Thạch anh đen là một trong những loại đá dễ chăm nhất: cứng 7 Mohs, không tan trong nước, chịu được xà phòng nhẹ. Điều nó kỵ là nhiệt cao làm nhạt màu khói và thay đổi nhiệt độ đột ngột có thể làm rạn. Phần lớn hư hỏng trong thực tế lại không đến từ viên đá mà từ những thứ đi kèm: dây chun của vòng, keo dán, đá mẹ mềm ở chân, đế gỗ, lớp phủ trên đá đã xử lý.
Bài này đi qua cách làm sạch vật lý cho từng dạng sản phẩm, rồi tới những cách "tẩy uế" theo quan niệm như ngâm muối, phơi trăng, phơi nắng, xông khói, với góc nhìn kỹ thuật: cách nào an toàn với thạch anh đen, cách nào gây hại cho món đồ. Cuối cùng là cách cất giữ khi không dùng.
Thạch anh đen chịu được gì và kỵ gì
Bảng dưới tóm tắt khả năng chịu đựng của thạch anh đen tự nhiên với các tác nhân thường gặp. Với đá đã nhuộm hay phủ màu, những gì ghi là "chịu được" có thể không còn đúng.
| Tác nhân | Thạch anh đen | Lý do | Lưu ý với phần đi kèm |
|---|---|---|---|
| Nước sạch | Chịu được | Thạch anh không tan, không ngấm nước | Dây chun, dây vải, đế gỗ thì kỵ ngâm lâu |
| Xà phòng nhẹ | Chịu được | Không phản ứng với thạch anh | Rửa sạch xà phòng để không đọng ở khe |
| Muối | Chịu được | Thạch anh không phản ứng với muối ăn | Muối kết tinh trong vết nứt, khe, ăn mòn kim loại |
| Cồn | Chịu được | Không ảnh hưởng thạch anh | Có thể làm ra màu đá nhuộm, hỏng lớp phủ, hại nhựa |
| Nắng thông thường | Tương đối ổn | Màu khói khá bền ở nhiệt độ thường | Quả cầu tụ nắng; đá nhuộm phai; dây giòn |
| Nhiệt cao | Kỵ | Tâm màu mất dần khi bị nung nóng | Không để gần bếp, lò, không hơ lửa |
| Sốc nhiệt | Kỵ | Giãn nở không đều có thể gây rạn | Không đổ nước nóng lên đá lạnh và ngược lại |
| Máy rửa siêu âm | Cẩn trọng | Rung có thể làm vết nứt sẵn có lan rộng | Không dùng cho đá nhiều vết rạn hay có đá mẹ |
Nhìn bảng sẽ thấy thạch anh đen chịu được gần như mọi thứ có trong nhà, trừ nhiệt. Vì vậy quy tắc gọn nhất là: rửa bằng nước sạch ở nhiệt độ phòng, lau khô, tránh xa nguồn nhiệt.
Làm sạch vòng tay thạch anh đen
Vòng tay là món tiếp xúc da nhiều nhất, đọng mồ hôi và bụi bẩn ở lỗ xâu. Cách làm sạch định kỳ, khoảng vài tuần một lần nếu đeo hằng ngày:
- Chuẩn bị một bát nước sạch ở nhiệt độ phòng, một khăn mềm không xơ, có thể thêm một giọt xà phòng rửa tay dịu nhẹ.
- Nhúng vòng vào nước, dùng ngón tay xoa nhẹ từng hạt trong khoảng một phút. Không ngâm lâu vì dây chun sẽ ngấm nước.
- Với kẽ giữa các hạt, dùng bàn chải đánh răng lông mềm chải nhẹ.
- Tráng lại bằng nước sạch để không còn xà phòng.
- Thấm khô bằng khăn, sau đó để vòng nằm trên khăn khô ở chỗ thoáng mát cho tới khi dây khô hẳn, không treo vòng lên vì dây ướt dễ giãn khi chịu lực.
- Kiểm lại dây xâu và nút thắt trong lúc làm sạch; nếu thấy dây giãn hay sờn thì đây là lúc thay.
Nếu vòng có charm bạc hay hạt chặn kim loại, lau khô kỹ chỗ đó để không để lại vết nước. Không dùng nước rửa trang sức có hoá chất mạnh cho vòng có dây chun hoặc có hạt nhuộm.
Làm sạch quả cầu, trụ và cụm tinh thể
Quả cầu và trụ mài bóng. Bề mặt nhẵn nên chỉ cần lau bằng khăn mềm hơi ẩm, sau đó lau lại bằng khăn khô. Vân tay bám nhiều thì có thể dùng một chút xà phòng loãng. Lấy quả cầu khỏi đế khi lau và lau cả lòng đế, vì bụi đọng ở đó sẽ cọ vào đáy cầu.
