Ống bút đá và bình ngọc phần lớn chỉ cần chổi lông mềm cho bụi và khăn ẩm nước sạch cho vết bẩn mới; điều cần cẩn thận là chất tẩy: đá mềm gốc canxit như onyx, đá hoa kỵ giấm, chanh và chất tẩy cặn có axit, còn đá nhuộm và đá tẩm keo kỵ cồn mạnh, dung môi và nước nóng. Biết loại đá trước khi lau là bước quan trọng nhất.
Bài này chia theo từng kiểu bẩn hay gặp: bụi đọng đáy ống, vết mực bút bi và mực dạ, cặn nước khi bình từng cắm hoa, mặt đá xỉn dần. Mỗi phần có cách làm và chỗ cần tránh theo loại đá, kèm cách xử lý khi thấy vết mẻ, vết nứt và một lịch chăm sóc đơn giản.
Bẩn gì hay gặp trên ống bút và bình ngọc
Ống bút trên bàn làm việc gom đủ thứ: bụi rơi từ trên xuống, vụn tẩy, vụn chì gọt, nắp bút rơi, kẹp ghim lạc. Đáy ống là chỗ khó với tới nhất nên lớp bụi dày lên nhanh, trộn với mực rỉ từ đầu bút bi thành một lớp bẩn dính. Mặt ngoài ống thì bám dầu tay, vết mực dây khi rút bút, và bụi bám vào các rãnh hoa văn.
Bình ngọc bày trên kệ ít bẩn mực hơn nhưng có bụi phủ trên vai bình, trong lòng bình, và nếu từng cắm hoa tươi thì có cặn khoáng từ nước máy và vết ố từ thân cành mục. Bình ở gần bếp còn bám một lớp dầu mỡ mỏng làm bụi dính chặt hơn.
Mỗi kiểu bẩn cần một cách xử lý, và mỗi loại đá chịu được những cách khác nhau. Một chất tẩy dùng tốt cho bình thạch anh có thể làm mặt bình onyx mất bóng chỉ sau một lần lau. Vì vậy trước khi làm sạch, bạn nên biết chắc ống hay bình của mình là loại đá gì, có qua nhuộm hay tẩm keo không.
Nếu không còn giữ thông tin lúc mua, bạn xem lại hoá đơn, tin nhắn với người bán, hoặc chụp ảnh gửi hỏi lại nơi bán. Trong lúc chưa rõ, cứ coi món đồ thuộc nhóm dễ tổn thương nhất và chỉ dùng chổi mềm cùng khăn ẩm nước sạch.
Chất liệu và điều cần tránh khi làm sạch
Bảng tổng hợp theo đặc tính khoáng vật và cách xử lý phổ biến của từng loại.
| Chất liệu | Làm sạch an toàn | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Onyx vân dải, đá hoa (canxit) | Chổi mềm, khăn ẩm nước sạch, lau khô ngay | Giấm, chanh, chất tẩy cặn, chất tẩy nhà tắm | Canxit phản ứng với axit, mặt đá bị ăn mờ |
| Thạch anh, chalcedony tự nhiên | Khăn ẩm, xà phòng trung tính pha loãng | Va đập, đổi nhiệt đột ngột | Đá cứng nhưng có thể nứt do sốc nhiệt |
| Mã não, hoàng long đã nhuộm | Khăn ẩm nước sạch | Cồn đậm, dung môi, nước nóng, ngâm lâu | Thuốc nhuộm có thể loang hoặc nhạt đi |
| Đá tẩm keo, ống dán ghép | Khăn ẩm rồi lau khô | Ngâm nước, dung môi tẩy sơn, acetone | Keo mềm, đục hoặc bong ở mối nối |
| Bột đá ép, đá phủ bóng | Khăn mềm khô hoặc hơi ẩm | Dung môi, miếng cọ nhám, phơi nắng | Lớp nhựa và lớp phủ dễ trầy, ngả màu |
Khi không chắc chất liệu, cứ chọn cách nhẹ nhất ở cột thứ hai cho nhóm dễ tổn thương nhất, tức chổi mềm và khăn ẩm nước sạch. Cách này không làm hỏng loại đá nào.
Làm sạch bụi đáy ống bút
Bụi đáy là vấn đề số một của ống bút. Cách làm không cần dụng cụ đặc biệt:
- Đổ hết bút, kéo, thước ra ngoài, nhặt riêng những món lạc như kẹp ghim, nắp bút.
- Trải một khăn dày trên bàn, dốc ngược ống, gõ nhẹ đáy vào lòng bàn tay cho bụi rơi ra; không gõ ống vào cạnh bàn.
- Dùng chổi lông dài hoặc cọ vẽ cán dài quét quanh góc đáy.
