Ống cắm bút gỗ, tre, đồng và gốm sứ: chọn chất liệu theo bàn làm việc và người dùng

Ống cắm bút gỗ hợp người thích cảm giác ấm tay và bàn làm việc mộc mạc; ống tre, trúc nhẹ, hợp học sinh và bàn nhỏ; ống đồng nặng, chắc chân, hợp bàn trang trọng; còn ống gốm sứ đa dạng men màu, rửa được nhưng dễ vỡ. Mỗi chất liệu có điểm mạnh riêng mà ống đá không thay được, và mỗi loại cũng cần cách giữ khác nhau.

Bài này đi qua bốn chất liệu ngoài đá hay gặp nhất, đặt chúng cạnh ống đá trong một bảng so sánh, rồi gợi ý chọn theo người dùng: học sinh, người làm văn phòng, người viết thư pháp, bàn tiếp khách. Phần cuối nói về cách hiểu chất liệu theo ngũ hành, ghi rõ là quan niệm để bạn tham khảo.

Vì sao không phải ống bút nào cũng cần là đá

Ống bút đá đẹp, nặng, chắc chân và mang vẻ sang trọng, nên được bày bán nhiều trong nhóm vật phẩm phong thủy. Nhưng đá cũng có những điểm bất tiện: nặng khi cần di chuyển, dễ mẻ miệng khi bút kim loại va vào, có thể vỡ nếu rơi xuống sàn gạch, và với trẻ nhỏ thì một khối đá rơi vào chân là chuyện không nhỏ.

Trong văn hoá bàn viết của người xưa, ống bút làm bằng tre, gỗ, gốm, đồng xuất hiện từ rất sớm, nhiều khi còn phổ biến hơn đá. Ống tre có sẵn ở mọi làng quê, ống gỗ do thợ mộc tiện, ống gốm ra từ các làng gốm. Mỗi chất liệu gắn với một kiểu thẩm mỹ: tre thanh đạm, gỗ ấm áp, gốm phong phú màu men, đồng trang trọng.

Vì thế, khi chọn ống bút, bạn nên bắt đầu từ chỗ đặt và người dùng thay vì từ chất liệu được quảng bá nhiều nhất. Một chiếc ống tre đẹp trên bàn học của con có khi hợp hơn nhiều so với một ống ngọc nặng hai ký mà con không dám động vào. Ngược lại, trên bàn tiếp khách của một văn phòng luật, ống đồng chạm hay ống đá nguyên khối lại hợp không khí hơn ống tre.

Ống bút gỗ: gỗ hương, gỗ cẩm, gỗ thông và gốc cây nguyên khối

Ống bút gỗ có hai kiểu chính. Kiểu tiện tròn từ một khúc gỗ, mặt ngoài nhẵn bóng, thường dùng gỗ có vân đẹp như hương, cẩm, trắc, óc chó. Kiểu thứ hai là ống từ gốc cây hoặc khúc cây khoét ruột, giữ nguyên vỏ sần hoặc mấu mắt, mang vẻ tự nhiên. Ngoài ra còn ống ghép từ tấm gỗ công nghiệp phủ veneer, nhẹ và rẻ, hợp văn phòng phẩm thông dụng.

Điểm cần để ý đầu tiên là nứt. Gỗ nguyên khối chưa sấy kỹ sẽ co ngót khi gặp mùa hanh khô hoặc khi đặt trong phòng máy lạnh chạy cả ngày, vết nứt thường xuất hiện từ miệng chạy dọc xuống. Hỏi người bán gỗ đã sấy chưa, và nhìn kỹ miệng ống, đáy ống xem có vết nứt chân chim không.

Điểm thứ hai là mùi. Một số ống gỗ rẻ được tẩm tinh dầu để có mùi thơm giống gỗ quý, mùi rất nồng lúc mới mua và nhạt hẳn sau vài tuần. Gỗ hương thật có mùi nhẹ hơn và vẫn còn khi bạn cạo nhẹ ở đáy. Chăm sóc ống gỗ đơn giản: lau khăn khô, vài tháng một lần lau một lớp dầu gỗ mỏng, tránh để cốc nước hay bình xịt cạnh ống.

Ống bút tre, trúc: nhẹ, mộc và hợp bàn nhỏ

Tre có cấu tạo rỗng ruột, chia đốt, nên một đoạn tre cưa ngay dưới đốt là thành một chiếc ống có đáy tự nhiên. Đây có lẽ là kiểu ống bút đơn giản và lâu đời nhất ở vùng trồng tre. Ngày nay ống tre được chà nhám, khắc hoa văn, có khi ghép nhiều đốt to nhỏ thành bộ ống đa ngăn.

