Trên thị trường Việt Nam, chữ "ngọc" gắn trên một miếng ngọc bội có thể chỉ ít nhất sáu nhóm vật liệu: phỉ thúy (jadeite), nephrite (thường gọi ngọc bích, bạch ngọc, ngọc Hòa Điền), serpentine (hay bị gọi là ngọc Tú, ngọc vàng chanh), các loại thạch anh vi tinh và mã não, đá vôi hoặc cẩm thạch nhuộm, và bột đá ép keo, nhựa, thuỷ tinh. Theo nghĩa khoáng vật học, chỉ hai nhóm đầu được gọi là ngọc thật (jade); các nhóm còn lại là đá khác hoặc vật liệu tổng hợp được gọi theo thói quen buôn bán.
Gọi sai tên không có nghĩa món đồ xấu. Một miếng serpentine chạm đẹp vẫn đáng đeo; một miếng bột đá vẫn có chỗ dùng. Vấn đề là giá và độ bền phải đi theo vật liệu thật. Bài này giúp bạn biết mỗi nhóm có đặc tính gì khi làm ngọc bội, loại nào hợp đeo hằng ngày, loại nào chỉ hợp cất hộp, và hỏi người bán câu gì để nhận được câu trả lời rõ ràng.
Sáu nhóm vật liệu làm ngọc bội
Bảng dưới tóm tắt đặc tính khoáng vật cơ bản của các nhóm hay gặp. Số liệu độ cứng và tỉ trọng là khoảng điển hình theo tài liệu đá quý phổ biến, mỗi mẫu cụ thể có thể lệch một chút:
| Nhóm | Độ cứng Mohs | Tỉ trọng khoảng | Đặc điểm khi làm ngọc bội |
|---|---|---|---|
| Phỉ thúy (jadeite) | 6,5–7 | 3,3 | Cứng, dai, bóng như kính khi đánh bóng; màu đa dạng |
| Nephrite (ngọc bích, bạch ngọc) | 6–6,5 | 2,9–3,0 | Rất dai nhờ cấu trúc sợi đan, ánh như dầu, mịn tay |
| Serpentine | Khoảng 3–5,5 tuỳ loại | 2,5–2,6 | Mềm, dễ chạm, dễ trầy; màu vàng chanh, xanh nhạt phổ biến |
| Thạch anh vi tinh, mã não, đông linh | 6,5–7 | 2,6 | Cứng nhưng giòn hơn ngọc; ánh thuỷ tinh hoặc sáp |
| Đá vôi, cẩm thạch nhuộm | Khoảng 3 | 2,7 | Mềm, sủi bọt với axit, màu nhuộm nằm trong vết rạn |
| Bột đá ép, nhựa, thuỷ tinh | Thấp đến trung bình | 1,2–2,5 | Nhẹ tay, đúc khuôn, có thể có bọt khí hoặc đường khuôn |
Độ cứng cho biết đá có dễ trầy không; còn độ dai, tức khả năng chịu va đập không vỡ, mới quyết định ngọc bội có chịu được việc đeo bên hông hay treo túi không. Nephrite cứng thua thạch anh nhưng dai hơn nhiều, nên ít vỡ khi rơi hơn.
Phỉ thúy và nephrite: hai loại ngọc thật
Phỉ thúy (jadeite) là khoáng vật thuộc nhóm pyroxen, nguồn thương mại chính hiện nay là Myanmar. Khi làm ngọc bội, phỉ thúy cho mặt bóng sáng, có thể trong như thạch, màu từ trắng, xanh lá, tím, vàng tới đen. Phỉ thúy được giới buôn chia thành loại A (chỉ đánh bóng, phủ sáp, không xử lý khác), loại B (tẩy axit rồi bơm nhựa), loại C (nhuộm màu) và B+C. Với ngọc bội đeo hằng ngày, loại B và C kém bền hơn: nhựa bơm có thể ố vàng, giòn theo thời gian, màu nhuộm có thể phai.
Nephrite thuộc nhóm amphibol (tremolite – actinolite), có cấu trúc những sợi tinh thể nhỏ đan chặt vào nhau như nỉ. Chính cấu trúc này khiến nephrite cực kỳ dai, rơi xuống sàn thường chỉ mẻ chứ ít khi vỡ đôi. Ở Việt Nam, nephrite được bán dưới nhiều tên: ngọc bích (loại xanh rau chân vịt), bạch ngọc (loại trắng), ngọc Hòa Điền (theo tên vùng Tân Cương), ngọc Nga, ngọc Canada (theo nơi khai thác). Các tên theo vùng đôi khi được dùng như tên loại, dù không phải lúc nào cũng có nghĩa đá đến từ vùng đó.
Đồ ngọc bội truyền thống Á Đông phần lớn làm bằng nephrite, vì nephrite chịu được nét chạm sâu, chạm thủng mà không vỡ. Các mẫu song ngư, ngọc bài, bình an khấu bằng nephrite trắng là hình ảnh quen thuộc trong sách về đồ ngọc.
