Củ lạc, củ sâm và quả đào phong thủy được làm từ ngọc, đá cứng, đá mềm, kim loại mạ, bột đá phủ sơn hay pha lê, và mỗi chất liệu cần một cách lau riêng; quy tắc chung là phủi bụi khô trước, lau ẩm nhẹ sau, không dùng chất tẩy, không phơi nắng gắt. Phần lớn hư hỏng của các vật phẩm này không đến từ thời gian mà từ cách lau sai: dùng chanh lau đá mềm, chà mạnh lớp mạ, ngâm đá nhuộm.
Bài này đi qua từng chất liệu, đưa ra lịch chăm sóc đơn giản, những thứ tuyệt đối không dùng, cách xử lý mùa nồm ẩm và cách đóng gói khi chuyển nhà. Vật phẩm hình nông sản có nhiều kẽ nhỏ như gân vỏ lạc, râu sâm, lá đào, nên phần phủi bụi được nói kỹ hơn.
Cách lau theo từng chất liệu
Trước khi lau, bạn cần biết món đồ của mình làm bằng gì. Bảng sau tóm tắt cách làm cho từng loại:
| Chất liệu | Lau thường ngày | Lau kỹ | Không được dùng |
|---|---|---|---|
| Ngọc bích, phỉ thúy loại A | Chổi lông, khăn khô | Rửa nhẹ nước sạch, lau khô ngay | Nước nóng, chất tẩy mạnh, sóng siêu âm với ngọc có vết nứt |
| Ngọc loại B, đá nhuộm | Chổi lông, khăn khô | Khăn hơi ẩm, không ngâm | Ngâm nước, cồn, xăng thơm, nắng gắt |
| Thạch anh, mã não, hoàng long | Chổi lông, khăn khô | Rửa nước sạch, xà phòng nhẹ nếu bám dầu | Va đập mạnh, thay đổi nhiệt đột ngột |
| Đá mềm (canxit, onyx, serpentine) | Chổi lông, khăn khô | Khăn hơi ẩm, lau khô ngay | Chanh, giấm, nước tẩy, bàn chải cứng |
| Đồng mạ vàng, mạ điện | Khăn sợi nhỏ khô | Khăn hơi ẩm rồi lau khô | Kem đánh bóng kim loại, giấy nhám, chất tẩy |
| Dát vàng lá | Chổi lông thật mềm, không chạm tay | Nhờ thợ | Khăn ướt, chà xát |
| Bột đá phủ sơn | Chổi lông, khăn khô | Khăn hơi ẩm, không cọ mạnh | Ngâm nước, cồn, chất tẩy |
| Pha lê, thuỷ tinh | Khăn sợi nhỏ khô | Rửa nước ấm, lau khô bằng khăn không xơ | Nước quá nóng, va đập |
Nếu không chắc món đồ làm bằng gì, hãy đối xử như với chất liệu nhạy cảm nhất: chỉ phủi bụi và lau khăn khô. Cách này không bao giờ làm hỏng món đồ.
Phủi bụi trong kẽ gân, râu và lá
Kẽ nhỏ là nơi bụi bám lâu nhất và cũng là nơi dễ làm gãy chi tiết khi lau vụng. Làm theo thứ tự sau:
- Trải một khăn bông gấp đôi trên mặt bàn để đặt vật phẩm, phòng khi trượt tay không rơi xuống nền cứng.
- Đỡ thân vật phẩm bằng một tay, tuyệt đối không cầm vào râu sâm, cuống đào hay lá mảnh.
- Dùng cọ trang điểm sạch hoặc chổi lông mềm phủi theo chiều gân vỏ lạc, theo chiều râu sâm, từ gốc ra ngọn.
- Với bụi bám chặt trong kẽ sâu, dùng bóng thổi bụi loại dùng cho máy ảnh hoặc tăm bông hơi ẩm, chạm nhẹ.
- Lau bề mặt bằng khăn sợi nhỏ, chuyển động tròn nhẹ, không chà đi chà lại một chỗ.
- Để khô hoàn toàn ở nơi thoáng trước khi đặt lại lên đế, nhất là với bột đá và đồ có lớp sơn.
Mỗi tuần phủi bụi một lần, mỗi tháng lau kỹ một lần là đủ với phòng khách và văn phòng thông thường. Chỗ gần bếp, cửa ra đường hay bàn thờ có hương khói cần phủi thường xuyên hơn.
Mùa nồm và không khí ẩm
Ở miền Bắc, mùa nồm cuối đông đầu xuân làm mọi bề mặt đọng nước. Với ngọc và đá cứng, hơi ẩm không gây hại, chỉ cần lau khô. Với đồng mạ, hơi ẩm lâu ngày có thể làm lớp mạ xỉn, xuất hiện đốm. Với bột đá và đồ sơn, nước đọng lâu có thể làm phồng sơn ở chỗ có vết nứt nhỏ. Với gỗ, ẩm làm nở, khô làm co, dễ nứt.
