Làm sạch đĩa thất tinh gồm hai việc tách rời: rửa bảy viên cầu bằng nước ấm và xà phòng dịu rồi lau khô, và lau nền đĩa theo đúng chất liệu của nó. Với đa số bộ cầu thạch anh, bụi bám chỉ cần mười phút mỗi tháng là sạch. Những cách "tẩy đá" theo tập quán như ngâm muối, phơi trăng, xông trầm là chuyện niềm tin của từng gia đình; nếu muốn làm, bạn nên biết cách nào an toàn với loại đá mình đang có.
Bài này đi từ dụng cụ, các bước rửa cầu, cách lau từng kiểu nền, tới lịch lau gợi ý, rồi mới tới phần tập quán. Phần tập quán được viết như những cách làm đang có trong dân gian, không có cách nào là bắt buộc, và không có văn khấn hay nghi thức nào được đưa ra như bản chuẩn.
Dụng cụ cần có
Không cần mua gì đặc biệt. Phần lớn đồ dùng đã có sẵn trong bếp:
- Một tô hoặc chậu nhựa, lót khăn mỏng dưới đáy để cầu không va vào thành tô khi rửa. Tránh rửa thẳng trong bồn rửa bát inox, cầu tuột tay rơi xuống là mẻ.
- Nước ấm vừa tay, không dùng nước sôi hay nước quá nóng, nhất là với cầu có vết rạn bên trong.
- Xà phòng rửa tay dịu hoặc nước rửa chén pha loãng, vài giọt cho một tô nước. Không dùng chất tẩy có clo, chất tẩy cặn hay dung dịch có axit.
- Bàn chải đánh răng lông mềm để cọ những viên có bề mặt sần hoặc vân rỗ, và để làm sạch đáy hốc gỗ.
- Hai chiếc khăn sợi nhỏ: một chiếc thấm nước, một chiếc khô để lau bóng sau cùng.
- Bóng thổi bụi hoặc cọ trang điểm sạch cho khe hốc, cụm thạch anh giữa trận nếu có.
Trước khi bắt đầu, chụp một tấm ảnh trận từ trên xuống để xếp lại đúng vị trí. Với bộ phối màu nhiều loại đá, ảnh này càng quan trọng vì mỗi viên có chỗ riêng.
Rửa bảy viên cầu từng bước
Quy trình dưới đây áp dụng cho cầu thạch anh các màu, mắt hổ, mã não màu tự nhiên. Với obsidian, đá nhuộm và đá mềm, xem lưu ý ngay sau các bước.
- Nhấc từng viên cầu ra khỏi đĩa theo chiều thẳng đứng, đặt lên khăn khô. Không kéo trượt cầu qua mặt đĩa hay qua lớp đá vụn.
- Thổi hoặc phủi bụi khô trên cầu trước. Bụi cát có thể cứng ngang thạch anh, chà khăn lên bụi khô là cách tạo vết xước mờ phổ biến nhất.
- Thả hai ba viên vào tô nước ấm pha xà phòng, ngâm chừng một hai phút cho lớp bụi dầu bong ra.
- Lấy từng viên ra, xoa nhẹ bằng đầu ngón tay hoặc khăn sợi nhỏ. Viên có vân rỗ thì dùng bàn chải mềm.
- Tráng lại bằng nước sạch để hết xà phòng. Nếu nước máy nhà bạn nhiều cặn, tráng lần cuối bằng nước đã lọc.
- Lau khô ngay bằng khăn khô, rồi đặt trên khăn cho khô hẳn trước khi xếp lại. Cầu có vết rạn có thể giữ nước bên trong một lúc, để thêm vài phút.
- Lau bóng lần cuối bằng khăn sợi nhỏ khô, cầm cầu qua khăn để không để lại vân tay.
Với obsidian, chỉ lau khăn ẩm, không ngâm lâu và không cọ bàn chải vì đá mềm dễ xước. Với mã não, chalcedony đã nhuộm, không ngâm, chỉ lau ẩm rồi lau khô để màu không loang. Không dùng máy rửa siêu âm cho cầu có vết rạn, rung động có thể làm vết rạn lan rộng.
