Cách nhanh nhất để tách thạch anh đen khỏi các loại đá đen khác là soi một đèn pin mạnh qua mép mỏng: thạch anh khói đậm thường hé ra sắc nâu hoặc xám khói, tourmaline đen gần như chặn hẳn, obsidian hé ánh xám có vân chảy, còn onyx nhuộm thì đục đều. Kết hợp với cảm giác cầm tay, hình dạng cạnh vỡ và một phép cân đơn giản ở nhà, bạn có thể loại được phần lớn trường hợp nhầm lẫn mà không cần dụng cụ chuyên nghiệp.
Cần nói trước: không phép thử tại nhà nào thay được kiểm định trong phòng thí nghiệm. Có những trường hợp, như thạch anh tự nhiên so với thạch anh đã chiếu xạ, ngay cả người làm nghề lâu năm cũng không phân biệt được bằng mắt. Mục tiêu của bài là giúp bạn đặt câu hỏi đúng với người bán và tránh những nhầm lẫn rõ ràng nhất, không phải biến bạn thành người giám định.
Chuẩn bị gì trước khi kiểm
Bạn không cần mua dụng cụ đắt tiền. Hầu hết những thứ dưới đây đều có sẵn trong nhà hoặc mua được ở tiệm điện máy, văn phòng phẩm:
- Một đèn pin ánh sáng trắng, chùm tập trung; đèn trên điện thoại dùng được nhưng đèn pin nhỏ chuyên dụng cho kết quả rõ hơn.
- Một tấm khăn hoặc tờ giấy trắng làm nền, giúp nhìn rõ màu ánh sáng xuyên qua.
- Một kính lúp phóng đại khoảng mười lần, loại người sửa đồng hồ hay thợ bạc dùng.
- Một cân tiểu ly có độ chia nhỏ, loại dùng trong bếp làm bánh là đủ cho phép cân ở phần sau.
- Một cốc nước sạch và một sợi chỉ mảnh để treo viên đá khi cân trong nước.
- Một món thạch anh mà bạn chắc chắn là thật, ví dụ một viên thạch anh trắng, để so cảm giác cầm tay.
Kiểm ở nơi đủ sáng nhưng tránh nắng gắt chiếu thẳng. Ánh sáng ban ngày gần cửa sổ là điều kiện tốt để nhìn màu, còn phòng hơi tối thì hợp để soi đèn pin. Nếu đang ở cửa hàng, bạn có thể xin người bán cho soi tại chỗ; người bán đàng hoàng thường không từ chối.
Phép soi đèn pin: đọc màu ở mép đá
Đặt đèn pin áp sát vào một mặt viên đá, nhìn ở mép đối diện hoặc chỗ mỏng nhất. Với hạt vòng, bạn có thể soi qua lỗ xâu hoặc soi vào mép hạt. Với khối thô, chọn đầu nhọn hoặc một góc mỏng.
Thạch anh khói, kể cả loại rất sẫm, thường để lộ một quầng màu nâu, nâu xám hoặc nâu vàng ở chỗ mỏng. Đôi khi bạn thấy các vệt màu đậm nhạt song song nhau, hoặc những vết nứt nhỏ bên trong lấp lánh như mặt gương. Morion thật dày có thể chặn gần hết ánh sáng, nhưng cạnh mỏng vẫn thường hé chút nâu sẫm.
Tourmaline đen hầu như không cho ánh sáng đi qua, kể cả ở mép khá mỏng. Nếu có, ánh sáng hé ra thường mang sắc nâu đen rất tối, khó nhìn rõ. Obsidian có hành vi khác: mép mỏng của nó thường hé ánh xám khói hoặc nâu khói, và nếu quan sát kỹ bằng kính lúp có thể thấy những đường vân uốn lượn như dòng chảy, dấu vết của dung nham nguội nhanh. Onyx đen nhuộm cho màu đen đặc đều, rất ít hoặc không xuyên sáng, không có chiều sâu. Thuỷ tinh đen tuỳ loại, có loại hé ánh tím hoặc xanh rất tối, có loại đục hoàn toàn; kính lúp có thể thấy bọt khí tròn.
