Bình hút lộc là bình miệng loe rộng, cổ thắt, bụng phình, thường để trống hoặc cắm cành; bình tụ bảo là bình hay hũ có nắp, dùng để chứa đồ bên trong; còn bình bát bảo là cách gọi theo hoa văn tám vật quý chạm trên thân. Ba tên này hay bị dùng lẫn trên mạng và ở cửa hàng, nên cùng một chiếc bình có khi được rao bằng cả ba tên.
Bài này không bàn chuyện bình nào "tốt" hơn. Mục tiêu là giúp bạn nhìn một chiếc bình và biết nó thuộc kiểu nào, người ta thường dùng nó ra sao theo quan niệm dân gian, và nên hỏi người bán câu gì để không mua nhầm một món chỉ giống trên ảnh.
Vì sao cùng một chiếc bình mà người bán gọi ba tên
Tên gọi vật phẩm phong thủy ở Việt Nam phần lớn hình thành qua buôn bán chứ không qua một cuốn sách chuẩn nào. Người bán đặt tên theo điều khách muốn nghe: chữ "lộc" gợi tiền vào, chữ "tụ" gợi giữ lại, chữ "bảo" gợi của quý. Vì thế một chiếc bình gốm bụng to có thể được ghi là bình hút lộc ở cửa hàng này và bình tụ bảo ở cửa hàng khác, dù hình dáng không đổi.
Cái lẫn thứ hai đến từ việc ghép tên chất liệu vào tên dáng. "Bình ngọc hút lộc", "bình tụ bảo đá thạch anh", "bình bát bảo đồng" đều là cách ghép như vậy. Phần chất liệu thì kiểm được bằng mắt và bằng tay; phần tên dáng mới là chỗ bạn cần hiểu, vì nó quyết định chiếc bình có nắp hay không, miệng rộng hay hẹp, đặt được cành hay chỉ để chứa đồ.
Khi đọc mô tả, bạn nên tách tên gọi ra làm hai phần như thế rồi đối chiếu với ảnh chụp thật. Nếu mô tả nói "tụ bảo" mà ảnh không có nắp, hoặc nói "hút lộc" mà miệng bình hẹp như cổ chai, đó là dấu hiệu người bán đang dùng tên cho dễ bán, và bạn nên hỏi lại cho rõ trước khi đặt.
So sánh nhanh ba loại bình
Bảng dưới đây gom những điểm hay gặp trên thị trường. Đây là mô tả theo cách gọi phổ biến, không phải quy chuẩn bắt buộc, nên bạn vẫn gặp ngoại lệ.
| Tiêu chí | Bình hút lộc | Bình tụ bảo | Bình bát bảo |
|---|---|---|---|
| Dáng thường gặp | Miệng loe rộng, cổ thắt, bụng phình, đáy nhỏ hơn bụng | Hũ hoặc bình bụng tròn, miệng vừa, có nắp đậy | Không cố định dáng; nhận ra nhờ hoa văn trên thân |
| Có nắp không | Thường không | Có, nắp có thể có núm hình linh vật | Tuỳ mẫu |
| Cách dùng phổ biến | Để trống, cắm cành đào, cành lộc giả hoặc cành khô | Chứa đồng xu, đá vụn, gạo hoặc thẻ ghi lời mong theo tập quán | Chủ yếu bày ngắm, có khi cắm hoa |
| Chất liệu hay thấy | Gốm men, sứ, đá, ngọc, đồng | Gốm, đồng, đá, ngọc nguyên khối | Gốm vẽ, đồng chạm, đá khắc |
| Chỗ đặt hay chọn | Kệ phòng khách, tủ trưng bày, hai bên tủ thờ | Kệ kín đáo, tủ, góc quầy | Tủ trưng bày, kệ cao |
Điểm chung của cả ba là đều mang ý nghĩa đủ đầy theo quan niệm dân gian. Khác biệt nằm ở công năng: một loại để đón và ngắm, một loại để chứa, một loại để kể chuyện bằng hoa văn.
Bình hút lộc: miệng loe, cổ thắt, bụng phình
Hình dáng là thứ làm nên tên bình hút lộc. Phần miệng mở rộng ra ngoài như cái phễu, cổ thắt lại, xuống tới bụng thì phình to rồi thu nhỏ dần về chân đế. Theo cách giải thích hay được nhắc, miệng rộng là để "đón", bụng phình là để "chứa", cổ thắt là để "giữ". Đó là cách đọc hình bằng ý nghĩa, giống người xưa đọc nghĩa trên hoa văn, chứ không phải một cơ chế nào làm tiền tự vào nhà.
