Thuyền buồm gỗ nên được phủi bụi bằng chổi lông mềm khô mỗi tuần hoặc hai tuần, lau thân bằng khăn sợi nhỏ khô, không xịt nước, không kéo dây buồm; buồm vải ố, dây chùng hay cột gãy đều sửa được tại nhà với dụng cụ đơn giản nếu làm chậm và đúng thứ tự. Phần lớn hư hỏng của thuyền buồm không đến từ thời gian, mà đến từ lúc lau, lúc nhấc lên và lúc chuyển nhà.
Bài này đi từ dụng cụ cần có, trình tự lau từng phần, cách xử lý buồm vải ố mốc, căng lại dây buồm, sửa cột gãy và chi tiết rơi, cho đến cách đóng gói khi dọn nhà và khi nào nên thay mới.
Vì sao thuyền buồm khó lau hơn các vật trang trí khác
Một con thuyền buồm gỗ có ba loại bề mặt cùng lúc: thân gỗ cứng, buồm vải mềm và hệ dây mảnh. Mỗi loại cần một cách lau khác. Khăn lau thân gỗ quệt qua buồm sẽ làm vải xù lông, quệt qua dây sẽ kéo dây chùng hoặc tuột nút. Ngược lại, chổi phủi buồm không đủ lấy vết bám trên thân. Vì vậy lau thuyền buồm cần đi theo thứ tự và đổi dụng cụ theo từng phần.
Bụi trên thuyền buồm cũng khó thấy hơn. Bụi bám vào thớ vải buồm làm buồm xỉn đi từ từ, đến khi so với ảnh lúc mới mua mới thấy khác. Bụi bám trên dây làm dây sẫm màu và cứng lại. Nếu để lâu trong không khí ẩm, bụi giữ hơi nước và trở thành chỗ cho nấm mốc phát triển trên vải và gỗ.
Điểm yếu cơ học của thuyền buồm là các cột. Cột chịu lực căng của dây buồm theo nhiều phía, nên khi một sợi dây bị kéo mạnh hoặc bị đứt, lực lệch sẽ làm cột nghiêng. Khi lau, nếu bạn tì tay lên cột hoặc nhấc thuyền bằng cột, chân cột có thể nứt. Hiểu điều này giúp bạn biết vì sao các bước dưới đây luôn bắt đầu bằng việc giữ thân thuyền.
Dụng cụ nên có sẵn
Bộ dụng cụ cho thuyền buồm gỗ không tốn kém, phần lớn có sẵn trong nhà hoặc mua ở cửa hàng văn phòng phẩm, mỹ thuật:
- Chổi lông mềm. Chổi trang điểm to, chổi vẽ màu nước lông mềm, cỡ to cho buồm và cỡ nhỏ cho kẽ boong.
- Khăn sợi nhỏ khô. Loại dùng lau kính mắt hoặc lau màn hình, không để lại xơ.
- Bóng thổi bụi. Loại bóp tay dùng cho ống kính máy ảnh, thổi bụi khỏi dây buồm mà không chạm vào dây.
- Tăm bông. Lau kẽ nhỏ ở lan can, chân cột, ròng rọc.
- Chỉ và kim nhỏ. Chỉ cùng màu dây buồm, dùng khi cần buộc lại dây.
- Keo dán. Keo dán gỗ cho mối gãy thân, cột; keo trong suốt cho nút dây; tránh keo dán sắt siêu tốc dùng bừa vì dễ trào và ố trắng.
- Nhíp đầu tròn. Gắp dây, giữ nút khi buộc, gắp mảnh vụn trên boong.
Không dùng máy hút bụi đầu nhỏ ở lực mạnh gần buồm và dây, lực hút có thể kéo buồm biến dạng, hút tuột chi tiết nhỏ. Nếu muốn dùng, chỉnh lực hút thấp nhất và giữ đầu hút cách bề mặt một khoảng. Để bộ dụng cụ chung một hộp nhỏ cạnh kệ giúp việc phủi bụi thành thói quen nhanh gọn, thay vì đợi đến khi bụi dày mới lau một lần thật kỹ.
Trình tự lau từng phần
Mỗi lần lau định kỳ mất chừng mười phút nếu đi đúng thứ tự từ trên xuống, từ mảnh đến cứng:
- Đặt thuyền lên mặt bàn có trải khăn, cầm bằng thân hoặc đế, không cầm cột.
- Dùng bóng thổi bụi thổi dọc các dây buồm từ đỉnh cột xuống, thổi cả kẽ giữa buồm và cột.
- Phủi buồm bằng chổi lông mềm to, đi nhẹ theo chiều từ trên xuống, một tay đỡ phía sau buồm để buồm không bị đẩy cong.
- Phủi boong và các chi tiết nhỏ bằng chổi nhỏ, dùng tăm bông khô cho kẽ lan can, chân cột.
- Lau thân thuyền bằng khăn sợi nhỏ khô, đi theo chiều vân gỗ.
