Người tập thư pháp thường cần ba món giữ bút: gác bút để đặt bút tạm giữa các nét, giá treo bút để phơi bút lông ướt đầu chúc xuống sau khi rửa, và ống cắm bút để cất bút đã khô. Ba món này không thay được cho nhau, và việc cắm bút lông còn ướt đứng trong ống là thói quen làm bút nhanh hỏng mà người mới hay mắc.
Bài này giải thích công dụng từng món, vì sao bút ướt nên treo ngược, cách chọn giá treo, gác bút và ống cắm bút lông theo chất liệu, cỡ bút, một quy trình cất bút sau buổi tập, và gợi ý một bộ giữ bút gọn cho người mới bắt đầu. Bài không đi vào kỹ thuật viết, chỉ tập trung vào đồ dùng trên bàn.
Ba món giữ bút trên bàn thư pháp
Trong bộ đồ dùng của người viết chữ bằng bút lông, bên cạnh văn phòng tứ bảo là bút, mực, giấy, nghiên, có nhiều món phụ giúp giữ bút. Ba món phổ biến nhất là gác bút, giá treo bút và ống bút. Gác bút là một khối nhỏ có rãnh hoặc hình dãy núi nhiều đỉnh, đặt nằm ngang trên bàn để gác cán bút. Giá treo bút là một khung đứng có thanh ngang và các móc nhỏ để treo bút. Ống bút là ống đứng, cắm bút theo chiều dọc.
Mỗi món phục vụ một thời điểm khác nhau của buổi viết. Gác bút dùng trong lúc đang viết, khi bạn cần đặt bút xuống để chỉnh giấy, mài thêm mực hay ngắm lại chữ. Giá treo dùng ngay sau khi rửa bút, để bút khô tự nhiên. Ống bút dùng để cất bút đã khô hẳn, hoặc cắm những bút chưa dùng tới.
Người mới thường chỉ mua một chiếc ống bút rồi dùng cho mọi việc, vì ống bút quen thuộc nhất. Cách đó tiện lúc đầu nhưng sau vài tháng, bút lông bắt đầu xòe ngọn, rụng lông, có mùi ẩm. Hiểu đúng công dụng ba món giúp bộ bút của bạn dùng được lâu hơn nhiều.
Vì sao bút lông ướt không nên cắm đứng trong ống
Một chiếc bút lông gồm chùm lông được bó lại và gắn vào đầu cán bằng keo. Khi bút còn ướt mà cắm đầu lông lên trên, nước và cặn mực theo chùm lông chảy dần xuống gốc, đọng lại ở chỗ lông tiếp giáp với cán. Chỗ này lâu khô nhất, lại kín, nên dễ ẩm mốc, keo yếu dần, đến một lúc lông bắt đầu rụng từng sợi hoặc cả chùm lỏng ra khỏi cán.
Cắm bút ướt đầu chúc xuống trong ống cũng không ổn, vì đầu lông tì xuống đáy ống bị ép cong, khi khô sẽ giữ luôn dáng cong ấy. Ngọn bút mất nhọn thì viết nét thanh rất khó.
Vì thế lời khuyên phổ biến của người dạy thư pháp là treo bút ướt cho đầu lông chúc xuống, không chạm vào đâu. Nước chảy ra ngọn và nhỏ xuống, gốc bút khô nhanh, chùm lông giữ được dáng nhọn tự nhiên nhờ trọng lực. Khi bút đã khô hẳn, thường sau một ngày tuỳ độ ẩm, mới chuyển sang ống cắm hoặc cuộn trong mành tre để cất.
Giá treo bút: chọn số móc, chiều cao và chất liệu
Điều đầu tiên khi chọn giá treo là chiều cao. Từ thanh treo tới mặt đế phải cao hơn chiều dài chiếc bút dài nhất bạn có, cộng thêm một khoảng hở để ngọn bút không chạm đế. Bút lông lớn dùng viết chữ khổ to có thể dài gần bốn mươi xăng-ti-mét, nên nếu có loại bút này, giá treo thấp sẽ không dùng được.
Số móc tuỳ số bút bạn dùng thường xuyên. Người mới thường chỉ cần treo ba đến sáu chiếc. Khoảng cách giữa các móc cần đủ để bút lớn treo cạnh nhau không chạm lông vào nhau. Bút lông muốn treo được thì đuôi cán phải có dây hoặc vòng treo; nhiều bút có sẵn dây, bút không có thì bạn buộc thêm một vòng dây mảnh.