Trong mùa nồm, nên đóng cửa những lúc không khí bên ngoài ẩm nhất, bật máy hút ẩm nếu có, và lau khô vật phẩm mỗi khi thấy bề mặt đọng hơi nước. Với vật phẩm cất trong tủ kín hay két sắt, đặt gói hút ẩm và mở ra kiểm tra định kỳ. Hộp nhung đựng quà để lâu trong tủ ẩm có thể mốc; nên phơi hộp nơi thoáng khi trời khô.
Ở miền Nam và vùng ven biển, không khí ẩm và có muối quanh năm làm kim loại xỉn nhanh hơn. Củ lạc mạ vàng hay đồng đặt gần cửa sổ hướng biển nên được lau khô thường xuyên hơn, và tránh để sát cửa có gió biển thổi vào trực tiếp.
Một mẹo nhỏ cho mùa ẩm: lót dưới đế vật phẩm một miếng vải nỉ khô thay vì đặt thẳng lên mặt đá hoặc mặt kính lạnh, nơi hơi nước ngưng tụ nhiều nhất. Miếng nỉ cũng chống trượt và chống trầy đáy. Thay hoặc phơi khô miếng nỉ khi thấy ẩm, vì nỉ ướt lâu ngày lại thành chỗ giữ ẩm cho đáy vật phẩm.
Những thứ không nên dùng với vật phẩm
Nhiều mẹo lau chùi lan truyền trên mạng không hợp với vật phẩm đá và đồ mạ. Danh sách dưới đây là những thứ nên tránh:
- Nước chanh, giấm: ăn mòn đá canxit, onyx, cẩm thạch, làm bề mặt mờ đục; có thể làm hỏng lớp mạ mỏng.
- Kem đánh răng: chứa hạt mài, làm xước lớp mạ và bề mặt đá mềm.
- Cồn, xăng thơm, nước rửa móng: có thể làm hỏng nhựa trong ngọc loại B, làm phai màu đá nhuộm, làm bong sơn.
- Nước nóng: có thể làm nứt ngọc, thạch anh có vết nứt sẵn, và làm hỏng lớp keo trong bột đá.
- Máy rửa siêu âm: hiệu quả với một số đá cứng nguyên vẹn, nhưng có thể làm lan vết nứt và làm bong chi tiết dán; không nên dùng nếu không chắc chất liệu.
- Bàn chải cứng, miếng rửa bát: làm trầy mọi bề mặt bóng.
- Ngâm muối: một số người làm như một cách "tẩy uế" theo quan niệm, nhưng muối có thể đọng trong kẽ, ăn mòn kim loại và làm hỏng đá mềm, đá xốp.
Nếu gia đình bạn muốn làm sạch theo tập quán, cách nhẹ nhàng như lau bằng nước sạch rồi để khô nơi thoáng thường an toàn hơn ngâm muối hay hơ lửa. Làm theo nếp nhà, nhưng ưu tiên giữ món đồ nguyên vẹn.
Ánh nắng, nhiệt và chỗ đặt
Nắng chiếu trực tiếp. Có thể làm nhạt màu thạch anh hồng, thạch anh tím, đá nhuộm, sơn của bột đá và nhựa. Đặt vật phẩm ở chỗ có ánh sáng gián tiếp, tránh bậu cửa sổ hướng Tây nắng chiều.
Pha lê và quả cầu đá trong. Vật trong suốt có dạng tròn có thể hội tụ ánh nắng thành điểm nóng, như kính lúp. Củ lạc hay quả đào pha lê đặt sát cửa kính có nắng gắt nên được dời vào trong để tránh rủi ro này với rèm, giấy và đồ gỗ xung quanh.
Gần bếp và thiết bị toả nhiệt. Hơi dầu mỡ bám vào kẽ chạm, nhiệt làm lớp sơn và keo xuống cấp. Đừng đặt vật phẩm trên nóc tủ lạnh, cạnh lò vi sóng, cạnh nồi cơm.
Máy lạnh thổi thẳng. Thay đổi nhiệt liên tục làm lớp phủ co giãn, lâu ngày nứt li ti. Đặt vật phẩm lệch khỏi luồng gió.
Kệ không chắc. Kệ treo tường lỏng, bàn chân không đều, nóc tủ rung đều là nơi vật phẩm dễ rơi. Dùng miếng lót chống trượt dưới đế.
Khi nào nên mang vật phẩm đến thợ
Vết nứt lan dần. Một vết nứt ở ngọc hay đá dài thêm sau vài tháng là dấu hiệu món đồ đang chịu lực ở đó, có thể do va đập cũ hoặc do thay đổi nhiệt. Thợ đá có thể đánh giá và tư vấn gia cố trước khi vỡ hẳn.
Lớp mạ bong thành mảng. Bong một chấm nhỏ có thể dặm; bong thành mảng lộ lõi kim loại xám hoặc đỏ thì nên mạ lại sớm, vì lõi lộ ra sẽ oxy hoá lan rộng, càng để lâu càng khó xử lý.