Cụm tinh thể nhiều khe. Dùng bóng thổi bụi loại dùng cho ống kính máy ảnh hoặc cọ lông mềm để quét bụi trong khe trước. Nếu cần rửa, rửa nhanh dưới vòi nước nhẹ ở nhiệt độ phòng, rồi để khô tự nhiên ở chỗ thoáng, đầu nhọn hướng xuống cho nước chảy ra khỏi khe.
Khối có đá mẹ. Phần fenspat, mica ở chân xốp và mềm hơn. Hạn chế ngâm nước; chỉ lau bằng khăn ẩm hoặc cọ khô. Nước đọng trong kẽ đá mẹ lâu ngày có thể để lại vết ố.
Khối gắn đế hoặc có keo. Không ngâm, không rửa dưới vòi mạnh; nước và xà phòng làm keo yếu dần. Lau từng phần bằng khăn ẩm vắt kỹ.
Đá vụn trong đĩa, chậu cây. Đổ ra rổ nhựa, xả nước, đãi nhẹ cho trôi đất và bụi, rồi trải ra khay để khô. Đá vụn trong chậu cây có thể đọng rêu, chải bằng bàn chải mềm.
Tẩy uế theo quan niệm: cách nào an toàn với thạch anh đen
Nhiều người có thói quen "tẩy uế" hay "thanh tẩy" vật phẩm đá khi mới mua về hoặc định kỳ. Đây là tập quán, có nhiều cách làm khác nhau tuỳ nơi và tuỳ người, không có cách nào là bắt buộc. Dưới góc độ kỹ thuật, điều cần quan tâm là cách đó có làm hỏng món đồ không.
Ngâm nước muối là cách phổ biến. Với thạch anh đen nguyên khối, muối không gây hại cho đá. Nhưng muối kết tinh lại trong các vết rạn, khe tinh thể khi nước bay hơi, và có thể làm vết nứt rộng thêm qua nhiều lần. Muối ăn mòn kim loại như charm, móc, hạt chặn, và làm dây chun mau hỏng. Nếu bạn vẫn muốn dùng muối theo tập quán, có thể đặt đá lên một đĩa muối khô thay vì ngâm, hoặc ngâm ngắn rồi tráng thật kỹ bằng nước sạch.
Phơi dưới ánh trăng an toàn hoàn toàn với đá. Phơi nắng thì cần cân nhắc: thạch anh khói khá bền màu với nắng thông thường, nhưng một số nguồn ghi nhận có thể nhạt dần nếu phơi nắng gắt rất lâu; quả cầu có thể tụ nắng gây cháy; đá nhuộm thì phai rõ. Nếu phơi, chỉ nên phơi nắng sớm trong thời gian ngắn và không phơi quả cầu.
Xông khói trầm, khói thảo mộc là tập quán ở nhiều nơi. Khói không hại thạch anh, chỉ cần không hơ đá trực tiếp trên lửa và để đá nguội tự nhiên. Đặt đá lên cụm thạch anh trắng hay hốc thạch anh cũng là một cách được nhiều người dùng, hoàn toàn vô hại.
Giữ đế, dây và phụ kiện đi kèm
Viên thạch anh có thể bền hàng trăm năm, nhưng những thứ đi cùng nó thì không. Đế gỗ là phần hay xuống cấp nhất: gỗ thấm ẩm, cong vênh, mốc ở mặt dưới nếu đặt chỗ ẩm, hoặc khô nứt nếu đặt sát máy lạnh, máy sưởi. Lau đế bằng khăn khô, thỉnh thoảng lau bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô ngay. Nếu đế đã cong làm quả cầu chênh, nên thay đế mới thay vì cố chèn giấy.
Đế kim loại cần tránh nước đọng lâu, nhất là đồng và sắt sơn. Thấy đế đồng xỉn màu, có thể đánh bóng riêng phần đế sau khi đã nhấc đá ra, tuyệt đối không bôi kem đánh đồng lên đá hay để dính vào kẽ đá mẹ.
Với vòng tay, dây xâu là phần cần thay định kỳ. Charm, hạt chặn bằng bạc thì xỉn đen theo thời gian do phản ứng với lưu huỳnh trong không khí và mồ hôi; lau bằng khăn đánh bạc riêng phần đó. Mặt dây, nhẫn có ổ gắn đá nên được kiểm chấu giữ đá vài tháng một lần; chấu mòn hay bị cong là nguyên nhân hàng đầu làm rơi mất đá.
Hộp đựng đi kèm, thường là hộp nhung hay hộp gỗ có lót, nên giữ lại. Nó vừa tiện để cất, vừa là cách đóng gói an toàn nhất khi chuyển nhà hay mang đi tặng lại.
Màu khói có thể nhạt đi: dấu hiệu và cách phòng
Như đã biết, tâm màu tạo nên màu khói không bền với nhiệt. Khi bị nung lên vài trăm độ, đá nhạt dần và có thể trở nên gần như trong suốt hoặc vàng nhạt. Ở điều kiện sống thông thường, kể cả mùa hè nóng ở miền Nam, nhiệt độ phòng không đủ để gây ra điều này.
