Ngứa, đỏ hay sưng lỗ tai sau khi đeo khuyên tai đá phần lớn do một trong ba nguyên nhân: kích ứng cơ học (chốt to, nặng, cọ xát, bẩn), dị ứng kim loại ở chốt (hay gặp nhất là niken), hoặc nhiễm trùng ở lỗ xỏ. Bản thân viên đá hiếm khi là thủ phạm, trừ khi đá nhuộm nhả màu hoặc keo gắn đá dính vào da. Sưng nóng, đau tăng, có mủ hay sốt là dấu hiệu cần đi khám, không tự xử lý tại nhà.
Bài này giúp bạn nhận ra mình đang gặp loại nào dựa trên dấu hiệu và thời điểm xuất hiện, những việc an toàn có thể làm ngay, và những việc không nên làm. Bài không thay cho khám bệnh; mọi tình trạng kéo dài hay nặng lên cần được bác sĩ, ưu tiên bác sĩ da liễu, xem trực tiếp.
Vì sao viên đá hiếm khi là thủ phạm
Đá tự nhiên như thạch anh, mã não, garnet, ngọc là khoáng vật trơ, không thôi ra chất gây dị ứng trong điều kiện tiếp xúc da bình thường. Viên đá trên khuyên tai cũng nằm ở mặt ngoài, chỉ chạm da ở một vùng nhỏ. Phần thực sự đi vào trong cơ thể là thân chốt, xuyên qua lớp da mỏng bên trong lỗ tai. Vì vậy khi tai ngứa, câu hỏi đầu tiên nên là "chốt làm bằng gì" chứ không phải "đá này có hợp mình không".
Có hai ngoại lệ. Một là đá đã nhuộm màu bằng thuốc nhuộm kém chất lượng: màu có thể thôi ra khi gặp mồ hôi, để lại vệt màu trên da, hiếm khi gây phản ứng nhưng nên tránh với người da nhạy cảm. Hai là keo dùng gắn hạt đá vào chốt: nếu keo tràn ra chân chốt và chưa khô kỹ, nó có thể gây kích ứng ở người nhạy cảm với thành phần keo.
Trên mạng có lời đồn tai ngứa là vì đá "kén chủ" hay "không hợp mệnh". Lời đồn này không có cơ sở. Nếu dừng đeo đôi khuyên đó mà tai lành, rồi đeo lại lại ngứa, nguyên nhân gần như chắc chắn nằm ở kim loại hoặc cách đeo, và giải pháp là đổi chốt, không phải đổi đá hay làm lễ gì cả.
Phân biệt ba nguyên nhân thường gặp
Bảng dưới gom những dấu hiệu điển hình. Thực tế một người có thể gặp cùng lúc hai nguyên nhân, ví dụ kích ứng làm trầy da rồi nhiễm trùng thêm, nên bảng chỉ để định hướng.
| Đặc điểm | Kích ứng cơ học | Dị ứng kim loại | Nhiễm trùng |
|---|---|---|---|
| Khi nào xuất hiện | Vài giờ sau khi đeo đôi khuyên nặng, chốt to, hoặc sau khi ngủ đè | Thường sau một tới vài ngày tiếp xúc, lặp lại mỗi lần đeo cùng loại kim loại | Vài ngày sau khi có vết trầy, lỗ mới xỏ hoặc khuyên bẩn |
| Cảm giác | Đau rát, cấn, ít ngứa | Ngứa là chính | Đau tăng dần, nóng, căng |
| Nhìn thấy | Đỏ quanh lỗ, lỗ có thể dài ra nếu treo nặng | Đỏ, có thể nổi mụn nước nhỏ, bong vảy, lan ra quanh vùng chạm kim loại | Sưng, có mủ vàng hoặc xanh, có khi sốt |
| Thường do | Hoa tai nặng, chốt quá to, chốt chặn bóp chặt, đội mũ bảo hiểm cọ | Niken trong hợp kim mạ, vàng trắng có niken, lớp mạ mòn | Vi khuẩn từ tay, khuyên bẩn, dụng cụ xỏ không sạch |
| Hướng xử lý ban đầu | Tháo khuyên, để tai nghỉ, chọn món nhẹ hơn | Dừng đeo món đó, đổi sang chốt titan hoặc vàng | Đi khám, không tự nặn, không tự bôi thuốc không rõ |
Nếu dấu hiệu nằm ở cột nhiễm trùng, đặc biệt có sốt, sưng lan xuống má hay cổ, hoặc phần sụn vành tai bị đau sưng, hãy đi khám sớm. Viêm sụn vành tai cần được điều trị kịp thời.
Những việc an toàn có thể làm ngay khi tai mới bắt đầu ngứa
Với ngứa nhẹ, đỏ nhẹ, chưa có mủ hay sốt, vài việc sau đây giúp bạn biết nguyên nhân và cho da cơ hội hồi phục:
- Tháo đôi khuyên đang đeo nếu lỗ tai đã lành lâu. Với lỗ mới xỏ dưới vài tháng, đừng tự tháo hay tự thay khuyên khi đang viêm; hãy hỏi nơi xỏ hoặc nhân viên y tế.
