Thuyền buồm bằng đồng là mô hình thuyền có thân đúc hoặc gò từ đồng thau, đồng đỏ, cánh buồm là những tấm đồng mỏng uốn cong, được chọn nhiều cho bàn giám đốc, quầy lễ tân và quà biếu vì nặng tay, bền và sang. Điểm cần biết trước khi mua là trên thị trường có cả đồng thật và hợp kim rẻ mạ màu đồng, và buồm đồng mỏng là chi tiết dễ móp nhất.
Bài này giải thích khác nhau giữa các loại đồng, thân đúc và thân gò, các lớp mặt hay gặp, cách nhận đồng thật bằng những phép thử an toàn tại nhà, cách xử lý khi đồng xỉn hay lên đốm xanh, và lưu ý về trọng lượng khi chọn chỗ đặt.
Đồng thau, đồng đỏ và hợp kim mạ đồng khác nhau ra sao
Ba nhóm vật liệu này trông gần giống nhau khi mới, nhưng khác nhau về độ nặng, màu theo thời gian và độ bền:
| Vật liệu | Thành phần chính | Màu | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Đồng thau (đồng vàng) | Đồng pha kẽm | Vàng sáng khi đánh bóng, tối dần theo năm | Phổ biến nhất ở đồ mỹ nghệ, đúc dễ, cứng vừa |
| Đồng đỏ | Đồng gần nguyên chất | Hồng cam, sẫm dần sang nâu đỏ | Mềm hơn đồng thau, dễ gò tấm mỏng, hay dùng làm buồm hoặc chi tiết nổi |
| Đồng thanh | Đồng pha thiếc | Nâu vàng, lên màu cổ đẹp | Ít gặp ở thuyền buồm, hay ở đồ đúc truyền thống |
| Hợp kim kẽm mạ đồng | Kẽm và kim loại khác, phủ lớp màu đồng | Giống đồng khi mới | Nhẹ hơn đồng cùng cỡ, chỗ xước lộ màu xám bạc |
| Sắt hoặc thép mạ đồng | Lõi sắt, phủ lớp đồng mỏng | Giống đồng khi mới | Hút nam châm, chỗ xước để lâu có thể lên gỉ nâu |
Không có loại nào là "đồng phong thủy" riêng. Khi người bán ghi "đồng nguyên chất", nên hiểu là đồng đỏ hoặc đồng thau đúc, và hỏi lại cụ thể. Điều bạn cần tránh là trả giá đồng thật cho món hợp kim mạ.
Thân đúc và thân gò tấm: nhìn thế nào
Thân đúc được rót đồng nóng chảy vào khuôn, cho ra khối đặc hoặc rỗng có thành dày. Thuyền đúc giữ được nhiều chi tiết nổi như vảy, ván, hoa văn mạn, cầm rất nặng tay. Ở hàng làm kỹ, sau khi đúc thợ còn nguội lại bằng tay: đục sửa chi tiết, mài mép, đánh bóng. Hàng làm vội để nguyên vết bavia, tức những gờ kim loại thừa ở đường ráp khuôn, nhất là dọc sống thuyền và quanh chân cột.
Thân gò được làm từ tấm đồng mỏng, thợ dùng búa và khuôn để gò thành hình thân thuyền, rồi hàn ghép các mảnh. Thuyền gò nhẹ hơn nhiều so với thuyền đúc cùng cỡ, đường cong mềm, nhưng dễ móp nếu va vào cạnh bàn. Mối hàn là chỗ cần kiểm: mối đẹp được mài phẳng, đều màu; mối xấu sần sùi, lệch màu hoặc có vết thiếc trào.
Nhiều con thuyền kết hợp hai cách: thân đúc cho vững, buồm gò tấm mỏng cho thoáng. Đây là kiểu hay gặp nhất ở hàng tốt. Khi cầm lên, bạn sẽ thấy trọng tâm thấp, thuyền đứng chắc dù buồm cao. Nếu cầm một con thuyền to mà nhẹ bất thường, có thể thân là hợp kim hoặc là đồng gò rất mỏng, cần hỏi lại.
Buồm đồng mỏng: chi tiết đẹp nhất cũng dễ hỏng nhất
Cánh buồm đồng thường dày chưa đến một li, được uốn cong như đang căng gió, mặt buồm có thể chạm nổi hình rồng, mây hoặc chữ. Vì mỏng nên buồm đồng dễ móp khi bị đè, dễ cong khi bị kéo, và mép buồm có thể sắc nếu không được mài kỹ. Khi kiểm hàng, bạn vuốt nhẹ ngón tay dọc mép buồm, nếu cảm thấy gợn sắc thì nên đề nghị người bán mài lại, nhất là khi nhà có trẻ nhỏ.
Buồm được gắn vào cột bằng khoen, đinh tán hoặc hàn. Khoen và đinh tán cho phép buồm hơi xoay khi chạm phải, ít gãy hơn mối hàn cứng. Mối hàn ở chân buồm là chỗ hay nứt khi vận chuyển, nên hỏi người bán đóng gói có chèn đỡ phần buồm không. Hộp tốt sẽ có tấm xốp khoét theo hình buồm, giữ buồm không rung lắc.