- Với lớp bẩn dính, quấn khăn ẩm quanh một chiếc đũa, xoay nhẹ trong lòng ống, thay mặt khăn sạch nhiều lần.
- Lau khô lòng ống bằng khăn khô quấn đũa, để ống ngửa miệng ở chỗ thoáng cho khô hẳn.
- Trước khi cắm bút lại, kiểm các bút bi có rỉ mực không và loại bỏ bút hỏng.
Một miếng nỉ tròn cắt vừa đáy, đặt trong lòng ống, giúp lần sau chỉ cần nhấc miếng nỉ ra giũ. Đây là mẹo đơn giản cho người có ống bút sâu, đáy hẹp.
Xử lý vết mực bút bi, bút dạ và mực tàu
Vết mực mới dây ra thường lau sạch được bằng khăn ẩm nước sạch, hoặc nước có một giọt xà phòng rửa tay dịu nhẹ, rồi lau lại bằng khăn sạch ẩm và lau khô. Điều quan trọng là xử lý sớm: mực để lâu khô cứng, với đá có độ xốp nhất định như mã não, onyx, mực có thể thấm vào lớp mặt.
Với vết mực bút bi đã khô trên đá cứng tự nhiên không nhuộm như thạch anh, nhiều người dùng tăm bông thấm chút cồn y tế chấm nhẹ đúng chỗ vết. Hãy thử ở chỗ khuất trước, không chà rộng, lau lại bằng nước sạch ngay sau đó. Không làm cách này với đá nhuộm, đá tẩm keo hay bột đá ép, vì cồn có thể kéo theo màu nhuộm hoặc làm đục lớp keo.
Mực tàu và mực thư pháp chứa muội than mịn và chất kết dính, dây lên đá xốp rất khó sạch hoàn toàn. Với ống đựng bút lông, bạn nên chấp nhận một chút vết mực theo thời gian như dấu vết sử dụng, hoặc lót ống tre, ống nhựa trong lòng để mực không dây trực tiếp vào đá.
Cặn nước và vết ố trong bình từng cắm hoa
Nước máy để lâu trong bình để lại vòng cặn trắng ở mức nước, thân cành mục để lại vết ố nâu ở đáy. Với bình gốm tráng men trong lòng, nước ấm và bàn chải mềm thường đủ; cặn cứng có thể ngâm nước pha giấm loãng một lúc rồi chải, sau đó rửa lại nhiều lần bằng nước sạch.
Với bình đá, đặc biệt là onyx và đá hoa, tuyệt đối không dùng giấm hay chất tẩy cặn, vì cặn và đá cùng gốc canxi nên chất tẩy hòa tan cả hai. Bình đá chỉ nên lau bằng khăn ẩm, cặn cứng thì cạo nhẹ bằng que gỗ mềm. Vết ố đã thấm vào đá thì khó lấy ra hoàn toàn bằng cách tự làm ở nhà.
Cách phòng tốt nhất là không đổ nước trực tiếp vào bình đá. Đặt một ống thủy tinh hoặc lọ nhựa nhỏ vừa lòng bình để cắm hoa, thay nước hằng ngày, khi bỏ hoa thì nhấc cả ống ra rửa. Lòng bình đá vì thế luôn khô ráo, không bị cặn và ố. Ống lót trong suốt đặt khuất trong bình cũng không làm mất vẻ đẹp khi nhìn từ bên ngoài.
Giữ và lấy lại độ bóng cho mặt đá
Mặt đá xỉn vì bụi và dầu tay. Phần lớn ống bút trông xỉn chỉ vì một lớp bụi mỏng trộn dầu tay. Lau bằng khăn ẩm có chút xà phòng dịu, lau lại nước sạch, rồi lau khô bằng khăn sợi nhỏ là độ bóng quay lại.
Mặt đá mờ vì trầy xước hay bị axit ăn. Nếu đã lau sạch mà mặt đá vẫn mờ, nhất là với đá mềm, lớp bóng đã bị tổn thương. Trường hợp này cần thợ mài đá đánh bóng lại, không tự chà bằng giấy nhám hay kem đánh răng.
Không bôi dầu ăn lên đá. Dầu ăn làm đá bóng tạm thời nhưng sẽ ôi, bám bụi và có thể thấm vào đá xốp tạo vết loang. Nếu muốn bảo dưỡng, hỏi người bán loại sáp hay dầu dành riêng cho đá.
Đá đổi màu dưới nắng. Thạch anh tím, thạch anh hồng có thể nhạt màu khi để dưới nắng trực tiếp lâu ngày; đá nhuộm cũng phai. Đây không phải chuyện làm sạch được, chỉ có thể phòng bằng cách đặt xa nắng.
