Tourmaline hồng và rubellite đều là tourmaline có màu hồng đến đỏ, chủ yếu thuộc loài elbaite; khác biệt nằm ở sắc độ và cách gọi thương mại. Trong ngành đá quý, rubellite thường được dùng cho những viên hồng đậm, đỏ hoặc đỏ tím giữ được màu ổn định dưới cả ánh sáng ban ngày lẫn ánh đèn vàng; những viên hồng nhạt, hồng phấn thì gọi là tourmaline hồng.
Ranh giới này không có chuẩn chung tuyệt đối, mỗi phòng giám định và mỗi nơi bán có cách vạch riêng. Với người mua vật phẩm, điều quan trọng hơn cái tên là hiểu màu, hiểu vì sao đá hồng gần như luôn có vết nứt bên trong, biết các kiểu xử lý phổ biến và chọn dạng món đeo hợp với độ bền của đá. Bài dưới đây đi lần lượt từng điểm.
Vì sao tourmaline có màu hồng và đỏ
Màu hồng đến đỏ của tourmaline thường được giải thích là do mangan trong cấu trúc tinh thể, kết hợp với tác động của bức xạ tự nhiên trong lòng đất qua thời gian dài. Hàm lượng và trạng thái của mangan quyết định sắc độ: ít thì hồng phấn, nhiều hơn thì hồng đào, hồng cánh sen, đến đỏ mận và đỏ tím. Khi có thêm một chút sắt, màu có thể ngả nâu hoặc cam.
Vì màu liên quan đến bức xạ, ngành đá quý cũng dùng chiếu xạ nhân tạo để làm đậm màu những viên hồng nhạt. Ngược lại, nung nóng mạnh có thể làm màu hồng nhạt đi. Hai điều này giải thích vì sao người bán đá hồng có kinh nghiệm luôn lưu ý tránh nhiệt độ cao, và vì sao một số viên đậm màu bất thường cần được hỏi về xử lý.
Tourmaline hồng cũng có tính đa sắc. Xoay viên đá, bạn sẽ thấy màu đổi giữa hồng nhạt và hồng đậm, đôi khi ngả tím. Thợ mài giỏi sẽ định hướng phôi để mặt trên viên đá phô ra sắc đẹp nhất. Với hạt tròn trên vòng thì không định hướng được từng hạt, nên chuỗi tự nhiên thường có hạt đậm hạt nhạt xen nhau.
Một điểm nữa ít người để ý: sắc hồng của tourmaline nhìn qua mặt giác cắt khác với nhìn qua hạt tròn hay lát phẳng. Viên giác cắt dồn ánh sáng phản xạ lên mặt trên nên trông rực và đậm hơn; hạt tròn cho màu dịu, loang từ tâm ra mép. Vì vậy so màu giữa một chiếc nhẫn và một chiếc vòng cùng chất đá thường không công bằng.
Phân biệt cách gọi theo sắc độ trên vật phẩm
Bảng dưới gom các cách gọi bạn có thể gặp trên mô tả sản phẩm. Hãy dùng như bảng tra từ ngữ, vì ranh giới giữa các tên phụ thuộc người bán.
| Cách gọi | Sắc độ thường thấy | Đặc điểm khi đổi nguồn sáng | Dạng vật phẩm hay gặp |
|---|---|---|---|
| Tourmaline hồng phấn | Hồng nhạt, hồng sữa | Có thể nhạt hoặc ngả cam dưới đèn vàng | Vòng hạt nhỏ, vòng chip, mặt dây |
| Tourmaline hồng | Hồng đào đến hồng cánh sen | Thay đổi vừa phải | Vòng hạt, nhẫn, khuyên tai |
| Rubellite | Hồng đậm, đỏ, đỏ tím | Giữ sắc đỏ khá ổn định | Mặt nhẫn, mặt dây giác cắt, hạt chọn lọc |
| Tourmaline đỏ nâu | Đỏ ngả nâu hoặc cam | Có thể trông sẫm dưới đèn yếu | Hạt vòng, khối thô |
| Tourmaline hồng thô | Từ nhạt đến đậm, thường đục hơn | Tuỳ cây | Cây thô nhỏ, cụm trên đá mẹ |
Nếu một món ghi rubellite mà dưới đèn vàng ngả hẳn sang nâu, cam, theo cách hiểu khắt khe của nhiều phòng giám định thì gọi tourmaline hồng hoặc đỏ sẽ chính xác hơn. Bạn không cần tranh luận tên, chỉ cần biết món mình đang cầm có màu thế nào dưới các nguồn sáng.
Vết nứt bên trong: đặc điểm gần như luôn có
Ngành đá quý thường xếp tourmaline đỏ và hồng vào nhóm đá "gần như luôn có bao thể", tức là rất hiếm viên sạch hoàn toàn, khác với tourmaline xanh lá hay aquamarine vốn hay sạch hơn. Bên trong đá hồng thường thấy những vết nứt mảnh lấp lánh như vảy, những ống dạng sợi chạy song song trục tinh thể, hoặc những đám mờ như sương.