Về chất liệu, giá gỗ và giá tre phổ biến, nhẹ, hợp không khí bàn viết. Giá đồng chắc, nặng, ít rung. Dù chất liệu gì, đế nên đủ nặng hoặc đủ rộng để giá không lật khi treo bút lớn ở một đầu. Giá có khay hứng nước nhỏ ở đế giúp mặt bàn không bị đọng nước nhỏ từ ngọn bút.
Gác bút: chỗ đặt bút tạm giữa các nét
Gác bút, còn gọi là bút sơn vì nhiều chiếc tạc hình dãy núi, là món nhỏ nhưng dùng thường xuyên nhất trong lúc viết. Khi bạn dừng tay, bút còn đẫm mực không thể đặt thẳng xuống bàn hay xuống giấy. Gác bút giữ phần cán nằm trên các khe giữa những đỉnh núi, ngọn bút chĩa ra ngoài không chạm vào đâu, mực không dây ra.
Gác bút làm bằng đá, gốm, đồng, gỗ hoặc thủy tinh. Đá và đồng nặng, nằm yên khi bạn đặt bút xuống mạnh tay. Gốm men dễ lau mực. Gỗ thì ấm, nhẹ, nhưng mực dây vào để lâu sẽ thấm. Số khe trên gác bút nên bằng hoặc nhiều hơn số bút bạn thường dùng cùng lúc trong một buổi.
Kích thước khe phải vừa với cán bút. Cán bút lớn đặt lên khe hẹp sẽ trượt, cán nhỏ đặt vào khe quá rộng lại lăn. Khi mua, nếu được, bạn mang theo bút lớn nhất và nhỏ nhất của mình để thử ngay tại chỗ. Gác bút cũng có thể dùng cho bút vẽ màu nước, bút sắt chấm mực.
Sau buổi viết, gác bút cũng cần lau. Mực đọng trong khe để khô sẽ bám lên cán bút ở lần đặt sau, nên chỉ cần lau khe bằng khăn ẩm ngay khi rửa bút là đủ.
Ống cắm bút lông khô: miệng rộng, đáy nặng
Ống cắm bút lông khác ống bút văn phòng ở vài điểm. Bút lông cắm đầu lông lên trên, nên miệng ống cần đủ rộng để các chùm lông không bị ép vào nhau và vào thành ống. Bút lông cũng thường có cán dài, trọng tâm cao, nên ống phải đáy nặng hoặc thành dày để không đổ khi rút một chiếc ra.
Ống đá, ống sứ và ống tre lớn đều hợp. Ống đá nguyên khối nặng, chắc chân, nhiều người viết chọn làm điểm nhấn trên bàn. Ống tre to là lựa chọn truyền thống, nhẹ nhưng có thể bỏ ít sỏi vào đáy cho vững. Ống quá hẹp cao chỉ nên dùng cho bút nhỏ.
Một số người dùng ống chủ yếu để cắm các bút ít dùng, còn bút dùng hằng ngày thì để luôn trên giá treo. Với bút đắt tiền hoặc bút cất lâu, cuộn bút trong mành tre có dây buộc giúp lông thông thoáng, không bám bụi, lại gọn khi mang đi lớp. Ống cắm bút vì thế là nơi trưng bày nhiều hơn là nơi bảo quản chính.
So sánh ba món theo công dụng
Bảng dưới đặt ba món cạnh nhau để bạn thấy rõ khi nào dùng món nào.
| Món | Dùng lúc nào | Bút ở trạng thái nào | Điểm cần chọn kỹ |
|---|---|---|---|
| Gác bút | Trong lúc đang viết | Đang ngậm mực | Số khe, độ rộng khe, độ nặng |
| Giá treo bút | Ngay sau khi rửa bút | Ướt, cần khô | Chiều cao, số móc, đế vững |
| Ống cắm bút | Cất bút đã khô, trưng bày | Khô hẳn | Miệng rộng, đáy nặng |
| Mành tre cuộn bút | Cất lâu, mang đi lớp | Khô hẳn | Khe tre thoáng, dây buộc chắc |
Nếu chỉ chọn được một món đầu tiên, nhiều người dạy khuyên mua gác bút, vì đó là món dùng trong mọi buổi viết. Giá treo nên có ngay khi bạn bắt đầu rửa bút đều đặn sau mỗi buổi.
Ba món này cũng không cần cùng chất liệu. Một gác bút gốm men lam, một giá treo tre và một ống đá vẫn hài hoà trên bàn viết nếu tông màu không quá chỏi nhau. Người viết lâu năm thường gom dần từng món theo dịp, mỗi món một câu chuyện, hơn là mua trọn một bộ đồng kiểu ngay từ đầu.