- Rửa nhẹ vùng dái tai bằng nước muối sinh lý hoặc nước sạch, thấm khô bằng khăn giấy sạch. Không chà mạnh.
- Để tai nghỉ vài ngày, không đeo món nào khác lên lỗ đang đỏ.
- Ghi lại đôi khuyên vừa đeo: chốt chất liệu gì, đeo bao lâu, có ngủ với khuyên không, có đội mũ bảo hiểm nhiều không.
- Khi tai đã hết đỏ hẳn, thử đeo một đôi chốt titan hoặc vàng 14K trở lên trong vài ngày. Nếu không ngứa, khả năng cao lần trước là do chất liệu chốt.
- Nếu ngứa vẫn quay lại với cả chốt titan, hoặc tình trạng không đỡ sau vài ngày nghỉ, đi khám da liễu.
Không bôi kem đánh răng, dầu gió, cồn mạnh hay thuốc mỡ không rõ nguồn gốc lên lỗ tai. Những thứ này có thể làm da kích ứng thêm và che mất dấu hiệu mà bác sĩ cần thấy.
Dấu hiệu cần đi khám, không chờ
Một số tình trạng không nên tự theo dõi ở nhà. Hãy đi khám sớm nếu gặp một trong các dấu hiệu sau:
- Sưng, nóng, đau tăng dần sau một hai ngày thay vì giảm.
- Có mủ vàng hoặc xanh chảy ra từ lỗ tai, có mùi.
- Sốt, mệt, hoặc vùng đỏ lan rộng ra má, cổ.
- Đau sưng ở phần sụn vành tai phía trên, không phải dái tai mềm.
- Khuyên bị lún vào trong dái tai, da mọc trùm lên chốt hoặc chốt chặn.
- Một khối u cục cứng lớn dần quanh lỗ xỏ sau vài tuần hoặc vài tháng, có thể là sẹo lồi.
- Ngứa, nổi mụn nước lan ra cả những chỗ khác tiếp xúc kim loại như cổ tay đeo đồng hồ, bụng chỗ khuy quần.
Với nghi ngờ dị ứng kim loại, bác sĩ da liễu có thể chỉ định thử áp bì để biết chính xác bạn mẫn cảm với kim loại nào. Kết quả này hữu ích lâu dài, vì nó cho biết chất liệu nào nên tránh ở cả khuyên tai, nhẫn, đồng hồ và khuy áo.
Rách và dài lỗ tai do hoa tai đá nặng
Một dạng tổn thương ít được nói tới là lỗ tai dài ra theo năm tháng do treo hoa tai nặng. Đá tự nhiên nặng hơn người ta tưởng; một hoa tai thả có viên đá to, khung kim loại dày có thể nặng vài gam mỗi chiếc. Đeo thường xuyên nhiều năm, lỗ tròn ban đầu dài dần thành khe, có khi rách hẳn xuống mép dái tai nếu bị giật mạnh, ví dụ vướng vào áo khi thay đồ hay bị trẻ nhỏ kéo.
Lỗ đã dài thì không tự co lại. Khi rách hẳn, việc khâu lại là một thủ thuật nhỏ do bác sĩ thực hiện. Phòng ngừa đơn giản hơn nhiều: dành hoa tai nặng cho dịp đặc biệt vài giờ, đeo nụ nhỏ khi đi làm, tháo hoa tai thả trước khi bế trẻ, ngủ hay thay áo chui đầu.
Nếu bạn đã có lỗ hơi dài, có thể dùng miếng dán đỡ dái tai trong suốt dán phía sau, hoặc chốt chặn bản to để chia lực ra rộng hơn. Đây là giải pháp tạm, không thay cho việc chọn món nhẹ hơn.
Thói quen giúp lỗ tai khoẻ khi đeo khuyên đá lâu dài
Vệ sinh khuyên định kỳ. Chốt và chốt chặn tích tụ bã nhờn, mồ hôi, dầu gội. Rửa khuyên bằng nước ấm và vài giọt xà phòng dịu mỗi tuần hoặc khi thấy bẩn, chải nhẹ bằng bàn chải mềm, lau khô kỹ. Đá nhuộm, đá mềm thì chỉ lau ẩm.
Không dùng chung khuyên tai. Khuyên xuyên qua da nên dùng chung có nguy cơ lây nhiễm qua máu và dịch. Nếu thử khuyên ở cửa hàng, hãy hỏi chúng đã được sát khuẩn chưa, hoặc chỉ ướm ngoài tai.
Tháo khuyên khi gội đầu, đi bơi, tập luyện. Dầu gội, nước hồ bơi có clo và mồ hôi đọng ở chân chốt là môi trường thuận lợi cho kích ứng. Tháo ra rồi đeo lại khi tai đã khô.
Không ngủ với hoa tai thả. Nụ nhỏ ổ tròn có thể đeo qua đêm với nhiều người, nhưng hoa tai thả và khoen to dễ vướng gối, bị kéo khi trở mình.