Với người mua, phân biệt hai loại này bằng mắt không dễ. Cách đáng tin là đo tỉ trọng (phỉ thúy nặng hơn rõ rệt) hoặc giấy giám định của phòng thí nghiệm đá quý, ghi tên khoáng vật và tình trạng xử lý.
Serpentine, thạch anh và mã não: đá hay được gọi là ngọc
Serpentine là nhóm khoáng vật mềm, dễ chạm, có màu vàng chanh, xanh nhạt, xanh rêu rất giống ngọc khi nhìn qua. Trên thị trường, serpentine hay được gọi là ngọc Tú, ngọc vàng, đôi khi gọi lẫn là ngọc bích. Ngọc bội serpentine chạm cầu kỳ thường có giá dễ chịu, nhưng mặt dễ trầy, chi tiết mảnh dễ mòn tròn sau vài năm đeo. Có loại serpentine mềm đến mức dao thép rạch được, có loại cứng hơn.
Thạch anh vi tinh, gồm chalcedony, mã não, và đá đông linh (quartzite có ánh lấp lánh), cứng ngang phỉ thúy nhưng giòn hơn ngọc thật. Ngọc bội mã não thường tận dụng các dải vân màu; ngọc hoàng long, loại đá vàng rất phổ biến trên thị trường, phần lớn thuộc nhóm thạch anh vi tinh chứ không phải ngọc theo nghĩa khoáng vật học. Đông linh xanh hay được nhuộm thêm cho đậm màu và bán như ngọc xanh.
Những loại đá này không xấu; nhiều miếng mã não, hoàng long chạm rất đẹp. Điều người mua cần biết là chúng giòn hơn, không hợp những mẫu có chi tiết mảnh chìa ra nếu định đeo hông hay treo túi, và giá phải tương xứng với đá chứ không phải với chữ "ngọc".
Đá vôi và cẩm thạch nhuộm là nhóm ít được nhắc nhưng có mặt trên thị trường giá rẻ: mềm, nhỏ một giọt giấm lên chỗ khuất có thể sủi bọt nhẹ, màu xanh nằm thành vệt dọc theo vết rạn. Nếu không muốn thử, chỉ cần hỏi người bán; người bán tử tế sẽ nói thật.
Bột đá ép, nhựa và thuỷ tinh: nhận ra và dùng đúng chỗ
Bột đá ép là đá vụn xay mịn trộn keo rồi ép hoặc đổ khuôn. Nhựa đúc và thuỷ tinh đúc cũng làm theo khuôn. Ba loại này có chung một số dấu hiệu: nhiều miếng trên kệ giống hệt nhau từng chi tiết, có đường khuôn mảnh chạy quanh viền, nét chạm nông và tròn cạnh, cầm nhẹ tay hơn đá thật cùng cỡ.
Thuỷ tinh có thể có bọt khí tròn nhỏ khi soi đèn, cầm lâu thấy ấm lên nhanh. Nhựa nhẹ hẳn, gõ vào nhau tiếng đục, có khi có mùi nhựa khi hơ nóng (không nên thử cách này ở cửa hàng). Bột đá ép soi đèn thấy những hạt nhỏ phân bố đều, không có vân liền mạch như đá tự nhiên.
Những vật liệu này có chỗ dùng chính đáng: làm quà số lượng lớn cho sự kiện, làm phụ kiện chụp ảnh cổ phục, làm đồ cho trẻ em chơi đóng vai vì nhẹ và rẻ. Chỉ không nên mua chúng với giá và kỳ vọng của ngọc.
Tự đo tỉ trọng ngọc bội tại nhà
Tỉ trọng là cách khá tin cậy để khoanh vùng vật liệu mà không làm hại món đồ. Bạn cần một chiếc cân điện tử đọc được tới 0,01 gam, một cốc nước và một sợi chỉ mảnh:
- Tháo dây tết, cân miếng ngọc khô, ghi lại khối lượng (gọi là A).
- Đặt cốc nước lên cân, bấm về số không.
- Buộc ngọc bằng sợi chỉ mảnh, nhúng ngập hoàn toàn trong nước, giữ cho ngọc lơ lửng, không chạm đáy và thành cốc. Đọc số cân lúc này (gọi là B); đó là khối lượng nước bị chiếm chỗ, tương ứng với thể tích miếng ngọc.
- Lấy A chia B, được tỉ trọng gần đúng. Khoảng 3,3 gợi ý phỉ thúy; khoảng 2,9–3,0 gợi ý nephrite; khoảng 2,6 là nhóm thạch anh, mã não; 2,5–2,6 có thể là serpentine hoặc thuỷ tinh; dưới 2 thường là nhựa.
- Lau khô ngọc ngay sau khi đo, để khô hẳn rồi mới xỏ lại dây.