- Lau đế, lật nhẹ xem đáy có bột mọt hay vết ẩm không.
- Lau mặt kệ trước khi đặt thuyền trở lại, kiểm lớp nỉ dưới đế còn nguyên.
Không lau ướt thân gỗ phủ dầu hoặc để mộc. Với thân phủ PU, nếu có vết bẩn dính, thấm khăn vào nước sạch, vắt thật khô rồi chấm nhẹ, lau khô ngay sau đó. Vài tháng một lần, nhân lúc lau, bạn nhìn kỹ chân từng cột và các nút dây: phát hiện sớm một nút lỏng hay một vết nứt nhỏ thì sửa trong vài phút, để lâu sẽ thành hỏng lớn.
Buồm vải bị ố vàng, lên mốc: xử lý thế nào
Buồm vải ố vàng thường do bụi lâu ngày, khói bếp, khói nhang hoặc nắng. Vết ố nhẹ có thể cải thiện bằng cách thấm khăn trắng vào nước ấm pha chút xà phòng trung tính, vắt gần khô, chấm nhẹ lên vết ố từ ngoài vào trong. Làm thử ở góc buồm khuất trước, vì một số buồm được nhuộm màu cổ, nước có thể làm loang màu. Sau đó chấm lại bằng khăn ẩm nước sạch và để khô tự nhiên nơi thoáng, không phơi nắng.
Chấm mốc đen, xanh xuất hiện khi thuyền đặt nơi ẩm, nhất là mùa nồm. Trước hết, đưa thuyền ra chỗ khô thoáng, để buồm khô hẳn. Sau đó phủi nhẹ phần mốc bề mặt bằng chổi mềm, làm ngoài trời hoặc gần cửa sổ để bào tử không phát tán trong phòng. Vết mốc ăn sâu vào sợi vải thường không sạch hẳn; không nên dùng thuốc tẩy mạnh vì sẽ làm mục vải và bạc màu không đều.
Khi buồm đã ố nặng hoặc mốc lan rộng, thay buồm mới là cách gọn nhất. Bạn có thể nhờ người bán hoặc thợ làm mô hình may buồm theo kích thước cũ, hoặc tự cắt từ vải bố mỏng, gấp mép, khâu viền. Trước khi tháo buồm cũ, chụp ảnh nhiều góc để nhớ buồm gắn vào cột thế nào, dây nào luồn qua đâu.
Dây buồm chùng, tuột nút hoặc đứt
Dây buồm chùng làm thuyền trông xệ, đứt dây làm lệch cột. Bạn sửa theo trình tự:
- Chụp ảnh toàn bộ hệ dây trước khi chạm vào, để có hình đối chiếu.
- Xác định đầu dây chùng nối vào đâu: thường một đầu buộc vào cột, đầu kia buộc vào mạn thuyền hoặc chốt nhỏ trên boong.
- Nới nút ở đầu mạn thuyền bằng nhíp, kéo nhẹ dây cho căng vừa, không căng quá kẻo kéo nghiêng cột.
- Buộc lại nút, nhỏ một giọt keo trong suốt lên nút bằng đầu tăm, cắt phần dây thừa.
- Nếu dây đứt, nối bằng một nút dẹt ở chỗ khuất, hoặc thay cả đoạn bằng chỉ cùng màu, độ dày tương đương.
- Sau khi sửa, nhìn thuyền từ phía mũi xem các cột có thẳng hàng không; nếu một cột nghiêng, nới bớt dây phía bị kéo.
- Với dây bị giòn, bạc màu do nắng, nên thay luôn cả đoạn thay vì nối, vì dây giòn sẽ đứt tiếp ở chỗ khác chỉ sau thời gian ngắn.
Các dây trên thuyền buồm cân lực cho nhau. Đừng căng một sợi thật chặt rồi để sợi đối diện chùng, vì cột sẽ nghiêng dần theo thời gian.
Những thói quen lau dọn làm hỏng thuyền
Xịt nước lau kính lên cả kệ. Thói quen phổ biến nhất. Dung dịch bắn lên buồm vải để lại vệt loang, thấm vào gỗ mộc làm bạc màu, bám vào dây làm dây cứng. Khi lau kệ, nhấc thuyền ra chỗ khác trước, hoặc xịt dung dịch lên khăn thay vì xịt thẳng.
Dùng chổi lông gà, phất trần cứng. Lông gà và phất trần sợi cứng móc vào dây buồm, kéo tuột nút, làm xù vải buồm. Chổi lông mềm mảnh an toàn hơn nhiều.
Nhấc thuyền bằng cột buồm. Cột không được làm để chịu trọng lượng cả con thuyền. Nhấc bằng cột vài lần là đủ làm nứt chân cột, nghiêng cả hệ dây.
