Phần lớn hư hỏng thường gặp của tỳ hưu bột đá như gãy sừng, sứt tai, mẻ chân đế hay tróc một mảng sơn đều sửa được, vì bột đá nhận keo và sơn tốt. Gãy gọn thành một hai mảnh thì có thể tự dán tại nhà bằng keo hai thành phần; mất mảnh, vỡ nhiều mảnh hay cần dặm màu giả ngọc, giả đồng thì nên nhờ thợ sơn tượng.
Bài hướng dẫn từng trường hợp: chuẩn bị gì, làm theo thứ tự nào, chỗ nào hay sai. Trước khi bắt tay, hãy gom đủ mảnh vỡ, kể cả mảnh vụn nhỏ, cho vào một túi kín. Mảnh càng đủ, chỗ sửa càng khó nhận ra.
Chuẩn bị vật liệu và dụng cụ
Bộ vật liệu sửa tượng bột đá không phức tạp, mua được ở cửa hàng vật liệu, cửa hàng mỹ thuật. Một bộ cơ bản gồm:
- Keo hai thành phần (keo AB, epoxy) loại khô chậm: cho mối dán chắc, có thời gian căn chỉnh. Keo khô nhanh tiện nhưng dễ dán lệch.
- Keo dán nhanh loại lỏng: chỉ dùng cố định tạm hoặc cho mảnh rất nhỏ, không chịu lực.
- Bột trét loại dùng cho gỗ, đá hoặc bột trét hai thành phần: để lấp khe, đắp chỗ mất mảnh.
- Giấy nhám nhiều cỡ, từ thô vừa đến rất mịn, và que gỗ nhỏ để quấn giấy nhám vào kẽ.
- Băng dính giấy: giữ mảnh trong lúc keo khô, che vùng xung quanh khi sơn.
- Sơn lót, sơn màu, sơn phủ nhỏ, cọ vẽ đầu nhỏ, đĩa pha màu.
- Găng tay, khẩu trang, làm ở chỗ thoáng gió.
Không dùng keo nến, keo dán giấy hay keo silicon cho mối gãy chịu lực. Chúng không đủ chắc, để lại khe dày và rất khó sơn đè lên.
Dán sừng, tai, đuôi gãy gọn
Đây là ca phổ biến nhất và tự làm được nếu mảnh gãy còn nguyên. Các bước:
- Làm sạch mặt gãy. Phủi bụi bằng chổi khô, không rửa nước. Nếu đã có ai dán thử bằng keo khác, cạo nhẹ hết keo cũ.
- Ướm thử. Đặt mảnh vào đúng vị trí, xoay đến khi khớp hoàn toàn. Đánh dấu bằng bút chì mờ ở hai bên để lúc có keo dễ căn lại.
- Pha keo. Trộn đều hai thành phần theo tỉ lệ hướng dẫn trên bao bì, chỉ pha lượng vừa đủ.
- Bôi keo mỏng. Bôi một lớp mỏng lên một mặt gãy. Keo dày làm mối dán hở và trào ra ngoài.
- Ép và giữ. Ép hai mặt vào, lau ngay keo trào bằng tăm bông, dùng băng dính giấy giữ cố định. Với sừng nhô ngang, có thể kê tượng nghiêng để mảnh tự đè lên mặt gãy.
- Chờ khô hẳn. Để yên theo thời gian hướng dẫn, thường lâu hơn thời gian "khô mặt" ghi trên vỏ. Đừng thử lắc mối dán sớm.
Với sừng, đuôi dài và mảnh, có thể tăng độ chắc bằng cách khoan một lỗ rất nhỏ ở hai mặt gãy, cắm một đoạn chốt kim loại không gỉ hoặc tăm tre ngắn rồi mới dán. Việc này cần tay vững; nếu không tự tin, giao cho thợ.
Mất mảnh hoặc vỡ vụn: đắp lại bằng bột trét
Khi mảnh gãy bị mất hoặc vỡ vụn không ghép được, cần đắp lại phần thiếu. Với chỗ sứt nhỏ như mẻ mép đế, sứt đầu móng, bột trét hai thành phần là lựa chọn dễ dùng: nhào đều, đắp lên chỗ thiếu, nặn sơ hình dáng, để khô rồi mài chỉnh.
Đắp từng lớp mỏng tốt hơn đắp một lần dày. Lớp dày khô không đều, dễ nứt hoặc co ngót tạo khe. Sau mỗi lớp, chờ khô, chà nhám sơ cho bám rồi đắp tiếp. Với sừng hay tai mất hẳn, có thể nhìn con tượng cùng mẫu, hoặc nhìn chiếc sừng còn lại ở bên kia để nặn cho đối xứng.