Phép đo này có sai số, nhất là với miếng nhỏ, có lỗ thủng hay bọt khí bám vào bề mặt. Nó giúp loại trừ những trường hợp chênh lệch rõ, chẳng hạn miếng "phỉ thúy" chỉ ra tỉ trọng 2,6, nhưng không thay được giám định khi cần biết chắc tên khoáng vật và tình trạng xử lý.
Câu hỏi nên đặt cho người bán
Người bán có trách nhiệm cung cấp thông tin trung thực về hàng hoá. Năm câu dưới đây giúp bạn nhận được câu trả lời cụ thể thay vì chữ "ngọc" chung chung:
- "Miếng này là khoáng vật gì?" Câu trả lời tốt là tên cụ thể: jadeite, nephrite, serpentine, chalcedony… Câu trả lời mơ hồ như "ngọc tự nhiên", "đá phong thủy" là dấu hiệu cần hỏi thêm.
- "Có qua xử lý gì không?" Hỏi cụ thể: nhuộm màu, tẩy axit, bơm nhựa, phủ sáp. Phủ sáp là bình thường với hầu hết ngọc; nhuộm và bơm nhựa thì cần được nói rõ.
- "Có giấy giám định không, của phòng thí nghiệm nào?" Giấy giám định cho món đắt tiền là điều nên có. Giấy in sẵn của chính cửa hàng không thay được giấy của phòng thí nghiệm độc lập.
- "Kích thước, độ dày và trọng lượng bao nhiêu?" Trọng lượng chia thể tích cho ra tỉ trọng ước lượng, giúp bạn tự đối chiếu với bảng ở trên.
- "Nếu giám định khác lời mô tả thì cửa hàng xử lý ra sao?" Cửa hàng tự tin vào hàng của mình sẽ trả lời rõ về đổi trả.
Nếu bạn muốn đối chiếu nhiều mẫu, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và so các thông số đó với bảng đặc tính ở trên trước khi quyết định.
Chọn vật liệu theo cách bạn định đeo
Treo thắt lưng, đi lại nhiều. Nephrite là lựa chọn bền nhất; phỉ thúy loại A cũng tốt. Tránh mẫu serpentine có chi tiết mảnh và thạch anh mỏng.
Treo túi xách, balo. Nephrite, phỉ thúy, hoặc mã não dày, mép tròn. Bột đá ép dùng được cho túi đi chơi, nhưng lớp mặt có thể bạc màu sau một thời gian cọ xát.
Đeo dịp lễ, chụp ảnh vài lần một năm. Mọi vật liệu đều dùng được; chọn theo màu và hình chạm. Serpentine chạm đẹp là lựa chọn kinh tế.
Làm kỷ vật, cất hộp, truyền lại. Ưu tiên phỉ thúy loại A hoặc nephrite có giấy giám định; hai loại này bền theo thời gian và giữ được vẻ ngoài lâu nhất.
Quà tặng số lượng nhiều. Thạch anh, mã não, hoặc bột đá ép bán đúng tên; ghi rõ chất liệu trên thiệp để người nhận không hiểu lầm.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc Hòa Điền có phải là phỉ thúy không?
Không. Ngọc Hòa Điền là nephrite, tên gọi theo vùng Hòa Điền ở Tân Cương, Trung Quốc; phỉ thúy là jadeite, một khoáng vật khác. Cả hai đều được gọi là ngọc (jade) theo nghĩa rộng, nhưng đặc tính và giá trị khác nhau.
Ngọc bội serpentine có bị phai màu không?
Màu tự nhiên của serpentine khá ổn định, nhưng mặt đá mềm nên dễ mờ đi vì trầy nhỏ sau thời gian dài đeo. Nếu là serpentine nhuộm thì màu có thể phai khi tiếp xúc mồ hôi, nước nóng. Hỏi người bán có nhuộm hay không.
Ngọc hoàng long có phải ngọc thật không?
Phần lớn đá bán dưới tên hoàng long là thạch anh vi tinh màu vàng, không phải jadeite hay nephrite. Gọi là ngọc theo thói quen thương mại. Đá này vẫn cứng và đẹp, chỉ cần mua đúng giá trị của nó.
Có tự thử ngọc bội bằng cách rạch dao được không?
Không nên. Rạch dao có thể để lại vết vĩnh viễn trên đá mềm, và kết quả cũng không cho biết tên đá chính xác. Đo tỉ trọng bằng cân và cốc nước, hoặc giám định, là cách an toàn hơn.
Ngọc loại B có đeo được không?
Đeo được, nhưng cần biết rằng nhựa bơm trong ngọc loại B có thể ố vàng, giòn dần theo năm tháng, và ngọc dễ nứt hơn khi va đập. Giá phải thấp hơn rõ rệt so với loại A cùng vẻ ngoài.
Một miếng ngọc bội nặng tay có phải là ngọc thật không?
Nặng tay là một dấu hiệu tốt nhưng chưa đủ. Phỉ thúy nặng hơn nephrite, nephrite nặng hơn thạch anh và serpentine, còn nhựa thì nhẹ hẳn. Muốn chắc, cần đo tỉ trọng chính xác hoặc có giấy giám định.