Tre chưa xử lý dễ bị mọt và mốc, nhất là trong mùa nồm ẩm miền Bắc. Các cơ sở làm đồ tre thường xử lý bằng cách ngâm, luộc, sấy hoặc hun khói để giảm đường và tinh bột trong thân tre. Khi mua, bạn để ý lỗ mọt nhỏ, bột mịn rơi ra từ đáy và các vệt mốc đen ở trong lòng ống.

Ống tre nhẹ nên dễ đổ khi cắm nhiều bút cao. Cách khắc phục là chọn ống đường kính lớn, đáy rộng, hoặc bỏ một ít sỏi hay hạt đá vào đáy để hạ trọng tâm. Điểm yếu khác của tre là nứt dọc theo thớ khi khô quá; giữ ống tránh nắng trực tiếp và tránh để cạnh quạt sưởi.

Ống bút đồng: nặng, chắc và trang trọng

Ống bút đồng thường được đúc rồi chạm khắc hoa văn, hoặc làm từ tấm đồng cuốn và hàn. Đồng vàng cho sắc vàng sáng, đồng đỏ cho sắc nâu đỏ ấm, còn đồng hun giả cổ có lớp màu nâu sẫm được làm có chủ ý. Ngoài ra có loại hợp kim kẽm hoặc nhôm mạ màu đồng, nhẹ hơn hẳn, mạ mỏng thì dùng lâu sẽ bong ở mép.

Ưu điểm lớn nhất của ống đồng là chắc chân và khó vỡ. Rơi xuống sàn thì có thể móp, nhưng không vỡ thành mảnh như gốm hay đá. Vì vậy ống đồng hợp bàn làm việc nhiều người qua lại, bàn tiếp khách và quầy lễ tân.

Nhược điểm là xỉn màu và giữ dấu vân tay. Mồ hôi tay, độ ẩm và hơi muối ở vùng ven biển làm đồng sẫm nhanh, có khi lên đốm xanh. Lau bằng khăn mềm khô thường xuyên là đủ cho phần lớn ống đồng. Với ống đồng hun, đừng đánh bóng mạnh tay kẻo mất lớp màu cổ mà xưởng đã làm.

Ống bút gốm sứ: nhiều men màu, rửa được, cần chỗ chắc

Ống bút gốm sứ phong phú nhất về màu sắc và hoa văn: men lam vẽ tay, men rạn, men nâu, men trắng ngà, men màu hiện đại. Làng gốm Bát Tràng và các làng gốm khác làm nhiều mẫu ống bút, từ ống trơn đến ống đắp nổi. Lòng ống tráng men nên rửa được dưới vòi nước, tiện khi bị mực dây ra.

Điểm yếu rõ ràng là dễ vỡ khi rơi. Ống gốm mỏng, cao, đáy nhỏ còn dễ đổ khi rút bút. Bạn nên chọn ống có đáy rộng ngang hoặc rộng hơn miệng, thành dày vừa phải, và kiểm đáy có mộc phẳng không: đáy kênh làm ống chênh vênh, dễ đổ.

Soi men cũng quan trọng. Men tốt bóng đều, không có lỗ kim, không có vết co men để lộ xương gốm. Men rạn là kiểu cố ý tạo vết rạn trên mặt men, khác với vết nứt xuyên qua xương gốm; gõ nhẹ nghe tiếng trong là ống lành, tiếng rè là có thể đã nứt.

Một mẹo nhỏ cho ống gốm là dán miếng nỉ hoặc miếng cao su mỏng dưới đáy. Miếng lót vừa chống trượt, vừa đỡ tiếng cộp khi đặt xuống mặt kính, vừa bảo vệ mặt bàn gỗ khỏi vết xước do mộc đáy gốm khá nhám.

So sánh nhanh năm chất liệu ống bút

Bảng dưới đặt ống đá cạnh bốn chất liệu còn lại, để bạn cân nhắc theo nhu cầu thực tế.

Không có chất liệu nào tốt nhất cho mọi người. Bảng chỉ giúp bạn loại bớt những lựa chọn không hợp với chỗ đặt và người dùng.