Vết mẻ, vết nứt: khi nào tự xử lý, khi nào nhờ thợ
Vết mẻ nhỏ ở miệng ống hay vành bình không ảnh hưởng độ bền thì có thể để nguyên, hoặc nhờ thợ đá mài vát lại cho mép không sắc. Tự mài bằng giấy nhám dễ làm trầy rộng ra vùng xung quanh và mất độ bóng. Trong lúc chờ sửa, dán tạm một miếng băng dính giấy lên mép mẻ để không cứa tay khi rút bút.
Vết nứt thì cần cẩn thận hơn. Khi thấy một đường nứt mảnh xuất hiện, bạn ngừng rửa ống hay bình dưới nước, vì nước thấm vào vết nứt có thể làm nó lan rộng hoặc để lại vết ố bên trong. Với bình lớn có vết nứt dài, hạn chế di chuyển và đặt ở chỗ không ai va chạm.
Thợ đá có thể tẩm keo vào vết nứt để ổn định, hoặc dán lại món đồ bị vỡ thành mảnh lớn. Sau khi sửa, món đồ thường không còn chịu được nước như trước. Với ống bút dùng hằng ngày, bạn cân nhắc giữa việc sửa để giữ kỷ niệm và việc thay ống mới.
Lịch chăm sóc đơn giản
Một lịch nhẹ nhàng giữ ống bút và bình ngọc sạch mà không tốn công:
- Hằng tuần: quét bụi mặt ngoài bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô.
- Hằng tháng: đổ bút ra, làm sạch đáy ống, kiểm bút rỉ mực.
- Vài tháng một lần: lau toàn bộ bằng khăn ẩm, lau khô, kiểm vết mẻ, vết nứt.
- Khi chuyển mùa nồm: kiểm ống tre, gỗ đặt cạnh ống đá có lên mốc không, giữ phòng thoáng.
- Khi dọn nhà: bọc từng món bằng giấy và xốp, chèn đầy lòng bình, không xếp đá chồng lên nhau.
- Sau mỗi lần cắm hoa: nhấc ống lót ra rửa, lau khô lòng bình, để bình ngửa miệng một buổi cho thoáng.
Lịch này chỉ là gợi ý, phòng nhiều bụi hay gần đường lớn thì cần dày hơn. Chăm sóc đều tay thì gần như không bao giờ phải dùng đến chất tẩy. Nếu định mua thêm, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để biết trước loại đá và cách giữ phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Có thể rửa bình ngọc bằng nước rửa chén không?
Nước rửa chén loại dịu pha loãng dùng được cho thạch anh, chalcedony tự nhiên và gốm men. Với đá nhuộm, đá tẩm keo và bột ép, chỉ nên dùng khăn ẩm nước sạch. Sau khi lau bằng xà phòng, luôn lau lại bằng nước sạch và lau khô.
Vì sao bình onyx lau giấm xong bị mờ?
Onyx bán làm đồ trang trí phần lớn là canxit, giấm là axit nhẹ nên hòa tan một lớp rất mỏng trên mặt đá, làm mất độ bóng. Vết mờ này không lau đi được, cần thợ đánh bóng lại. Từ đó về sau chỉ lau bằng nước sạch.
Ống bút đá có cho vào máy rửa bát được không?
Không nên. Nước nóng, chất tẩy mạnh và va đập trong máy có thể làm nứt đá, phai đá nhuộm, bong keo ở ống dán ghép. Ống bút đá chỉ nên lau tay bằng khăn ẩm và để khô tự nhiên.
Vết mực bút bi trên ống bút đá trắng có lấy ra được không?
Vết mới thường lau sạch bằng khăn ẩm có xà phòng dịu. Vết cũ trên đá trắng gốc canxit có thể đã thấm vào lớp mặt, lau tại nhà khó sạch hết. Thợ đá có thể mài nhẹ lớp mặt rồi đánh bóng lại nếu vết quá rõ.
Có cần lau dầu cho ống bút đá không?
Phần lớn ống bút đá không cần dầu. Đá đã đánh bóng giữ độ bóng nhờ mặt mài mịn, không nhờ dầu. Nếu muốn bảo dưỡng đá xốp, nên hỏi người bán loại sáp chuyên dụng, tránh dầu ăn vì dễ ôi và bám bụi.
Bình ngọc để lâu bị mốc trắng lốm đốm là sao?
Những đốm trắng thường là cặn khoáng từ nước cắm hoa hoặc lớp bụi bám ẩm, hiếm khi là mốc trên chính mặt đá. Lau bằng khăn ẩm, cạo nhẹ bằng que gỗ với cặn cứng, rồi để bình khô thoáng. Nếu đốm nằm ở mối keo, keo có thể đã bị ẩm.