Phép soi đèn pin không cho kết luận tuyệt đối nhưng loại được rất nhanh. Một chiếc vòng "thạch anh đen" mà mọi hạt đều đen đặc như mực, không hạt nào hé chút màu nào khi soi, đáng để bạn hỏi thêm người bán xem thật ra đó là đá gì.
Nhìn hình dạng: tinh thể, thớ sọc và cạnh vỡ
Thạch anh: cột sáu cạnh. Nếu là đá thô hoặc trụ chưa mài hết, thạch anh hiện ra như một cột có sáu mặt bên, đầu nhọn gồm các mặt tam giác. Trên mặt bên thường có các vạch ngang mảnh chạy vuông góc với chiều dài cột. Đây là dấu hiệu khá đặc trưng.
Tourmaline đen: thớ sọc dọc. Tinh thể tourmaline có mặt cắt ngang gần như tam giác với các cạnh hơi cong, và thân có rất nhiều sọc chạy dọc theo chiều dài. Ngược hẳn với vạch ngang của thạch anh. Nhìn một khối thô, chỉ cần thấy hướng sọc là đã tách được hai loại.
Obsidian: không có tinh thể. Obsidian là thuỷ tinh tự nhiên nên không có mặt tinh thể nào. Khối thô thường có bề mặt vỡ cong như vỏ sò, sáng bóng như kính, cạnh vỡ sắc tới mức thời xưa người ta dùng làm lưỡi dao.
Vết vỡ của thạch anh. Thạch anh cũng vỡ dạng vỏ sò nhưng độ bóng ở mặt vỡ hơi khác, ánh thuỷ tinh và có khi thấy gợn. Phân biệt bằng vết vỡ khó hơn bằng mặt tinh thể; chỉ nên dùng như dấu hiệu phụ.
Onyx và thuỷ tinh mài. Khi đã mài thành hạt tròn hay mặt nhẫn, mọi dấu hiệu hình dạng biến mất. Lúc đó bạn phải dựa vào ánh bề mặt: onyx có ánh hơi sáp, mịn; thuỷ tinh có ánh kính, đôi khi có đường khuôn mờ quanh hạt hoặc chỗ lõm nhỏ quanh lỗ xâu.
Cảm giác cầm tay: nhiệt, trọng lượng và độ bóng
Thạch anh dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ tinh và tốt hơn hẳn nhựa. Vì vậy khi cầm một viên thạch anh để lâu trong phòng, bạn thấy mát tay và cảm giác mát kéo dài vài giây trước khi viên đá ấm dần. Thuỷ tinh cũng mát nhưng ấm lên nhanh hơn. Nhựa và resin gần như không có cảm giác mát, cầm vào thấy ấm ngay. Cách thử này hiệu quả nhất khi bạn có sẵn một viên thạch anh thật để so sánh cùng lúc.
Về trọng lượng, tourmaline đen nặng tay hơn thạch anh khá rõ nếu hai món có cùng kích thước, vì tỉ trọng của nó cao hơn. Obsidian và thuỷ tinh thường nhẹ hơn thạch anh một chút. Onyx gần với thạch anh. Cầm hai chiếc vòng cùng cỡ hạt trên hai tay, chênh lệch giữa tourmaline và thạch anh thường cảm nhận được, còn chênh lệch giữa thạch anh và thuỷ tinh thì khó hơn.
Độ bóng cũng nói lên điều gì đó. Thạch anh mài tốt có ánh thuỷ tinh sáng, mặt cứng nên giữ bóng lâu. Obsidian mới mài cũng rất bóng nhưng mềm hơn nên sau một thời gian đeo dễ có xước li ti. Nếu một món "thạch anh đen" đeo vài tháng đã xước mờ cả bề mặt, nhiều khả năng nó không phải thạch anh, vì bụi thường trong nhà chủ yếu là hạt thạch anh, cứng ngang với chính nó, ít khi làm xước thạch anh một cách nhanh chóng như vậy.