Chốt chặn vừa phải, không bóp chặt. Đẩy chốt chặn sát quá làm dái tai bị ép, thiếu thông khí, dễ đỏ. Để một khe nhỏ cỡ độ dày tờ giấy giữa chốt chặn và da.
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi: hai nhóm cần để ý hơn
Trẻ nhỏ có da mỏng, hay đưa tay lên tai và khó nói rõ mình ngứa hay đau. Nếu bé đã xỏ lỗ, khuyên của bé nên là nụ nhỏ ổ tròn, chốt titan hoặc vàng, chốt chặn có khoá an toàn để không tự rơi ra. Hạt đá nhỏ, chốt chặn nhỏ là vật bé có thể nuốt hoặc nhét vào mũi, tai; với trẻ dưới ba tuổi, nhiều gia đình chọn chưa đeo khuyên đá có chi tiết rời. Khi bé quấy, hay gãi tai, dái tai đỏ, hãy tháo khuyên xem lỗ tai và đưa bé đi khám nếu có sưng, mủ.
Người lớn tuổi thường có dái tai mỏng và giãn hơn, da khô, lành chậm hơn. Một đôi hoa tai đá nặng đeo cả ngày dễ làm lỗ dài ra nhanh, còn vết trầy nhỏ thì lâu lành. Chọn nụ nhẹ, chốt chặn bản rộng có đệm silicon, và tháo khuyên khi ngủ là những điều đơn giản giúp ông bà đeo được lâu. Người đang dùng thuốc chống đông hoặc có bệnh mạn tính ảnh hưởng tới khả năng lành vết thương nên hỏi bác sĩ trước khi xỏ lại lỗ đã bít hoặc xỏ thêm lỗ mới.
Đổi chốt mà vẫn giữ đôi đá mình thích
Nhiều người tiếc đôi khuyên đá đẹp nhưng chốt hợp kim làm tai ngứa. Thường có thể nhờ tiệm kim hoàn cắt chốt cũ và hàn chốt bạc 925, vàng hoặc titan mới. Với đá chịu nhiệt kém như ngọc lam, hổ phách, đá nhuộm, hoặc đá gắn keo, thợ phải tháo đá ra trước khi hàn. Hãy hỏi rõ tiệm có làm được không và rủi ro với viên đá trước khi để lại.
Với hoa tai thả dùng móc câu, việc đổi đơn giản hơn: chỉ cần thay móc bằng móc titan hoặc bạc, phần treo đá giữ nguyên. Bạn có thể tự làm với một chiếc kìm nhỏ nếu khoen nối là loại mở được.
Khi mua đôi mới, hãy coi chất liệu chốt là tiêu chí ngang với loại đá. Nếu muốn xem mẫu khuyên đá có ghi rõ chất liệu chốt, bạn có thể tham khảo tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Đeo khuyên tai đá phong thủy bị ngứa có phải do đá không hợp không?
Không có cơ sở cho chuyện đá không hợp người đeo gây ngứa. Phần lớn trường hợp là do kim loại ở chốt, nhất là hợp kim có niken, do ma sát hoặc do khuyên bẩn. Đổi sang chốt titan hoặc vàng thường giải quyết được nếu nguyên nhân là kim loại.
Tai bị ngứa có nên bôi thuốc mỡ kháng sinh không?
Ngứa do dị ứng không phải nhiễm khuẩn, nên thuốc kháng sinh không giải quyết được và đôi khi còn gây kích ứng thêm. Việc dùng thuốc nào nên do bác sĩ hoặc dược sĩ hướng dẫn sau khi xem tình trạng thật của tai.
Lỗ tai mới xỏ bị sưng có nên tháo khuyên ra không?
Với lỗ mới xỏ, tự tháo khuyên khi đang sưng có thể làm lỗ co lại, khó đeo lại và khó thoát dịch. Hãy liên hệ nơi xỏ lỗ hoặc đi khám để được hướng dẫn cụ thể, nhất là khi có mủ, đau tăng hoặc sốt.
Dị ứng niken có khỏi hẳn không?
Dị ứng niken thường tồn tại lâu dài, nghĩa là da sẽ phản ứng lại mỗi lần tiếp xúc đủ nhiều. Cách hiệu quả nhất là tránh chất liệu chứa niken thôi ra nhiều, chọn titan, vàng hoặc bạc chất lượng cho khuyên tai và các món đeo sát da.
Sẹo lồi ở dái tai sau khi xỏ khuyên có tự hết không?
Sẹo lồi là mô sẹo phát triển quá mức, thường không tự biến mất và có thể lớn dần. Nếu thấy một khối cứng lớn dần quanh lỗ xỏ, nên đi khám da liễu sớm để được tư vấn cách xử lý phù hợp, không tự cắt hay chích.
Có nên xịt cồn lên lỗ tai mỗi ngày để phòng nhiễm trùng không?
Lỗ tai đã lành lâu không cần sát khuẩn mạnh mỗi ngày. Cồn dùng liên tục làm da khô, dễ nứt và kích ứng. Giữ khuyên sạch, rửa tai nhẹ bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý khi cần là đủ với đa số người.