Điều này có hai hệ quả cho người mua. Thứ nhất, một viên hồng đậm, to, trong veo hoàn toàn và giá mềm là chuyện đáng nghi. Thứ hai, vết nứt chạm ra bề mặt là điểm yếu cơ học. Tourmaline có độ cứng 7–7,5 nên khó trầy, nhưng vết nứt có thể lan khi va đập hoặc khi đá bị nóng lạnh đột ngột.
Khi chọn, hãy nhìn viên đá dưới đèn trắng và xoay chậm. Vết nứt nằm sâu bên trong, không chạm mặt, chủ yếu ảnh hưởng vẻ trong. Vết nứt chạy ra mép giác, sát ổ chấu hoặc sát lỗ khoan thì cần cân nhắc hơn. Với hạt vòng, vài hạt có vết nứt nhẹ là bình thường; với mặt nhẫn đeo hằng ngày, nên chọn viên ít vết nứt chạm mặt nhất trong tầm giá.
Các kiểu xử lý thường gặp ở tourmaline hồng
Chiếu xạ. Làm đậm màu hồng nhạt thành hồng đậm hoặc đỏ. Đây là xử lý được ngành đá quý chấp nhận nếu được công bố. Đá đã chiếu xạ có thể nhạt đi nếu gặp nhiệt độ cao; với nhiệt độ sinh hoạt thông thường thì không đáng lo.
Ngấm dầu hoặc nhựa vào vết nứt. Làm vết nứt mờ đi để đá trông trong hơn. Rất phổ biến ở đá hồng nhiều vết nứt. Lớp ngấm có thể bị khô, bong hoặc đổi màu theo thời gian, nhất là khi gặp nước nóng, dung môi hay máy siêu âm.
Nung nóng. Ít dùng cho đá hồng vì dễ làm phai màu, nhưng đôi khi được áp dụng để giảm sắc nâu. Phổ biến hơn ở tourmaline xanh.
Nhuộm. Hiếm khi áp dụng cho tourmaline thật, nhưng hay gặp ở đá khác giả làm tourmaline hồng, như thạch anh nứt nhiệt nhuộm hồng. Màu nhuộm tập trung ở kẽ nứt là dấu hiệu dễ thấy.
Cách hỏi người bán. Câu ngắn gọn: "Viên này có xử lý gì không, có ngấm nhựa không, có giấy giám định không?". Với vật phẩm phổ thông, người bán có thể không biết; câu trả lời trung thực "không rõ" vẫn tốt hơn lời khẳng định "tự nhiên một trăm phần trăm" không có căn cứ.
Chọn dạng món đeo hợp với đá hồng
Vì độ bền của tourmaline hồng phụ thuộc vào vết nứt hơn là độ cứng, chọn dạng món đeo hợp lý giúp đá đi cùng bạn lâu hơn:
- Mặt dây chuyền: ít bị va nhất trong các món đeo, hợp cho viên giác cắt đẹp, kể cả viên có vài vết nứt.
- Khuyên tai: cũng ít va, nhưng nên chọn khoá chắc vì viên nhỏ dễ rơi mất.
- Nhẫn: bị va nhiều nhất. Nên chọn ổ bọc viền hoặc ổ chấu thấp, viên ít vết nứt chạm mặt; tránh viên quá cao nhô hẳn lên khỏi ổ.
- Vòng hạt: mỗi hạt nhỏ chịu va riêng, một hạt sứt không làm hỏng cả món. Hạt hồng phấn nhỏ là lựa chọn dễ chịu cho người mới.
- Vòng chip: rẻ hơn, màu thật rõ, nhưng mảnh vụn có cạnh, dễ cào sợi vải mỏng.
- Cây thô nhỏ bọc dây: đẹp kiểu tự nhiên, nhưng cây hồng thô hay nứt ngang nên cần gia cố.
Nếu bạn định đeo nhẫn tourmaline hồng khi làm việc nhà, nấu ăn hay rửa bát, nên tháo ra. Nước nóng, xà phòng mạnh và va đập vào nồi, bồn rửa là ba thứ gây hại nhiều nhất cho đá có vết nứt.
Chọn vòng hạt tourmaline hồng theo từng bước
Vòng hạt là cách nhiều người bắt đầu với tourmaline hồng vì dễ đeo và ít rủi ro hơn một viên giác lớn. Các bước sau giúp bạn chọn chuỗi đẹp mà không cần dụng cụ chuyên môn.
- Quyết định tông màu trước: hồng phấn đều tông cho cảm giác nhẹ nhàng, hồng đậm xen đỏ cho cảm giác nổi bật. Vòng pha nhiều sắc hồng là bình thường với đá tự nhiên.