Lau ướt thân gỗ để mộc. Nước thấm vào thớ gỗ làm gỗ nở rồi co, bề mặt nổi lông gỗ, lâu ngày nứt. Gỗ mộc chỉ lau khô và thỉnh thoảng lau dầu.
Đặt thuyền lại sát mép kệ sau khi lau. Sau mỗi lần lau, thuyền hay bị đặt lệch ra ngoài vài phân so với chỗ cũ. Sau vài lần, nó nằm sát mép lúc nào không hay. Đánh dấu vị trí bằng hai miếng dán nhỏ trong suốt dưới đế để đặt lại đúng chỗ.
Để trẻ nhỏ phụ lau. Trẻ thích giúp việc nhà, nhưng thuyền buồm là món quá mảnh. Giao cho trẻ lau những món chắc chắn hơn, còn thuyền để người lớn làm.
Cột gãy, chi tiết rơi và cất thuyền khi dọn nhà
Cột gãy gọn có thể dán lại bằng keo dán gỗ: làm sạch hai mặt gãy, bôi keo mỏng, ghép đúng chiều, dùng băng dính giấy quấn tạm giữ thẳng, để khô qua đêm. Với cột chịu lực dây, có thể khoan lỗ nhỏ dọc hai đầu gãy và cắm một đoạn tăm tre làm chốt trước khi dán, mối nối sẽ chắc hơn. Chi tiết rơi như lan can, bánh lái, mái chèo dán bằng keo gỗ hoặc keo trong suốt, lau sạch keo trào ngay khi còn ướt.
Khi dọn nhà, bạn chụp ảnh thuyền trước, tháo các chi tiết rời như đế, hàng hoá trên boong, gói riêng. Quấn giấy mềm quanh buồm, chèn giấy cuộn giữa các buồm để chúng không cọ vào nhau, rồi quấn một lớp màng xốp hơi bên ngoài toàn thân. Đặt thuyền nằm trong hộp cứng, chèn kín bốn phía, ghi chú dễ vỡ, chiều đặt. Hộp này nên được bạn tự chở hoặc để riêng, không xếp chung với đồ nặng.
Nếu cần cất thuyền lâu, chọn chỗ khô, không đặt sát tường ngoài dễ thấm ẩm, không để trong kho mái tôn nóng. Có thể bỏ vài gói hút ẩm vào hộp và kiểm tra vài tháng một lần. Khi thuyền đã hỏng nặng không sửa được, nhiều gia đình giữ lại một phần như buồm hay đế làm kỷ niệm, hoặc thay món mới; theo quan niệm dân gian, việc thay vật trang trí cũ là chuyện bình thường, không có gì phải lo.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên lau bụi thuyền buồm một lần?
Phủi bụi nhẹ mỗi tuần hoặc hai tuần là đủ với thuyền đặt ở phòng khách thông thường. Nơi nhiều bụi như nhà mặt đường, cửa hàng cần phủi thường xuyên hơn. Đặt thuyền trong tủ kính giúp giãn khoảng cách lau xuống vài tháng một lần.
Có dùng máy sấy tóc để thổi bụi thuyền buồm được không?
Có thể dùng ở chế độ gió mát, cường độ thấp nhất và giữ máy cách thuyền một khoảng. Gió nóng làm khô gỗ, giòn keo, có thể làm buồm vải co. Bóng thổi bụi bóp tay vẫn an toàn hơn vì kiểm soát được lực thổi.
Buồm vải bị phai màu do nắng có nhuộm lại được không?
Có thể nhuộm lại bằng màu vải hoặc màu nước pha loãng, nhưng khó đều màu khi buồm vẫn gắn trên cột. Thường thay buồm mới cho đẹp hơn. Sau đó, dời thuyền khỏi chỗ có nắng chiếu để tránh phai lại.
Thuyền gỗ bị nứt chân chim ở thân có sao không?
Vết nứt nhỏ trên bề mặt thường do gỗ co ngót khi khí hậu thay đổi, không ảnh hưởng độ vững. Bạn có thể lau một lớp dầu dành cho đồ gỗ để gỗ đỡ khô, và chuyển thuyền khỏi luồng gió điều hoà. Vết nứt lan dài hoặc tách rộng nên nhờ thợ mộc trám lại.
Mất một thỏi vàng trang trí trên boong thì có cần thay không?
Không cần. Một chi tiết rơi mất không làm món đồ mất ý nghĩa. Nếu muốn đủ, bạn có thể hỏi người bán xin chi tiết thay thế hoặc mua thỏi vàng trang trí nhỏ cùng cỡ, hoặc sắp lại các chi tiết còn lại cho cân.
Có nên tự tháo toàn bộ buồm và dây để giặt không?
Không nên, trừ khi bạn đã quen làm mô hình. Tháo toàn bộ hệ dây rồi lắp lại đúng vị trí và lực căng mất nhiều thời gian, dễ làm lệch cột. Nếu buồm và dây đã quá bẩn, nhờ người làm mô hình thay mới sẽ nhanh và đẹp hơn.