Phép cân tỉ trọng tại nhà
Tỉ trọng là tỉ lệ giữa khối lượng viên đá và khối lượng nước có cùng thể tích. Mỗi loại vật liệu có một khoảng tỉ trọng riêng, nên đây là phép thử khá đáng tin với món đá rời, không gắn kim loại. Cách làm với cân tiểu ly:
- Cân viên đá khô, ghi lại khối lượng trong không khí. Ví dụ giả định: 20,0 gam.
- Đặt cốc nước lên cân, bấm nút trừ bì để cân về 0.
- Buộc viên đá bằng chỉ mảnh, nhúng ngập hoàn toàn trong nước, không chạm đáy và thành cốc. Số cân hiện lên lúc này chính là khối lượng nước bị chiếm chỗ. Ví dụ giả định: 7,5 gam.
- Lấy khối lượng trong không khí chia cho số vừa đọc. Trong ví dụ giả định, 20,0 chia 7,5 được khoảng 2,67.
- Đối chiếu: thạch anh khoảng 2,65; onyx và mã não khoảng 2,6; obsidian khoảng 2,35 tới 2,6; thuỷ tinh thường từ 2,4 tới 2,6 nhưng có loại pha chì nặng hơn; tourmaline đen khoảng 3,0 tới 3,2.
Phép cân tách tourmaline đen rất rõ, vì nó nặng hơn hẳn các loại còn lại. Với thạch anh, onyx và một số thuỷ tinh, các con số lại sát nhau, nên phải kết hợp với phép soi đèn và quan sát bề mặt. Viên càng nhỏ, sai số của cân bếp càng lớn; với hạt dưới vài gam, kết quả chỉ mang tính tham khảo. Không dùng phép này cho món có gắn bạc, đồng hay keo, vì kim loại làm sai lệch con số.
Bảng tóm tắt các dấu hiệu
Gom lại các phép thử ở trên thành một bảng để bạn tra nhanh khi đang đứng trước một món đá đen. Các con số là khoảng thường gặp, có thể lệch chút ít tuỳ mẫu.
| Vật liệu | Soi đèn mép mỏng | Cầm tay | Tỉ trọng | Độ cứng Mohs | Dấu hiệu riêng |
|---|---|---|---|---|---|
| Thạch anh đen, thạch anh khói | Hé nâu, nâu xám | Mát lâu | Khoảng 2,65 | 7 | Cột sáu cạnh, vạch ngang |
| Tourmaline đen | Gần như chặn hẳn | Nặng tay rõ | 3,0 tới 3,2 | 7 tới 7,5 | Sọc dọc, mặt cắt tam giác |
| Obsidian | Hé xám khói, có vân chảy | Mát vừa, hơi nhẹ | 2,35 tới 2,6 | 5 tới 5,5 | Cạnh vỡ sắc như kính, dễ xước |
| Onyx đen nhuộm | Đục đều | Mát, gần thạch anh | Khoảng 2,6 | 6,5 tới 7 | Ánh sáp, đen đặc không chiều sâu |
| Thuỷ tinh đen | Tuỳ loại, có bọt khí | Mát nhưng ấm nhanh | 2,4 tới 2,6 hoặc hơn | Khoảng 5,5 | Đường khuôn, bọt tròn |
| Nhựa, resin | Tuỳ loại | Ấm ngay, rất nhẹ | Thấp hơn nhiều | Dưới 3 | Có mùi khi hơ nóng, dễ xước |
Đừng thử độ cứng bằng cách lấy dao hay kính cào lên đá bạn chưa mua. Vết xước là vĩnh viễn, và người bán có quyền không chấp nhận. Phép thử độ cứng chỉ nên do người làm nghề thực hiện ở chỗ khuất, với sự đồng ý của chủ món đồ.