Ở làng gốm, dáng này có từ lâu dưới nhiều tên khác như bình tỏi, bình miệng loe, bình hoa bụng. Khi phong trào vật phẩm phong thủy lan rộng, cái tên "hút lộc" mới phủ lên. Vì thế bạn có thể thấy một chiếc bình miệng loe men lam truyền thống được rao là bình hút lộc, và điều đó không sai, chỉ là tên mới đặt cho dáng cũ.
Về cách dùng, nhiều gia đình để trống bình, coi chiếc bình như món trang trí có ý nghĩa. Một số cắm cành đào, cành mai giả hoặc cành khô vào dịp Tết. Nếu định cắm hoa tươi, bạn cần biết lòng bình có tráng men hay không: gốm tráng men trong lòng giữ nước tốt, còn bình đá khoét lõi hoặc bình gốm mộc có thể thấm, để lâu sẽ loang vết trên kệ gỗ.
Bình tụ bảo: chiếc bình có nắp để chứa đồ
Bình tụ bảo được nhận ra nhờ cái nắp. Thân bình có thể là hũ tròn thấp, có thể là bình cao bụng tròn, nhưng mục đích là chứa thứ gì đó bên trong rồi đậy lại. Theo tập quán phổ biến, người ta bỏ vào đó đồng xu, đá vụn, vài nắm gạo, hạt ngũ cốc hoặc một mảnh giấy ghi lời mong của gia đình. Mỗi nhà một cách, không có công thức chung nào được mọi người công nhận.
Chính vì có nắp và có đồ bên trong, bình tụ bảo đòi hỏi chăm sóc khác. Gạo và hạt để lâu dễ ẩm, mọt, kiến; đồng xu kim loại có thể xỉn và để lại vết trong lòng bình gốm. Nhiều người chọn đá vụn rửa sạch, phơi khô vì nó bền và không hút côn trùng. Chi tiết về việc bỏ gì vào bình và đặt bình ở đâu đã có bài riêng trong chuyên mục công dụng từng loại vật phẩm của trang.
Khi chọn bình tụ bảo, bạn nên mở nắp ra xem lòng bình có láng không, nắp có khít không, núm nắp có chắc không. Nắp lỏng thì bụi lọt vào, nắp chặt quá thì mỗi lần mở dễ làm mẻ miệng. Bình đá ngọc nguyên khối thường nặng, nắp cũng nặng, nên cần đặt chỗ chắc chắn và tránh để trẻ nhỏ tự mở.
Bình bát bảo: tên đến từ hoa văn tám vật quý
Bát bảo là hoa văn, không phải dáng bình. Bát bảo, còn gọi là bát bửu, là bộ tám vật quý thường được chạm làm hoa văn trang trí trên đồ gỗ, đồ đồng, đồ gốm ở đình chùa và nhà cổ. Các bản kể về tám vật này không hoàn toàn giống nhau giữa các vùng và các nguồn, nên bạn đừng ngạc nhiên khi hai chiếc bình cùng tên mà hoa văn khác.
Một chiếc bình hút lộc vẫn có thể là bình bát bảo. Nếu thân bình miệng loe kia được vẽ hoặc chạm đủ bộ tám vật quý, người bán có thể gọi nó bằng cả hai tên. Điều bạn cần xác định là mình mua vì dáng hay vì hoa văn, rồi xem kỹ phần đó.
Chất lượng nằm ở nét vẽ, nét chạm. Hoa văn vẽ tay trên gốm có độ đậm nhạt tự nhiên, nét không lặp hoàn toàn giữa hai mặt. Hoa văn in decal phẳng, đều, đôi chỗ thấy mép decal khi soi nghiêng. Hoa văn chạm trên đồng hay đá thì xem độ sâu và độ sắc của đường chạm.
Hỏi rõ tám vật là gì. Người bán có hiểu biết thường kể được từng vật trên bình và vị trí của nó. Nếu chỉ nhận được câu trả lời chung chung, bạn coi đó là bình trang trí có hoa văn cổ, đánh giá theo vẻ đẹp chứ không theo tên.
Những tên gọi lân cận dễ nhầm
Ngoài ba tên chính, bạn còn gặp vài cách gọi khác khi đi tìm bình. Biết chúng giúp bạn lọc kết quả nhanh hơn:
- Lộc bình, lục bình: thường chỉ cặp bình cao đặt hai bên tủ thờ hoặc hai bên sập, cao từ ngang hông người trở lên, chủ yếu để trang trí cân đối.
- Bình ngọc đựng bút, ống bút: dáng trụ hoặc bình nhỏ, miệng vừa tay rút bút, đặt trên bàn học, bàn làm việc; khác bình hút lộc ở cỡ và công năng.