Phần đắp phải được mài cho liền với bề mặt xung quanh trước khi sơn. Dùng giấy nhám thô vừa để tạo hình, chuyển dần sang mịn để làm nhẵn. Miết ngón tay qua chỗ nối: không còn cảm thấy gờ là đạt. Đây là bước quyết định chỗ sửa có lộ hay không, nên đừng vội.
Những chi tiết phức tạp như vảy, bờm xoăn, hoa văn trên chỗ mất mảnh rất khó nặn lại cho giống. Nếu chỗ đó nằm ở mặt chính, nên giao thợ có kinh nghiệm tạo hình.
Gãy chân, gãy cổ: ca liên quan đến kết cấu
Gãy ở chân, cổ hay đế khác với gãy sừng, vì đây là chỗ chịu trọng lượng của cả con tượng. Mối dán phải đủ chắc để tượng đứng vững, không nghiêng, không gãy lại khi có người chạm nhẹ.
Với tượng nhỏ và vừa, gãy gọn một nhát, keo hai thành phần khô chậm thường đủ chắc nếu hai mặt khớp hoàn toàn. Khi dán, đặt tượng lên mặt phẳng, kiểm tra tượng đứng thẳng, đế tiếp xúc đều trước khi keo đông. Có thể kê nêm dưới thân để giữ đúng tư thế trong lúc chờ khô.
Với tượng cỡ lớn, rỗng ruột, gãy ở chân hay cổ thường kèm vết nứt lan vào thân. Sửa đúng cách cần gia cố mặt trong bằng sợi thuỷ tinh và keo, một việc khó làm qua lỗ đáy nhỏ. Đây là ca nên mang đến xưởng làm tượng hoặc thợ sơn tượng có kinh nghiệm, vì một mối dán yếu ở chân tượng lớn đặt trên kệ cao có thể gây tai nạn.
Trong lúc chờ sửa, đừng dựng tượng gãy chân đứng tạm bằng cách kê nêm hay tựa vào tường. Hãy đặt nằm nghiêng trên khăn dày ở chỗ thấp, cất kỹ mảnh gãy cùng tượng, và ghi chú vị trí các mảnh vụn nếu có để thợ dễ ghép.
Dặm sơn cho chỗ sửa không lộ
Sơn lót trước. Keo và bột trét có độ bám sơn khác bột đá. Một lớp lót mỏng giúp màu lên đều, không loang khác chỗ cũ.
Pha màu dưới ánh sáng tự nhiên. Pha thử trên đĩa, chấm thử lên chỗ khuất như mặt dưới đế, để khô rồi so. Sơn ướt và sơn khô thường lệch tông.
Dặm từ giữa ra mép. Bắt đầu ở giữa vùng sửa, tán mỏng dần ra mép cho chuyển màu mềm, không tạo đường viền rõ.
Sơn nhũ vàng khó khớp nhất. Mỗi loại nhũ có độ hạt và ánh khác nhau. Nếu không tìm được màu khớp, có thể sơn lại cả mảng giới hạn bởi một đường tự nhiên như mép bờm, chân vảy, để chỗ chuyển màu trùng với đường chạm.
Giả vân, làm cũ. Với tượng giả ngọc hay giả đồng, dặm thêm vân, làm sẫm kẽ bằng cọ khô gần hết sơn. Đây là việc cần tay nghề; làm thử trên mảnh vụn trước.
Phủ bảo vệ cuối cùng. Phủ lớp trong cùng độ bóng với phần còn lại. Bóng chỗ sửa mà mờ chỗ cũ thì nhìn nghiêng vẫn lộ.
Tự sửa hay giao thợ: bảng tham khảo nhanh
Không phải ca nào cũng đáng tự làm. Bảng dưới gợi ý dựa trên mức khó và rủi ro.
| Tình trạng | Tự làm được | Nên giao thợ |
|---|---|---|
| Sừng, tai gãy gọn, còn mảnh | Có, với keo hai thành phần | Khi sừng dài, cần chốt gia cố |
| Mẻ nhỏ mép đế, đầu móng | Có, trám bột trét và dặm màu đơn | Khi tượng sơn giả vân phức tạp |
| Tróc sơn một mảng nhỏ màu trơn | Có, nếu tìm được màu gần đúng | Khi là sơn nhũ, dát lá |
| Mất hẳn sừng, tai có hoa văn | Khó | Có, cần tạo hình lại |
| Gãy chân, gãy cổ tượng nhỏ | Có thể, nếu gãy gọn | Khi gãy nhiều mảnh |
| Gãy chân, nứt thân tượng lớn rỗng | Không nên | Có, cần gia cố bên trong |
| Sơn ố vàng, phai toàn thân | Không nên | Có, sơn lại toàn bộ |
Chi phí nhờ thợ sửa tuỳ mức độ và từng nơi. Với tượng nhỏ giá trị thấp, đôi khi mua mới hợp lý hơn. Còn với tượng có kỷ niệm, quà của người thân hay đã bày nhiều năm, sửa lại là cách giữ món đồ đi tiếp cùng gia đình.