Khi nào cần mang đi kiểm định
Với những món nhỏ, giá trị không lớn, các phép thử ở nhà thường đủ để bạn yên tâm hoặc quyết định hỏi lại người bán. Nhưng có những trường hợp bạn nên tìm tới đơn vị kiểm định đá quý: khi món đồ đắt tiền, khi người bán cam kết "tự nhiên không xử lý" và bạn muốn có bằng chứng, khi định tặng một món quý cho người quan trọng, hoặc khi các phép thử cho kết quả mâu thuẫn nhau.
Ở phòng kiểm định, người ta đo chiết suất bằng khúc xạ kế, đo tỉ trọng chính xác, soi bao thể bằng kính hiển vi đá quý và có thể dùng phổ kế. Với thạch anh, chiết suất nằm trong một khoảng hẹp đặc trưng, đủ để tách khỏi obsidian và thuỷ tinh. Riêng câu hỏi "đá tự nhiên hay đã chiếu xạ" thì thường không có câu trả lời chắc chắn, và một đơn vị kiểm định nghiêm túc sẽ nói thẳng điều đó thay vì kết luận bừa.
Khi đọc giấy kiểm định, bạn nên để ý tên vật liệu được ghi cụ thể như "thạch anh, màu nâu khói" hay chỉ ghi chung chung. Giấy có ảnh chụp món đồ, khối lượng và kích thước giúp bạn đối chiếu đúng món mình đang cầm. Nếu người bán đưa ra một giấy không có những thông tin này, giấy đó ít giá trị tham khảo.
Câu hỏi thường gặp
Soi đèn pin mà thạch anh đen không hé màu gì thì có phải đá giả không?
Chưa chắc. Morion rất dày có thể chặn gần hết ánh sáng. Bạn nên soi ở chỗ mỏng nhất, kết hợp cân tỉ trọng và xem bề mặt. Nếu mọi hạt trong vòng đều đen đặc như mực, hãy hỏi người bán tên vật liệu cụ thể.
Cách nào tách tourmaline đen với thạch anh đen dễ nhất?
Cân tay và cân tỉ trọng. Tourmaline đen nặng hơn rõ, tỉ trọng khoảng 3,0 tới 3,2 so với khoảng 2,65 của thạch anh. Nếu là khối thô, tourmaline có sọc dọc thân còn thạch anh có vạch ngang trên mặt bên.
Obsidian và thạch anh đen khác nhau thế nào khi đeo?
Obsidian là thuỷ tinh núi lửa, độ cứng khoảng 5 tới 5,5, nên đeo lâu dễ xước và cạnh dễ mẻ. Thạch anh cứng 7, giữ bóng lâu hơn. Về màu, mép mỏng obsidian thường hé xám khói kèm vân chảy, còn thạch anh hé nâu.
Phép cân tỉ trọng ở nhà có chính xác không?
Với viên đá rời nặng từ vài chục gam trở lên, cân tiểu ly cho kết quả đủ để tham khảo. Viên càng nhỏ sai số càng lớn. Không dùng phép này cho món gắn kim loại hay keo, vì phần đó làm lệch kết quả.
Có nên cào thử đá bằng dao để kiểm độ cứng không?
Không nên, nhất là với món chưa mua. Vết xước là vĩnh viễn và có thể làm hỏng món đồ. Phép thử độ cứng chỉ nên do người làm nghề thực hiện ở chỗ khuất, khi chủ món đồ đồng ý.
Kiểm định có phân biệt được thạch anh đen tự nhiên và chiếu xạ không?
Thường là không chắc chắn. Kiểm định tách được thạch anh với obsidian, thuỷ tinh hay tourmaline, nhưng màu khói tự nhiên và màu do chiếu xạ nhân tạo rất khó phân biệt. Đơn vị nghiêm túc sẽ ghi rõ giới hạn này.
Nhựa đen giả thạch anh nhận ra thế nào?
Nhựa nhẹ hẳn, cầm vào thấy ấm ngay, không mát như đá, bề mặt dễ xước và có thể có đường khuôn. Chuỗi hạt nhựa gõ vào nhau nghe tiếng đục, khác tiếng lách cách trong của đá.