Nếu buồm bị móp nhẹ, bạn có thể ấn lại từ từ bằng ngón tay có lót khăn mềm, không dùng kìm. Đồng đỏ mềm nên dễ nắn hơn đồng thau, nhưng nắn đi nắn lại nhiều lần sẽ làm kim loại cứng và nứt. Vết móp sâu hoặc gãy mối hàn nên mang tới thợ gò đồng, thợ kim hoàn hoặc cơ sở sửa đồ mỹ nghệ.
Các lớp mặt hay gặp và cách giữ từng loại
Đồng đánh bóng để trần. Sáng vàng hoặc hồng, rất đẹp lúc mới, nhưng xỉn dần sau vài tháng do oxy hoá. Lau bằng khăn mềm khô thường xuyên làm chậm quá trình này. Khi muốn sáng lại, có thể dùng kem đánh bóng kim loại loại dành cho đồng, làm theo hướng dẫn trên bao bì, thử ở chỗ khuất trước.
Đồng phủ lớp sơn trong. Nhiều thuyền đồng mới được phủ một lớp sơn bóng trong suốt để giữ màu. Lớp này giúp không xỉn trong nhiều năm, nhưng tuyệt đối không dùng kem đánh bóng hay giấm, vì sẽ làm loang lổ lớp phủ. Chỉ lau bụi bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm.
Đồng hun giả cổ. Bề mặt được xử lý hoá chất cho màu nâu sẫm, đỏ thẫm hoặc xanh rêu, chỗ nổi được đánh sáng để làm nổi chi tiết. Lớp hun là một phần vẻ đẹp, nên không đánh bóng. Lau bụi bằng chổi lông mềm khô.
Đồng mạ vàng. Lớp vàng mỏng phủ trên nền đồng, sáng và không xỉn như đồng trần. Kỵ chà xát, kỵ hoá chất tẩy rửa; mồ hôi tay để lâu có thể để lại vết. Lau bằng khăn mềm, đeo găng vải khi cần di chuyển.
Nhận biết đồng thật và xử lý khi đồng lên đốm xanh
Các phép thử dưới đây an toàn, không làm hỏng món đồ. Không cần, và không nên, dùng axit hay giũa để thử ở nhà:
- Cân và so. Hỏi trọng lượng ghi trên mô tả rồi cân thử; đồng nặng hơn rõ so với hợp kim kẽm cùng thể tích. Món to mà nhẹ bất thường đáng nghi.
- Thử nam châm. Đồng và hợp kim kẽm đều không hút nam châm. Nếu nam châm dính chặt vào thân, lõi bên trong có sắt.
- Xem đáy và chỗ khuất. Đáy đồng thật thường cùng màu kim loại bên trong; đáy món mạ có khi lộ màu xám hoặc lớp sơn khác màu.
- Gõ nhẹ. Đồng đúc dày cho tiếng ngân trầm hơn hợp kim kẽm; phép này chỉ để tham khảo, cần so với món đồng bạn đã biết.
- Khi thấy đốm xanh. Đốm xanh là sản phẩm của đồng phản ứng với hơi ẩm, muối mồ hôi hoặc không khí ven biển. Dùng chổi lông mềm khô quét trước; nếu còn, lau bằng khăn thấm chút nước xà phòng loãng, lau lại bằng khăn sạch và làm khô ngay.
- Khi đốm xanh bám sâu. Với đồng trần, có thể dùng kem đánh bóng chuyên cho đồng; với đồng hun hoặc mạ, nên mang đến thợ thay vì tự chà, tránh mất lớp mặt.
Cách nhanh nhất để không phải xử lý đốm xanh là giữ thuyền khô ráo: không đặt cạnh bể cá, máy tạo ẩm, cửa sổ hướng biển; lau bụi định kỳ; tránh chạm tay trần nhiều lần vào cùng một chỗ.
Trọng lượng và chỗ đặt: điều hay bị bỏ qua
Thuyền đồng đúc cỡ vừa đặt bàn làm việc có thể nặng vài cân, cỡ lớn cho kệ phòng khách hay sảnh còn nặng hơn nhiều. Trước khi mua, bạn kiểm tra kệ định đặt: kệ treo tường bằng vít nở nhựa hay ván gỗ ép mỏng khó chịu tải lâu dài, nhất là khi trọng lượng dồn về một điểm. Ưu tiên đặt trên mặt tủ, mặt bàn chắc hoặc kệ có chân.
Đế thuyền cũng cần chú ý. Đế đồng hoặc đá nặng giúp thuyền vững nhưng có thể làm xước mặt bàn kính, mặt gỗ sơn. Hãy dán thêm nỉ dưới đế nếu người bán chưa lót. Với nhà ở vùng thỉnh thoảng có rung lắc, nhà ở gần đường lớn có xe tải chạy qua, hay nhà có trẻ hiếu động, nên đặt thuyền lùi vào trong, cách mép kệ một khoảng.