Những lỗi hay gặp khi tự sửa
Dán khi mặt gãy còn bụi. Bụi bột đá mịn như phấn, tạo lớp ngăn giữa keo và bề mặt. Mối dán nhìn thì liền nhưng chạm nhẹ là bung. Phủi kỹ bằng chổi khô trước khi bôi keo.
Bôi keo quá dày. Keo dày đẩy hai mặt gãy ra xa nhau, mảnh bị lệch, keo trào ra ngoài khô thành gờ cứng rất khó mài. Một lớp mỏng là đủ.
Sơn khi bột trét chưa khô hẳn. Bột trét còn ẩm bên trong co ngót sau khi đã sơn, để lại vết lõm hoặc nứt đúng chỗ sửa sau vài tuần.
Chà nhám lan ra vùng sơn tốt. Giấy nhám quét rộng ra ngoài làm mờ, trầy cả vùng sơn còn nguyên, khiến phải dặm màu rộng hơn dự tính. Dán băng dính giấy bảo vệ xung quanh trước khi chà.
Dặm màu đậm hơn cho chắc. Màu dặm đậm hơn nền là lỗi dễ thấy nhất. Thà dặm nhạt nhiều lớp mỏng, tăng dần đến khi khớp, còn hơn một lớp đậm phải chùi đi làm lại.
Tượng đã sửa: dùng tiếp thế nào cho bền
Mối dán bằng keo hai thành phần sau khi khô hoàn toàn khá chắc, nhưng vẫn là điểm yếu so với phần nguyên khối. Khi nhấc tượng, tránh dồn lực vào chỗ đã dán; đặt tượng ở chỗ ít va chạm hơn trước.
Chỗ dặm sơn có thể phai hoặc ố khác phần cũ theo thời gian, vì hai lớp sơn có tuổi khác nhau. Đây là điều bình thường; vài năm sau có thể dặm lại một lần nữa. Giữ lại chút sơn đã pha trong lọ kín, ghi chú cách pha, sẽ giúp lần dặm sau khớp màu nhanh hơn nhiều.
Về quan niệm, một số người băn khoăn có nên tiếp tục bày tượng đã gãy. Tập quán ở các nơi khác nhau: có gia đình sửa lành rồi bày tiếp, có gia đình thay tượng mới và gói tượng cũ cất đi một cách trân trọng. Không có lựa chọn nào bắt buộc; điều quan trọng là bạn thấy yên lòng với cách mình làm.
Câu hỏi thường gặp
Dán tỳ hưu bột đá bằng keo gì là tốt nhất?
Keo hai thành phần loại epoxy khô chậm là lựa chọn phổ biến cho mối gãy chịu lực vì chắc và có thời gian căn chỉnh. Keo dán nhanh chỉ hợp với mảnh rất nhỏ hoặc để cố định tạm. Tránh keo nến, keo silicon cho mối gãy.
Sừng tỳ hưu gãy mất có làm lại được không?
Được. Thợ có thể nặn lại sừng bằng bột trét hai thành phần, dựa vào chiếc sừng còn lại hoặc tượng cùng mẫu, rồi mài, sơn cho khớp. Ở nhà, nếu sừng trơn ít chi tiết thì có thể tự làm; sừng có hoa văn nên giao thợ.
Chỗ dán có lộ vết không?
Mối dán khớp tốt và được trám, mài, dặm sơn kỹ thì nhìn bình thường gần như không thấy. Lộ nhiều nhất là ở tượng sơn nhũ vàng hoặc giả vân, vì khó khớp màu. Nhìn nghiêng dưới đèn đôi khi vẫn thấy khác độ bóng.
Tự sửa tỳ hưu có an toàn không?
Các loại keo và sơn đều có hơi dung môi, nên làm ở chỗ thoáng, đeo găng tay, khẩu trang khi chà nhám. Để vật liệu xa tầm tay trẻ nhỏ. Tượng lớn gãy chân nên nhờ thợ, vì mối dán yếu có thể làm tượng đổ.
Tượng gãy có nên giữ lại bày tiếp không?
Tuỳ nếp nhà. Nhiều gia đình sửa lành rồi bày tiếp, coi đó là cách giữ gìn món đồ. Có gia đình thay tượng mới và cất tượng cũ cẩn thận. Đây là lựa chọn cá nhân, không có quy định bắt buộc.
Nên sửa hay mua tỳ hưu mới?
Với hư hỏng nhỏ, tự sửa tốn ít và giữ được món quen thuộc. Với tượng nhỏ, giá trị thấp mà hỏng nặng, mua mới có khi hợp lý hơn. Tượng có kỷ niệm hay cỡ lớn thì sửa ở thợ thường đáng hơn.