Những tình huống có thể gây nhạt màu trong thực tế là: đặt đá sát bếp gas, lò nướng, lò sưởi; để đá trên mặt táp lô ô tô dưới nắng gắt trong thời gian dài; hơ đá trên lửa trong nghi thức xông; hay thợ hàn, thợ bạc gia nhiệt khi gắn đá vào trang sức mà không che chắn. Món mặt dây hay nhẫn cần sửa ổ đá, bạn nên dặn thợ đây là thạch anh khói, kỵ nhiệt.
Dấu hiệu đá đã bị ảnh hưởng nhiệt là màu nhạt hơn không đều, thường ở chỗ gần nguồn nhiệt nhất, đôi khi kèm vết rạn mới. Màu khói đã mất thì không tự hồi lại ở nhà được. Về lý thuyết có thể chiếu xạ lại để có màu, nhưng đó là việc của cơ sở chuyên môn và thường không đáng với món nhỏ.
Đá nhuộm và đá phủ màu thì nhạt màu theo cơ chế khác: thuốc nhuộm phai khi gặp nắng, mồ hôi, cồn; lớp phủ bong khi cọ xát. Nếu chiếc vòng "thạch anh đen" của bạn phai dần sau vài tháng đeo bình thường, nhiều khả năng đó là đá đã qua xử lý.
Cất giữ thạch anh đen khi không dùng
Khi chuyển nhà, khi thay đồ trang trí theo mùa hay đơn giản là muốn cất vòng một thời gian, cách cất đúng giúp món đồ không bị xước, mẻ hay hỏng dây:
- Cất riêng: mỗi món một túi vải hoặc ngăn riêng. Thạch anh cứng 7 có thể làm xước ngọc trai, đá mềm, kim loại quý; ngược lại, đá cứng hơn như sapphire có thể làm xước thạch anh.
- Vòng tay: đặt nằm phẳng, không treo lâu ngày vì dây chun chịu lực kéo liên tục sẽ giãn.
- Quả cầu: bọc khăn mềm, đặt trong hộp có lòng lõm hoặc chèn xung quanh để không lăn.
- Trụ, cụm tinh thể: bọc từng đầu nhọn bằng giấy mềm trước khi quấn cả khối, như khi vận chuyển.
- Chỗ cất: khô ráo, mát, không có nắng chiếu, tránh nóc tủ sát mái tôn nóng hay kho gần bếp.
- Ghi chú: kẹp một mẩu giấy ghi tên vật liệu, kích thước và nơi mua vào túi đựng; sau vài năm nhiều người không còn nhớ món đá mình là loại gì.
Lấy ra dùng lại sau thời gian dài, chỉ cần lau sạch bụi và kiểm dây. Nếu cần thêm hay thay món, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để chọn đúng dạng hợp với chỗ đặt.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh đen có ngâm nước muối được không?
Đá thạch anh không phản ứng với muối, nhưng muối kết tinh trong vết rạn có thể làm nứt rộng thêm, ăn mòn kim loại và làm hỏng dây chun. Nếu muốn theo tập quán, đặt đá trên đĩa muối khô hoặc ngâm ngắn rồi tráng thật kỹ bằng nước sạch.
Phơi nắng thạch anh đen có bị mất màu không?
Màu khói khá bền với nắng thông thường, nhưng một số nguồn ghi nhận có thể nhạt dần nếu phơi nắng gắt rất lâu. Quả cầu còn có nguy cơ tụ nắng. Nếu phơi, chỉ phơi nắng sớm thời gian ngắn, còn phơi trăng thì an toàn hoàn toàn.
Có dùng máy rửa siêu âm cho thạch anh đen được không?
Với đá nguyên vẹn, ít vết rạn thì thường không sao, nhưng rung siêu âm có thể làm vết nứt sẵn có lan rộng, làm bong keo và hỏng đá mẹ. An toàn nhất là rửa tay bằng nước sạch và bàn chải mềm.
Vòng thạch anh đen bị phai màu sau vài tháng là sao?
Thạch anh khói thật không phai trong điều kiện đeo bình thường. Nếu vòng phai dần, nhiều khả năng các hạt đã được nhuộm hoặc phủ màu. Bạn có thể soi đèn tìm mạng nứt đậm màu hoặc xem lỗ xâu có khác màu không.
Sửa nhẫn gắn thạch anh đen cần lưu ý gì?
Dặn thợ đây là thạch anh khói, kỵ nhiệt cao. Khi hàn hay gia nhiệt ổ nhẫn, thợ cần tháo đá ra hoặc che chắn, vì nhiệt có thể làm đá nhạt màu hoặc rạn do sốc nhiệt.
Cất thạch anh đen chung với trang sức khác được không?
Nên cất riêng từng món. Thạch anh cứng 7 có thể làm xước ngọc trai, đá mềm và kim loại quý, còn đá cứng hơn có thể làm xước thạch anh. Túi vải nhỏ hoặc hộp có ngăn là đủ.