Khi di chuyển thuyền đồng, cầm vào thân hoặc đế bằng hai tay, không nhấc bằng cột hay buồm. Cột buồm đồng có thể chịu được trọng lượng của chính nó, nhưng không chịu được lực nhấc cả con thuyền nặng; đây là nguyên nhân phổ biến khiến cột cong hoặc gãy mối hàn chân cột.
Thuyền đồng chở hàng, buồm chạm chữ: đọc các chi tiết trang trí
Ngoài thân và buồm, thuyền đồng thường có thêm chi tiết trang trí trên boong. Đây là những điểm nên xem kỹ vì chúng cho biết món đồ được làm cẩn thận đến đâu:
- Hàng trên boong. Thỏi nguyên bảo, đồng tiền, rương nhỏ có thể đúc liền với thân hoặc gắn rời. Hàng gắn rời dễ rơi khi lau, nên hỏi người bán có hàn hoặc dán chắc không.
- Chữ chạm trên buồm. Thường là chữ Hán "nhất phàm phong thuận", chữ Việt "thuận buồm xuôi gió" hoặc chữ Lộc, Phát. Chữ đúc nổi sắc nét, nét thanh nét đậm rõ là dấu hiệu khuôn tốt; chữ nhòe, nét đứt là khuôn đã mòn.
- Hoa văn mạn thuyền. Sóng nước, mây, rồng nhỏ chạy dọc mạn. Hoa văn đều, sâu, không bị lấp bởi lớp mạ dày là hàng đã được nguội lại bằng tay.
- Bánh lái, mái chèo, neo. Các chi tiết nhỏ này nếu được làm riêng rồi lắp vào thường tinh hơn chi tiết đúc liền, nhưng cũng là chỗ dễ lỏng.
- Đế và chân đỡ. Đế đồng hình sóng nước hoặc đế gỗ có khắc rãnh giữ đáy thuyền. Kiểm xem thuyền có được bắt vít cố định vào đế không, hay chỉ đặt lên.
- Màu đồng đồng đều. Thân, buồm, chi tiết trang trí cùng một tông màu. Nếu buồm vàng sáng mà thân nâu sẫm không chủ ý, có thể các phần được làm từ vật liệu khác nhau.
Một con thuyền đồng không cần nhiều chi tiết mới đẹp. Thân trơn, buồm cong đều, đường nét gọn thường bền và dễ lau hơn thuyền phủ kín hoa văn và hàng hoá trên boong.
Câu hỏi thường gặp
Thuyền buồm đồng hợp với người mệnh nào?
Theo cách xếp ngũ hành phổ biến, đồng là kim loại nên thuộc hành Kim, hình ảnh thuyền và nước gắn với hành Thủy. Một số người dựa vào đó để chọn cho người mệnh Kim, mệnh Thủy. Đây là quan niệm tham khảo; thuyền đồng vẫn là món trang trí đẹp, bền với bất kỳ ai.
Thuyền đồng để lâu có bị đen không?
Đồng trần sẽ tối màu dần theo thời gian do oxy hoá, đây là hiện tượng tự nhiên chứ không phải hàng kém. Nhiều người thích màu đồng đã lên nước theo năm tháng. Nếu muốn giữ màu sáng, chọn loại đã phủ sơn trong hoặc mạ vàng, hoặc đánh bóng định kỳ với đồng trần.
Có dùng giấm, chanh, muối để làm sạch thuyền đồng được không?
Hỗn hợp có tính axit nhẹ có thể làm sáng đồng trần, nhưng dễ làm loang lớp sơn trong, mất lớp hun giả cổ và hỏng lớp mạ. Muối còn sót lại trong kẽ chạm có thể thúc đẩy đốm xanh. An toàn hơn là dùng kem đánh bóng chuyên cho đồng với đồng trần, và chỉ lau bụi với các lớp mặt khác.
Thuyền đồng có đặt ở bàn thờ Thần Tài được không?
Một số cửa hàng đặt thuyền buồm nhỏ gần ban thờ Thần Tài như một lời chúc buôn bán. Việc này tuỳ nếp gia đình và địa phương, không phải quy định chung. Nếu đặt, chọn cỡ nhỏ để không chiếm chỗ bát hương, đồ lễ, và giữ khoảng cách an toàn với ngọn nến, đèn dầu.
Thuyền buồm đồng có làm quà biếu sếp được không?
Thuyền đồng là món quà phổ biến cho người quản lý vì nặng tay, bền và mang lời chúc thuận lợi. Bạn nên chọn cỡ vừa với bàn làm việc của người nhận, hỏi người bán đóng hộp chắc chắn. Một số cơ quan, doanh nghiệp có quy định về nhận quà, nên cân nhắc giá trị cho phù hợp.
Mối hàn chân buồm bị nứt có tự hàn lại được không?
Hàn đồng mỹ nghệ cần dụng cụ và tay nghề, tự làm ở nhà dễ làm cháy lớp mặt hoặc biến dạng buồm. Nếu chỉ nứt nhỏ, bạn có thể tạm cố định bằng keo hai thành phần cho kim loại. Muốn sửa bền và đẹp, nên mang đến thợ gò đồng hoặc cơ sở sửa đồ mỹ nghệ.