điều này không làm món đồ thành giả, nhưng người bán nên nói rõ.
Đọc một cây schorl thô như người sưu tầm
Nhìn sọc dọc. Sọc chạy song song với chiều dài cây là dấu hiệu nhận biết mạnh nhất. Sọc càng sắc, đều và chạy suốt thân thì cây càng đẹp. Cây bị mài hay lăn trong sông lâu ngày sẽ mờ sọc.
Nhìn mặt cắt ngang. Nếu cây gãy ngang hoặc bạn nhìn được đầu cây, mặt cắt sẽ có dạng tam giác với ba cạnh hơi phình ra, khác với lục giác của thạch anh. Đây là cách phân biệt nhanh khi hai cây đen để cạnh nhau.
Nhìn đầu cây. Đầu nguyên có các mặt tinh thể nhỏ, phẳng, đôi khi bằng ngang. Đầu bị gãy sẽ lộ mặt vỡ không phẳng. Cây có cả hai đầu nguyên rất hiếm và thường đắt hơn rõ rệt.
Đếm vết nứt ngang. Gần như cây nào cũng có. Điều cần xem là vết nứt có xuyên hết thân không và có dấu keo bóng hơn phần còn lại không. Cây nhiều vết nứt hở thì để bày được, nhưng không nên cầm nghịch hay làm mặt dây.
Xem nền đá mẹ nếu có. Schorl mọc trên thạch anh trắng hay mica lấp lánh tạo độ tương phản đẹp. Kiểm tra cây có thật sự mọc từ nền không, hay được dán vào. Chỗ tiếp giáp tự nhiên thường lởm chởm, chỗ dán có viền keo hoặc khe hở đều đặn.
Cầm thử độ nặng. Với cùng thể tích, schorl nặng tay hơn obsidian và thuỷ tinh đen một cách cảm nhận được. Cảm giác này không thay được giám định, nhưng giúp bạn nghi ngờ đúng lúc.
Chọn vòng hạt tourmaline đen theo từng bước
Vòng hạt là dạng schorl được hỏi mua nhiều nhất. Vì hạt đen và đục, người mua hay chỉ nhìn độ bóng rồi quyết định; vài bước dưới đây giúp bạn chọn kỹ hơn mà không cần dụng cụ.
- Đo cổ tay trước. Quấn thước dây sát cổ tay, cộng thêm khoảng 1–2 cm tuỳ bạn thích vòng ôm hay lỏng. Hạt càng to thì càng cần cộng nhiều vì hạt chiếm chỗ vào phía trong.
- Chọn cỡ hạt hợp tay. Hạt 6–8 mm hợp cổ tay nhỏ và đeo cùng đồng hồ; 10–12 mm cho cổ tay lớn hoặc người thích vòng nổi. Schorl khá nặng, nên hạt to quá có thể gây mỏi khi đeo cả ngày.
- Soi từng hạt dưới đèn trắng. Schorl tự nhiên mài tròn thường có vài rỗ li ti hoặc vệt hơi nâu; vòng đen bóng tuyệt đối như gương, mọi hạt giống hệt nhau thì nên hỏi có phải thuỷ tinh hay đá nhuộm không.
- Lăn vòng trong lòng bàn tay. Tìm hạt có vết rạn sâu hoặc mép lỗ khoan bị sứt; những chỗ này dễ cắt dây và dễ vỡ thêm.
- Xem dây xâu. Dây chun nhiều sợi bền hơn dây một sợi; với hạt nặng, nên hỏi có thể xâu lại bằng dây đàn hồi dày hơn không.
- Hỏi có phủ dầu hay sáp không. Một số vòng được phủ lớp bóng để che rỗ; lớp này sẽ mòn sau vài tháng, hạt mờ đi nhưng không có nghĩa đá kém.
Nếu bạn đeo vòng khi làm việc tay chân, hạt mài tròn bền hơn vòng chip vì không có cạnh nhọn và không có điểm yếu ở chỗ mảnh mỏng.
Tháp, quả cầu và khối mài schorl: chọn cỡ theo chỗ đặt
Khối mài từ schorl ít khi trong và hiếm khi có cỡ thật lớn liền khối, vì cây schorl tự nhiên nhiều vết nứt ngang. Phần lớn tháp và quả cầu schorl trên thị trường có đường kính hoặc chiều cao vừa phải, từ vài phân đến khoảng mười phân. Khối lớn hơn thường được mài từ đá mẹ có schorl lẫn thạch anh, nên bề mặt có vệt trắng xen đen, hoặc được ghép, trám nhựa ở chỗ rỗ.
Với bàn làm việc, một tháp cao khoảng 5–8 cm hoặc quả cầu 4–6 cm là đủ hiện diện mà không chiếm chỗ bàn phím, giấy tờ. Kệ sách hay tủ kính thì có thể chọn cỡ lớn hơn, nhưng nhớ rằng schorl nặng: quả cầu đường kính 8 cm đã nặng hơn hẳn quả thạch anh cùng cỡ, cần đế chắc và kệ không cong.