- Hũ gạo, chum nhỏ: đồ dùng trong bếp hoặc trên ban thờ, không phải vật phẩm trang trí dù có lúc được rao kèm chữ "tụ bảo".
- Chóe: bình gốm có nắp thường thấy trong nhà cổ, đôi khi được bán lại như bình tụ bảo; nếu là đồ cũ thì cần hỏi nguồn gốc rõ ràng.
- Bình hoa thường: mọi chiếc bình cắm hoa; chỉ khi có dáng miệng loe bụng phình rõ rệt mới hay được gọi là hút lộc.
Khi tìm trên mạng, bạn nên gõ kèm chất liệu và cỡ, chẳng hạn "bình miệng loe gốm men cao 30 cm" hay "hũ đá có nắp để kệ", vì tìm bằng tên phong thủy đơn thuần sẽ ra rất nhiều kiểu lẫn lộn. Tên dáng và số đo cho kết quả sát với thứ bạn hình dung hơn là tên gọi mang ý nghĩa.
Một mẹo nhỏ nữa là lưu lại ảnh chiếc bình bạn thích ở nhà người quen hay ở đình chùa, rồi đưa ảnh đó cho người bán xem. Người làm nghề nhìn dáng sẽ gọi đúng tên mà xưởng của họ đang dùng, tránh được chuyện hai bên nói hai tên mà nghĩ về hai thứ khác nhau.
Hỏi người bán thế nào để mua đúng thứ mình cần
Trước khi đặt hàng, nhất là mua online, bạn có thể đi qua các câu hỏi theo thứ tự này:
- Bình có nắp không, nếu có thì nắp rời hay liền, khít đến đâu.
- Chiều cao, đường kính miệng và đường kính bụng là bao nhiêu xăng-ti-mét; nặng bao nhiêu.
- Chất liệu là gì: gốm men, sứ, đá nguyên khối, bột đá ép hay đồng; nếu là đá thì tên loại đá.
- Lòng bình có tráng men hoặc được xử lý chống thấm không, có cắm nước được không.
- Hoa văn vẽ tay, in decal, chạm tay hay khắc máy.
- Có đế đi kèm không, đế gỗ hay đế nhựa, có chống trượt không.
- Xin ảnh chụp thật dưới ánh sáng tự nhiên và một đoạn video xoay quanh bình.
Câu trả lời càng cụ thể, bạn càng dễ đặt chiếc bình vào đúng chỗ trong nhà. Một chiếc bình gọi tên gì cũng được, miễn bạn biết rõ nó là gì.
Câu hỏi thường gặp
Bình hút lộc có cần để thứ gì bên trong không?
Không có quy định nào bắt buộc. Nhiều gia đình để trống vì coi dáng bình đã mang ý nghĩa, một số cắm cành vào dịp Tết. Nếu muốn chứa đồ thì loại có nắp như bình tụ bảo hợp hơn vì đỡ bụi.
Bình tụ bảo không có nắp thì có dùng được không?
Vẫn dùng được như một chiếc bình trang trí, chỉ là đồ bỏ bên trong sẽ bám bụi nhanh và khó giữ sạch. Theo cách hiểu phổ biến, nắp là đặc điểm nhận diện của bình tụ bảo, nên bình không nắp thường được xếp vào nhóm bình trang trí.
Một chiếc bình có thể vừa là bình hút lộc vừa là bình bát bảo không?
Có. Hút lộc nói về dáng miệng loe bụng phình, bát bảo nói về hoa văn tám vật quý trên thân. Một chiếc bình đủ cả hai đặc điểm thì gọi bằng tên nào cũng đúng, bạn chỉ cần kiểm từng phần.
Lộc bình đặt hai bên tủ thờ có giống bình hút lộc không?
Lộc bình thường là cặp bình cao, đặt đối xứng để trang trí, có thể có dáng miệng loe hoặc dáng thẳng. Bình hút lộc thì thường đứng một mình, cỡ vừa phải, đặt trên kệ hoặc tủ. Hai tên có chung chữ lộc nhưng công năng bày trí khác nhau.
Mua bình hút lộc bằng gốm hay bằng đá thì hơn?
Mỗi chất liệu một ưu điểm. Gốm men nhẹ hơn, cắm nước được nếu lòng tráng men, hoa văn đa dạng. Đá nguyên khối nặng, chắc chân, vân tự nhiên nhưng dễ thấm nước nếu khoét lõi không xử lý. Bạn chọn theo chỗ đặt và việc có định cắm cành hay không.
Bình mua về có cần làm lễ gì không?
Đó là chuyện tập quán của từng gia đình. Có nhà lau sạch rồi bày luôn, có nhà chọn ngày đẹp để đặt. Không có nghi thức nào là bắt buộc, và bạn không cần trả tiền cho ai để làm việc này.