Lau nền theo từng chất liệu
Nền đĩa thường bẩn ở chỗ ít ai để ý: đáy hốc, khe giữa đá vụn, mặt dưới lát đá. Mỗi chất liệu một cách lau:
| Nền | Cách lau | Nên tránh |
|---|---|---|
| Gỗ phủ PU, vecni | lau khăn hơi ẩm, lau khô ngay; đáy hốc dùng bàn chải khô | ngâm nước, xịt chất tẩy, để ướt qua đêm |
| Gỗ lau dầu | phủi bụi, lau khăn khô; vài tháng lau một lớp dầu gỗ mỏng | nước xà phòng, khăn ướt sũng |
| Lát đá, đá phiến | lau khăn ẩm, lau khô; mặt dưới phủi bụi chân đệm | chất tẩy axit với cẩm thạch |
| Khay đá vụn | đổ đá ra rây, rửa nhanh, phơi khô trong bóng râm, lau khay rồi đổ lại | đổ đá còn ẩm vào khay gỗ |
| Đế đồng, hợp kim | lau khăn khô sau mỗi lần chạm tay; xỉn thì đánh bằng dung dịch đánh đồng sau khi nhấc hết cầu | để hoá chất đánh đồng dính lên cầu |
Đáy hốc gỗ là chỗ dễ mốc nhất vào mùa nồm. Mỗi lần rửa cầu, tranh thủ để đĩa trống vài giờ ở chỗ thoáng cho hốc khô hẳn rồi mới đặt cầu vào.
Lịch lau gợi ý và dấu hiệu cần lau
Không có lịch chung cho mọi nhà; bụi phụ thuộc vào việc phòng có đóng kín không, có gần đường lớn không, có bếp nấu ăn gần không. Gợi ý thực dụng: phủi bụi khô mỗi tuần khi lau bàn, rửa cầu mỗi tháng một lần, làm sạch nền kỹ mỗi quý. Nhà gần đường nhiều xe hoặc phòng khách thông bếp thì rửa cầu dày hơn, vì bụi dầu bám lên cầu nhanh và tạo lớp mờ khó phủi.
Dấu hiệu dễ nhận nhất là cầu mất độ bóng. Cầu trong vốn lấp lánh dưới đèn trông đục như phủ sương, đốm phản chiếu của bóng đèn trên cầu nhòe ra thay vì sắc nét. Dấu hiệu thứ hai là bụi đọng thành vòng ở chân mỗi viên trên đĩa phẳng, hoặc thành lớp xám ở đáy hốc khi nhấc cầu lên.
Đĩa trong tủ kính đóng cửa có thể vài tháng mới cần rửa một lần. Đĩa trên quầy lễ tân, nơi khách hay chạm tay vào cầu vì tò mò, thì vân tay và dầu da tích nhanh, nên lau khăn khô hằng ngày và rửa mỗi hai tuần. Đặt đĩa ở chỗ khách khó với tới cũng là một cách giảm việc lau.
Cất đĩa khi đi vắng lâu hoặc chuyển nhà
Khi gia đình đi vắng vài tuần, nhất là vào mùa nồm hay mùa nắng gắt, cất bảy viên cầu vào hộp là cách đơn giản để giữ chúng sạch và khỏi phai màu. Lau khô từng viên trước khi cất; cầu còn ẩm cho vào hộp kín dễ đọng hơi nước, để lại vệt mờ khi lấy ra. Nền gỗ nên để ở chỗ thoáng, không bọc kín trong túi nilon vì dễ mốc.
Khi chuyển nhà, bọc riêng từng viên bằng giấy mềm hoặc khăn, đặt vào hộp chia ngăn hay hộp có mút xốp, chèn kín khoảng trống để cầu không lăn. Không bao giờ để cầu nằm sẵn trên đĩa rồi bê cả đĩa đi, vì một cú dằn là cầu bật khỏi hốc, va vào nhau hoặc rơi xuống sàn. Nền gỗ bọc riêng một lớp màng xốp, ghi chú hàng dễ vỡ ngoài thùng.
Đến nhà mới, mở hộp ở chỗ có bàn phẳng, đối chiếu với tấm ảnh đã chụp để xếp lại trận. Đây cũng là dịp tốt để rửa cầu và lau nền một lượt kỹ trước khi bày ở vị trí mới.
Các cách tẩy đá theo tập quán và độ an toàn với từng loại đá
Nhiều người có thói quen "tẩy" đá khi mới mua về hoặc định kỳ, với niềm tin làm mới viên đá. Đây là tập quán, có nhiều cách khác nhau theo từng gia đình và vùng, không có cách nào bắt buộc. Bảng dưới không đánh giá niềm tin, chỉ ghi tác động vật lý của từng cách lên đá.