Chọn theo người dùng

Một vài gợi ý theo những tình huống hay gặp:

• Học sinh tiểu học: ống tre, ống gỗ nhẹ, đáy rộng; tránh đá nặng và gốm mỏng vì trẻ hay xô bàn.
• Học sinh lớn, sinh viên: ống gỗ, ống gốm men hoặc ống đá cỡ nhỏ nếu bàn cố định.
• Người làm văn phòng: ống đá hoặc đồng chắc chân, cỡ vừa; ống nhiều ngăn nếu dùng nhiều loại bút, kéo, thước.
• Người viết thư pháp: ống miệng rộng, đáy nặng cho bút khô; bút ướt thì cần giá treo bút riêng.
• Bàn sếp, bàn tiếp khách: đá nguyên khối hoặc đồng chạm, hoa văn thanh nhã, cỡ cân với mặt bàn.
• Người hay chuyển chỗ làm việc: ống gỗ hoặc tre, nhẹ để mang theo, không lo vỡ khi đóng thùng.

Nếu mua làm quà, bạn hỏi trước người nhận ngồi bàn kiểu gì: bàn gỗ lớn hay bàn văn phòng mở, có trẻ nhỏ trong nhà không. Câu hỏi nhỏ này giúp chọn đúng chất liệu hơn mọi lời khuyên chung.

Chất liệu theo quan niệm ngũ hành

Gỗ, tre thuộc hành Mộc. Theo cách xếp phổ biến, đồ gỗ và tre được coi là Mộc, gắn với sự sinh trưởng. Nhiều người chọn ống gỗ cho bàn học vì thích ý nghĩa này.

Đồng và kim loại thuộc hành Kim. Ống đồng được một số người chọn theo mệnh Kim hoặc mệnh Thủy theo vòng tương sinh. Đây là quan niệm tham khảo, không có cơ sở đo đếm.

Đá, gốm thuộc hành Thổ. Gốm làm từ đất nung, đá từ lòng đất, nên thường được xếp vào Thổ. Màu đá và màu men đôi khi được đọc thêm theo ngũ hành.

Màu men, màu đá cũng được đọc theo ngũ hành. Men xanh lục hay được xếp vào Mộc, men đỏ vào Hỏa, men trắng và ánh kim vào Kim, men đen và xanh thẫm vào Thủy, men vàng nâu vào Thổ. Cách xếp này có nhiều dị bản, nên chỉ nên coi là gợi ý chọn màu.

Đừng để quan niệm thắng công năng. Một chiếc ống hợp mệnh mà quá nặng, dễ vỡ hay chật bút thì dùng sẽ bực mình. Chọn món dùng thoải mái trước, rồi chọn màu và chất liệu bạn thích trong số đó.

Câu hỏi thường gặp

Ống bút gỗ bị nứt có sửa được không?

Vết nứt nhỏ ở miệng có thể trám bằng keo gỗ trộn mùn cùng loại gỗ rồi chà nhám, nhưng vết sẽ vẫn thấy được. Nứt dài xuyên đáy thì khó sửa đẹp. Cách phòng là để ống tránh gió máy lạnh thổi thẳng và lau dầu gỗ định kỳ.

Ống tre bị mốc trắng bên trong xử lý thế nào?

Lau sạch bằng khăn hơi ẩm, phơi chỗ thoáng có nắng nhẹ cho khô hẳn, rồi lau một lớp dầu mỏng nếu là tre đã hoàn thiện. Nếu mốc quay lại nhiều lần hoặc có lỗ mọt, tre có thể chưa được xử lý kỹ và nên thay ống khác.

Ống bút đồng có làm đen tay không?

Đồng thật để lâu có lớp oxit có thể dây nhẹ ra tay khi cầm nhiều, nhất là ống đồng hun giả cổ. Lau ống bằng khăn khô định kỳ là đủ. Ống mạ màu đồng thì không dây màu nhưng có thể bong lớp mạ ở mép miệng.

Ống gốm men rạn có dễ thấm mực không?

Mặt men rạn có những đường rạn rất nhỏ, mực nước dây vào có thể thấm vào đường rạn và khó lau. Nên lau ngay khi mực vừa dây ra, và cắm bút bi, bút chì thay vì bút lông còn ướt mực.

Cho trẻ dùng ống bút bằng chất liệu gì là an toàn?

Ống tre và ống gỗ nhẹ, không vỡ thành mảnh sắc là lựa chọn an toàn cho trẻ nhỏ. Kiểm thêm mép miệng không có dằm tre hay gỗ xơ, và nước sơn phủ nếu có nên là loại dùng cho đồ trẻ em.

Có nên mua ống bút nhựa giả đá, giả gỗ không?

Ống nhựa giả vân đá, vân gỗ rẻ và nhẹ, hợp văn phòng phẩm dùng tạm. Nếu mua làm vật phẩm để bày lâu dài hoặc làm quà, bạn nên chọn chất liệu thật và yêu cầu người bán ghi rõ chất liệu trong mô tả.