Râu sâm, cuống đào, lá gãy rời. Giữ lại mảnh gãy, bọc riêng và mang đến thợ càng sớm càng tốt. Mảnh gãy còn nguyên mép gắn lại kín hơn nhiều so với khi mép đã mòn hay mảnh đã thất lạc.
Ngọc trắng ngả vàng không đều. Có thể là nhựa trong ngọc loại B bị ố hoặc lớp sáp phủ bị oxy hoá. Thợ có thể làm sạch lớp sáp; còn nhựa ố bên trong thì khó khắc phục, nên mang đi giám định nếu món đồ có giá trị.
Sơn bột đá phồng rộp. Phồng rộp thường do hơi ẩm lọt vào dưới lớp sơn qua vết nứt nhỏ. Thợ cần cạo phần phồng, để khô, trám và sơn lại. Tự sơn đè lên chỗ phồng chỉ che tạm thời.
Đóng gói khi chuyển nhà và cất lâu ngày
Khi chuyển nhà, vật phẩm đá và sứ là nhóm dễ vỡ nhất. Bọc từng món bằng giấy mềm hoặc khăn, sau đó bọc thêm một lớp màng xốp hơi. Với củ sâm có râu mảnh, lót thêm giấy vo nhẹ quanh râu trước khi bọc ngoài. Đặt món nặng ở đáy thùng, món nhẹ ở trên, chèn kín khoảng trống để không xê dịch.
Nếu còn hộp gốc có lót xốp cắt vừa khít, hãy dùng lại, đó là cách bảo vệ tốt nhất. Ghi rõ "dễ vỡ" và chiều đặt thùng. Tự tay mang những món giá trị nhất thay vì để chung với đồ đạc nặng.
Khi cất lâu ngày, lau sạch và để khô hoàn toàn trước khi cho vào hộp, đặt gói hút ẩm, để nơi khô ráo, tránh gầm giường sát nền ẩm. Mỗi vài tháng mở ra kiểm tra một lần. Một vật phẩm được chăm đúng cách có thể giữ vẻ đẹp nhiều chục năm và trở thành món đồ gia đình truyền lại.
Khi truyền lại cho con cháu, kèm theo một mẩu giấy ghi chất liệu, năm mua, người tặng và cách giữ gìn. Những thông tin nhỏ ấy giúp người giữ đời sau không vô tình lau sai cách, và giúp món đồ mang theo câu chuyện của gia đình chứ không chỉ là một khối đá hay khối đồng.
Câu hỏi thường gặp
Củ lạc ngọc bị mờ, không còn bóng thì làm sao?
Trước hết lau sạch bằng nước và khăn mềm, vì lớp dầu tay, bụi có thể làm mặt ngọc trông mờ. Nếu vẫn mờ, có thể do bề mặt bị trầy li ti hoặc lớp sáp phủ bóng đã mòn; thợ đánh bóng đá có thể xử lý. Đừng tự dùng kem đánh bóng hay giấy nhám.
Củ sâm mạ vàng bị xỉn đen có đánh lại được không?
Được, nhưng nên nhờ thợ mạ. Lớp mạ thường rất mỏng, tự đánh bằng kem đánh bóng có thể làm mòn hẳn lớp vàng, lộ lõi bên dưới. Thợ có thể làm sạch và mạ lại, kết quả đều màu hơn nhiều so với tự xử lý.
Có nên ngâm vật phẩm trong nước muối không?
Không nên, nhất là với đồ mạ kim loại, đá mềm và đá xốp. Muối có thể đọng trong kẽ, ăn mòn kim loại và làm hỏng bề mặt đá. Nếu muốn làm sạch theo tập quán, lau bằng nước sạch rồi để khô nơi thoáng là cách nhẹ nhàng và an toàn hơn.
Củ lạc bột đá bị mẻ một góc có sửa được không?
Sửa được ở mức thẩm mỹ. Thợ có thể đắp bột trộn keo vào chỗ mẻ, mài lại rồi sơn đè. Chỗ sửa có thể hơi khác màu nếu chỉ sơn một phần. Với món giá trị thấp, nhiều người chọn xoay chỗ mẻ vào phía trong hoặc thay món mới.
Bao lâu nên lau vật phẩm một lần?
Phủi bụi mỗi tuần, lau kỹ mỗi tháng là đủ với phòng khách, văn phòng bình thường. Chỗ gần cửa ra đường, gần bếp, trên bàn thờ có khói hương cần phủi thường xuyên hơn. Mùa nồm nên lau khô bất cứ khi nào thấy bề mặt đọng nước.
Dùng khăn ướt có cồn lau vật phẩm được không?
Không nên. Khăn ướt thường chứa cồn, hương liệu và chất bảo quản, có thể làm phai đá nhuộm, hỏng nhựa trong ngọc loại B và làm bong sơn bột đá. Khăn sợi nhỏ khô hoặc thấm chút nước sạch là lựa chọn an toàn cho hầu hết chất liệu.