- Xem chuỗi dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, rồi dưới đèn vàng. Ghi nhận hạt nào ngả cam, nâu; nếu cả chuỗi đổi hẳn màu, bạn cần chấp nhận điều đó khi đeo buổi tối.
- Lăn vòng chậm trên lòng bàn tay, tìm hạt có vết nứt sáng chạy ra mặt ngoài, nhất là sát lỗ khoan.
- So độ đồng đều. Chuỗi có hạt cỡ gần giống nhau, lỗ khoan thẳng, mặt mài bóng đều cho thấy khâu chế tác cẩn thận.
- Cân nhắc cỡ hạt. Tourmaline hồng sạch hiếm có phôi lớn, nên hạt 4–6 mm thường cho màu trong và đẹp hơn hạt 10 mm cùng tầm giá.
- Hỏi về xử lý. Hồng đậm rực đều cả chuỗi với giá thấp nên được hỏi có chiếu xạ hay là đá khác nhuộm không.
Sau khi mua, giữ vòng tránh nước nóng và xà phòng mạnh; dây chun nên thay định kỳ để chuỗi không đứt bất ngờ làm rơi hạt.
Tourmaline hồng dễ bị nhầm với những đá nào
Thị trường có nhiều đá hồng: thạch anh hồng, spinel hồng, kunzite, morganite, rhodolite garnet, sapphire hồng và cả thuỷ tinh màu. Thạch anh hồng thường đục như sữa, hồng nhạt đều, nhẹ hơn tourmaline; ít khi có độ trong và sắc đậm như rubellite. Spinel không có tính đa sắc, xoay viên thấy màu y nguyên. Kunzite hồng tím, đa sắc rất mạnh nhưng có cát khai dễ tách. Morganite hồng đào nhạt, thường sạch hơn tourmaline cùng màu.
Garnet đỏ tím như rhodolite có thể trông giống rubellite đậm, nhưng garnet không đa sắc và thường nặng tay hơn. Thuỷ tinh hồng dễ có bọt khí tròn, màu đều tuyệt đối, mép giác mòn tròn sau thời gian ngắn vì thuỷ tinh mềm hơn.
Với vật phẩm giá phổ thông, những phép so bằng mắt trên chỉ giúp bạn biết khi nào nên hỏi thêm. Muốn chắc chắn một viên là tourmaline, cần đo chiết suất và độ lưỡng chiết bằng dụng cụ của phòng giám định. Nếu món đồ có giá trị đáng kể, bạn nên yêu cầu giấy giám định của đơn vị kiểm định đá quý độc lập trước khi mua. Muốn so thêm nhiều mẫu đá hồng có ghi rõ chất liệu, kích thước, bạn có thể xem tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Rubellite có phải là ruby không?
Không. Ruby là corundum đỏ, độ cứng 9, thành phần nhôm oxit. Rubellite là tourmaline đỏ, độ cứng 7–7,5, thuộc nhóm silicat chứa bo. Tên gần giống nhau vì cùng gốc chữ chỉ màu đỏ, và trong lịch sử tourmaline đỏ từng bị nhầm là ruby, nhưng đây là hai khoáng vật khác hẳn.
Tourmaline hồng có bị phai màu dưới nắng không?
Với điều kiện thông thường, tourmaline hồng khá bền màu. Rủi ro phai chủ yếu đến từ nhiệt độ cao, như để trong xe hơi đóng kín giữa trưa hè nhiều giờ hoặc gần nguồn nhiệt, nhất là với đá đã chiếu xạ. Phơi nắng ngắn hay đeo ra ngoài trời không phải vấn đề.
Vì sao rubellite trong veo hiếm hơn tourmaline xanh?
Do điều kiện kết tinh. Tourmaline đỏ và hồng hình thành trong môi trường khiến tinh thể dễ có ứng suất và bao thể hơn, nên gần như luôn có vết nứt hoặc ống bên trong. Tourmaline xanh lá thường sạch hơn. Vì thế viên rubellite sạch mắt là phần nhỏ của sản lượng.
Có nên mua nhẫn tourmaline hồng để đeo hằng ngày không?
Được, nếu chọn đúng kiểu. Nên chọn viên ít vết nứt chạm mặt, ổ bọc viền hoặc chấu thấp ôm chặt, và tháo nhẫn khi làm việc nặng, rửa bát, tập thể thao. Với người hay dùng tay nhiều, mặt dây hoặc khuyên tai là lựa chọn bền hơn cho đá hồng.
Tourmaline hồng có hợp làm quà không?
Màu hồng dễ chịu và trang nhã nên tourmaline hồng hay được chọn làm quà cho người thân, đặc biệt là vòng hạt nhỏ hoặc mặt dây. Khi tặng, bạn nên kèm theo mô tả chất liệu rõ ràng và lưu ý bảo quản đơn giản như tránh nước nóng, tránh va đập.