Quy trình cất bút sau buổi tập
Dưới đây là cách làm phổ biến được nhiều lớp thư pháp hướng dẫn. Bạn có thể điều chỉnh theo lời thầy hướng dẫn mình:
- Gạt bớt mực thừa trên mép nghiên hoặc lên giấy nháp.
- Rửa ngọn bút dưới vòi nước sạch hoặc trong chậu nước, không dùng nước nóng; không vò mạnh phần gốc lông.
- Rửa tới khi nước chảy ra gần trong, không cần sạch tuyệt đối với mực tàu.
- Vuốt nhẹ ngọn bút trên khăn giấy hoặc khăn mềm cho thấm bớt nước và tạo lại dáng nhọn.
- Treo bút lên giá, đầu lông chúc xuống, không chạm vào nhau.
- Để bút khô tự nhiên ở chỗ thoáng, tránh nắng gắt và tránh gió nóng từ máy sấy.
- Khi lông khô hẳn, chuyển bút sang ống cắm hoặc cuộn vào mành tre.
Đừng ngâm bút trong nước qua đêm. Ngâm lâu làm keo ở gốc bút mềm ra, cán gỗ hoặc tre có thể nứt, và lông mất độ đàn hồi.
Với bút mới mua còn hồ cứng ở ngọn, cách làm mềm lông lần đầu tuỳ loại bút và tuỳ lời khuyên của người bán hay người dạy; bạn nên hỏi trước thay vì ngâm cả chùm lông vào nước.
Gợi ý bộ giữ bút cho người mới bắt đầu
Không cần mua cả bộ đắt tiền ngay. Một bộ gọn cho vài tháng đầu có thể gồm:
- Một gác bút đá hoặc gốm có ba đến năm khe, nặng vừa đủ.
- Một giá treo gỗ hoặc tre có bốn đến sáu móc, chiều cao vượt bút dài nhất.
- Một ống cắm bút miệng rộng, có thể là ống tre to hoặc ống đá nguyên khối nếu bàn cố định.
- Một tấm nỉ trải bàn để thấm mực và giữ giấy không trượt.
- Một hoặc hai thỏi chặn giấy dài, nặng vừa tay.
Khi đã viết đều tay và biết mình thích kiểu đồ nào, bạn mới nâng cấp từng món. Nếu muốn một ống bút làm điểm nhấn cho bàn viết, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và đo đường kính miệng cho vừa bút lông của mình.
Câu hỏi thường gặp
Có thể cắm bút lông khô đầu xuống trong ống không?
Không nên. Đầu lông tì xuống đáy ống bị ép cong và mất dáng nhọn, bụi ở đáy cũng bám vào lông. Bút khô cắm đầu lông lên trên trong ống miệng rộng, hoặc cuộn trong mành tre, sẽ giữ dáng tốt hơn.
Bút lông bao lâu thì khô sau khi rửa?
Thường mất khoảng nửa ngày đến một ngày, tuỳ độ dày chùm lông và độ ẩm không khí. Mùa nồm ở miền Bắc có thể lâu hơn. Bút lớn khô chậm hơn bút nhỏ, nên kiểm phần gốc lông trước khi chuyển sang ống cắm.
Gác bút có dùng cho bút vẽ màu nước được không?
Được. Gác bút giữ cán bút nằm ngang, ngọn bút không chạm bàn, nên rất tiện cho bút vẽ màu nước, bút sơn dầu hay bút chấm mực. Chỉ cần chọn khe vừa với cán bút bạn dùng.
Bút lông không có dây treo thì làm sao treo lên giá?
Bạn có thể buộc một vòng dây chỉ mảnh hoặc dây gai nhỏ vào đuôi cán, một số người dùng vòng cao su mảnh. Nút buộc cần chắc để bút không rơi khi đang treo. Một số giá có kẹp thay cho móc, không cần dây treo.
Giá treo bút bằng tre hay gỗ tốt hơn?
Cả hai đều dùng tốt. Tre nhẹ, rẻ, mang không khí truyền thống nhưng cần chống mốc. Gỗ chắc hơn, ít cong vênh, có nhiều kiểu chạm. Điều quan trọng hơn chất liệu là chiều cao đủ, đế vững và có khay hứng nước.
Ống cắm bút lông bằng đá có làm hỏng lông bút không?
Không, nếu bút đã khô và cắm đầu lông lên trên. Đá chỉ gây hại khi bạn cắm bút còn ướt, vì đá giữ hơi ẩm ở đáy lâu hơn tre hay gỗ. Miệng ống mài nhẵn cũng giúp cán bút không bị trầy khi rút ra.