| Cách theo tập quán | Cách làm thường gặp | Tác động lên đá | Không nên dùng với |
|---|---|---|---|
| Ngâm nước muối | ngâm cầu trong nước pha muối hạt một thời gian | muối có thể đọng trong vết rạn, khô lại thành tinh thể li ti | đá có vết rạn, đá nhuộm, đá xốp, đế kim loại |
| Rửa nước sạch, nước mưa | rửa hoặc ngâm ngắn trong nước sạch | an toàn với thạch anh nếu lau khô ngay | đá nhuộm ngâm lâu, nền gỗ |
| Xông khói trầm, thảo mộc | cầm cầu qua làn khói vài vòng | gần như không tác động, có thể để lớp muội nhẹ | không có, chỉ cần giữ xa lửa |
| Phơi ánh trăng | đặt cầu ngoài trời qua một đêm trăng | không tác động lên đá; rủi ro là sương, côn trùng, rơi vỡ | không có, nhưng nhớ cất trước khi nắng lên |
| Phơi nắng | đặt cầu dưới nắng vài giờ | thạch anh tím, hồng có thể phai; cầu trong hội tụ nắng | thạch anh tím, hồng, cầu trong suốt |
| Đặt trên cụm thạch anh | để cầu nằm trên cụm hay hốc thạch anh qua đêm | không tác động lên đá; cẩn thận đầu tinh thể sắc | đá mềm như obsidian, huỳnh thạch |
Nếu gia đình bạn có một cách làm riêng, cứ giữ theo nếp đó, chỉ cần tránh những cách gây hại vật lý cho loại đá trong bộ. Cách ít rủi ro nhất cho mọi loại cầu là rửa nước sạch rồi lau khô, hoặc xông khói ở khoảng cách an toàn.
Những điều nên giữ khi tẩy đá theo tập quán
Nếu chọn ngâm muối, dùng thời gian ngắn và rửa lại thật kỹ bằng nước sạch, lau khô, để cầu khô hẳn rồi mới xếp lên đĩa gỗ hay đế đồng. Muối còn sót trên cầu khi gặp ẩm sẽ làm gỗ thâm và kim loại nhanh xỉn. Với cầu có nhiều vết rạn, tốt nhất bỏ qua cách ngâm muối vì không ai lấy hết được muối đã chui vào trong khe.
Nếu phơi trăng, đặt cầu trong một khay có thành, ở chỗ không có trẻ con hay vật nuôi, không có gió mạnh làm khay đổ. Nhớ cất vào trước khi trời sáng, vì nắng sớm chiếu thẳng vào cầu trong có thể gây điểm nóng trên khay gỗ, và thạch anh tím, hồng không nên chịu nắng kéo dài. Nếu xông trầm, cầm cầu cách xa ngọn lửa, không hơ trực tiếp, vì nhiệt cục bộ có thể làm nứt cầu có vết rạn.
Không có cơ sở nào để nói một chiếc đĩa không tẩy là "không dùng được" hay phải nhờ người làm lễ có thu phí. Đây là tập quán tuỳ tâm. Phần chắc chắn mang lại lợi ích là sạch sẽ: một chiếc đĩa thất tinh sạch bụi, cầu bóng, nền khô ráo luôn đẹp hơn chiếc đĩa được làm nhiều nghi thức nhưng phủ bụi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng nước rửa kính để lau cầu thạch anh không?
Nước rửa kính thông thường lau được bề mặt thạch anh và cho độ bóng tốt, nhưng nên xịt lên khăn chứ không xịt thẳng lên cầu, và tránh để dung dịch dính vào nền gỗ hay đá nhuộm. Với bộ có nhiều loại đá, nước ấm và xà phòng dịu vẫn là lựa chọn an toàn hơn.
Cầu bị đọng vệt trắng sau khi rửa là do đâu?
Thường là cặn khoáng trong nước máy đọng lại khi nước bay hơi trên bề mặt cầu. Tráng lần cuối bằng nước lọc và lau khô ngay sẽ hết. Nếu vệt đã khô cứng, lau bằng khăn ẩm thấm chút giấm loãng rồi tráng lại, không dùng cách này với cẩm thạch hay đá nhuộm.
Cầu thạch anh có bị hỏng nếu rửa nước nóng không?
Thạch anh không tan hay biến chất trong nước nóng sinh hoạt, nhưng thay đổi nhiệt độ đột ngột, như lấy từ phòng lạnh ra nhúng nước rất nóng, có thể làm vết rạn có sẵn lan rộng. Dùng nước ấm vừa tay là đủ sạch và an toàn.
Bao lâu nên tẩy đá theo tập quán một lần?
Không có quy định chung. Mỗi gia đình, mỗi vùng có thói quen riêng: có nhà chỉ làm khi mới mua về, có nhà làm vào dịp đầu năm, có nhà không làm. Bạn có thể theo nếp nhà mình, hoặc đơn giản giữ lịch làm sạch đều đặn.
Đĩa thất tinh có cần nhờ người làm lễ khai quang không?
Đây là tập quán tuỳ tâm, không bắt buộc. Một số người muốn làm theo nếp riêng của gia đình hay địa phương. Nếu không có nhu cầu, việc giữ đĩa sạch sẽ, đặt ở chỗ trang trọng và an toàn đã đủ cho một món trưng bày đẹp.