Khi xem khối mài, hãy nghiêng món đồ dưới đèn để ánh sáng lướt trên mặt. Mặt mài tốt phản chiếu đều; chỗ trám nhựa sẽ bóng khác, đôi khi hơi lõm hay có viền. Đế đi kèm nên có rãnh hoặc vòng đỡ vừa khít, đặc biệt với quả cầu, để không lăn khi bàn bị va.
Schorl dễ bị nhầm với những đá đen nào
Phần phân biệt chi tiết bằng đèn pin có bài riêng ở danh mục thạch anh đen. Ở đây chỉ gom những điểm nhanh nhất để bạn khỏi nhầm khi chọn món schorl:
- Obsidian là thuỷ tinh núi lửa: không có sọc, mặt vỡ cong dạng vỏ sò rất sắc, nhẹ tay hơn, mép mỏng soi đèn có thể thấy hơi trong.
- Mã não đen, onyx: bề mặt mịn đều như sứ, không sọc, màu đen đồng nhất thường do nhuộm.
- Hematite: ánh kim loại xám bạc, rất nặng, vạch lên gốm trắng không tráng men để lại vệt đỏ nâu.
- Thuỷ tinh đen, nhựa đen: ấm tay nhanh, có thể có bọt khí tròn, hạt đồng đều tuyệt đối.
- Thạch anh khói sẫm: soi đèn mạnh qua mép thấy màu nâu khói trong suốt, cây thô có mặt cắt sáu cạnh.
Ngoài những loại trên, nhiều vòng "đá đen" không ghi tên rõ ràng. Khi người bán gọi chung là đá đen phong thủy, bạn có quyền hỏi cụ thể đó là khoáng vật gì.
Bày và giữ món schorl cho bền
Khối thô và cây schorl có cạnh rất sắc ở chỗ gãy. Nếu nhà có trẻ nhỏ, nên đặt ở kệ cao hoặc trong hộp kính, tránh để trên bàn trà nơi trẻ dễ với tới. Cây dài để nằm ngang trên một tấm vải hoặc đế gỗ có rãnh sẽ an toàn hơn dựng đứng, vì schorl nặng đầu và hay đổ khi có rung.
Sọc dọc và kẽ nứt trên cây thô là chỗ bụi bám nhiều nhất. Dùng cọ lông mềm quét dọc theo sọc thay vì lau ngang, để không kéo xơ vải mắc vào cạnh sắc. Khi cần rửa, nước ấm và chút xà phòng trung tính là đủ; không ngâm lâu với cây có keo gia cố vì keo có thể mềm và ngả màu.
Vòng hạt schorl nên cất riêng hoặc để trong túi vải, tránh bỏ chung hộp với vòng đá mềm như huỳnh thạch hay ngọc lam, vì schorl có thể làm trầy những đá này. Ngược lại, vòng schorl cũng nên tránh cọ với đá cứng hơn như topaz hay corundum. Thỉnh thoảng kiểm tra dây; với hạt nặng, dây chun giãn nhanh hơn bạn nghĩ.
Nếu bạn cần mua thêm, hãy xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh với món đang có trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Tourmaline đen có bị phai màu theo thời gian không?
Không. Màu đen của schorl do sắt trong cấu trúc tinh thể, không phải do bức xạ hay nhuộm, nên không phai dưới nắng hay khi rửa. Nếu một món đen chuyển xám loang sau thời gian ngắn, khả năng cao đó là lớp phủ bóng bị mòn hoặc đá đã được nhuộm.
Vòng tourmaline đen đeo có nặng không?
Nặng hơn vòng thạch anh hay obsidian cùng cỡ vì schorl có tỉ trọng khoảng 3,1 đến 3,2. Với hạt 8 mm sự khác biệt ít rõ, nhưng hạt 12 mm trở lên sẽ thấy tay nặng sau một ngày. Người mới đeo nên bắt đầu với cỡ vừa.
Cây schorl thô có dán keo có phải hàng giả không?
Không phải hàng giả. Schorl tự nhiên hay nứt ngang nên nhiều nơi ngấm keo hoặc dán lại các đoạn để cây giữ nguyên hình dạng. Đá vẫn là schorl thật. Điều quan trọng là người bán nói rõ, vì cây đã gia cố có giá trị sưu tầm thấp hơn cây nguyên tự nhiên.
Có nên rửa khối schorl bằng nước muối không?
Nước muối không làm hỏng schorl về mặt hoá học, nhưng muối có thể đọng lại trong kẽ nứt và kẽ sọc, khô thành tinh thể trắng khó lau. Với khối có keo, ngâm lâu còn có thể làm keo yếu đi. Rửa bằng nước sạch rồi để khô là cách an toàn hơn.
Tháp tourmaline đen có vệt trắng là đá kém chất lượng?
Không hẳn. Vệt trắng thường là thạch anh hoặc fenspat từ đá mẹ, cho thấy khối được mài từ đá tự nhiên chứ không phải vật liệu đúc. Nếu vệt trắng trông như nhựa đổ vào chỗ lõm, có độ bóng khác hẳn và hơi ấm tay, đó có thể là vết trám, nên hỏi thêm người bán.