Cách làm sạch aquamarine an toàn nhất là ngâm ngắn trong nước ấm pha chút xà phòng nhẹ, chải bằng bàn chải lông mềm, tráng nước sạch rồi lau khô; tránh máy siêu âm, hơi nước nóng với đá có vết nứt, đá lấp nứt và hạt vòng đục. Với độ cứng khoảng 7,5 đến 8, aquamarine chịu được đeo thường ngày, nhưng vẫn có thể mẻ khi va mạnh và nứt khi gặp nhiệt thay đổi đột ngột.
Bài này giải thích độ bền thực tế của aquamarine, các bước lau rửa tại nhà, khi nào dùng được máy siêu âm, ảnh hưởng của ánh nắng và nhiệt, tác động thật của muối, nước và ánh trăng khi làm theo quan niệm tẩy uế, cách cất giữ để không làm trầy đá khác hoặc bị đá khác làm trầy, và lúc nào nên mang trang sức ra thợ.
Aquamarine bền đến đâu
Độ cứng cao. Khoảng 7,5 đến 8 trên thang Mohs, cao hơn thạch anh. Bụi trong không khí chủ yếu là hạt thạch anh, nên aquamarine ít bị trầy khi lau chùi hay đeo hằng ngày. Đây là ưu điểm lớn so với nhiều đá mềm như fluorite, lapis hay mã não bị cào xước theo năm tháng.
Độ dai ở mức khá. Độ cứng là khả năng chống trầy, còn độ dai là khả năng chống vỡ khi va đập. Aquamarine có độ dai ở mức khá, không dai bằng ngọc phỉ thuý hay ngọc bích. Va mạnh vào cạnh bàn đá hay rơi xuống nền gạch có thể làm mẻ góc hoặc vỡ.
Cát khai kém. Khác với topaz có cát khai hoàn toàn, dễ tách theo một mặt phẳng, aquamarine có cát khai kém nên ít bị tách đôi đột ngột. Tuy vậy, viên đá vẫn có thể nứt theo những vết nứt sẵn có.
Nhạy với sốc nhiệt. Thay đổi nhiệt đột ngột, như từ nắng gắt vào nước lạnh, hay hơ nóng khi sửa trang sức, có thể làm nứt đá, nhất là đá có bao thể lỏng.
Ổn định với hoá chất thông thường. Aquamarine không bị nước, mồ hôi hay xà phòng nhẹ làm hại. Nhưng kim loại của ổ nạm, dây xâu và chất lấp nứt, nếu có, lại nhạy cảm hơn chính viên đá.
Lau rửa aquamarine tại nhà
Các bước dưới đây dùng được cho viên mài giác, nhẫn, mặt dây và đá thô nhỏ. Với vòng hạt xâu dây chun, xem lưu ý riêng ở cuối mục.
- Chuẩn bị một bát nước ấm vừa tay, không nóng, pha vài giọt nước rửa chén dịu nhẹ hoặc xà phòng không chứa chất tẩy mạnh.
- Ngâm món trang sức khoảng năm đến mười phút để làm mềm lớp dầu da và bụi.
- Dùng bàn chải đánh răng lông mềm chải nhẹ mặt đá, đặc biệt là mặt đáy và quanh chấu, nơi bụi bẩn tích tụ làm viên đá xỉn màu.
- Tráng lại dưới vòi nước sạch; nhớ đậy lỗ thoát nước bồn rửa hoặc tráng trong bát để không đánh rơi đá.
- Lau khô bằng khăn mềm không xơ, như khăn lau kính, rồi để khô tự nhiên ở nơi thoáng.
- Với vòng hạt dây chun, không ngâm cả chuỗi; chỉ lau từng hạt bằng khăn ẩm có chút xà phòng, rồi lau lại bằng khăn ẩm sạch và để khô ngay.
Làm sạch như vậy khoảng vài tuần một lần với trang sức đeo thường xuyên là đủ giữ viên đá sáng; trang sức chỉ đeo dịp đặc biệt thì rửa sau mỗi lần dùng trước khi cất, vì dầu da để lâu sẽ khô thành lớp màng khó lau hơn. Mặt đáy sạch giúp ánh sáng phản xạ tốt hơn, nên một viên aquamarine vừa rửa thường trông xanh và sáng hơn hẳn so với lúc bám dầu da.
Máy siêu âm và hơi nước: khi nào dùng được
Máy làm sạch siêu âm tạo ra rung động tần số cao trong nước, đánh bật bụi bẩn ở những chỗ bàn chải không với tới. Với viên aquamarine sạch, không có vết nứt, không lấp nứt, nạm chắc chắn, máy siêu âm thường an toàn. Nhiều tiệm kim hoàn vẫn dùng máy này cho aquamarine chất lượng tốt.
Rủi ro nằm ở những trường hợp khác. Đá có vết nứt hở hoặc nhiều bao thể lỏng có thể bị rung động làm nứt rộng thêm. Đá lấp nứt bằng dầu hay nhựa có thể bị đẩy chất lấp ra, làm vết nứt hiện rõ trở lại. Chấu lỏng có thể bị rung làm viên đá rơi ra trong máy. Hạt vòng xâu dây chun hay dây dù cũng không hợp, vì dây sẽ hút nước và lão hoá nhanh.
Máy làm sạch bằng hơi nước nóng có rủi ro sốc nhiệt, nên với aquamarine có bao thể hay vết nứt, tốt nhất là tránh. Nếu không chắc viên đá của mình thuộc loại nào, hãy chọn cách rửa bằng nước ấm và bàn chải mềm như ở mục trên; cách này chậm hơn nhưng an toàn cho mọi loại aquamarine.
Ánh nắng, nhiệt và chỗ bày
Aquamarine thông thường, kể cả loại đã nung, có màu ổn định dưới ánh sáng sinh hoạt. Bạn không cần lo màu phai khi đeo ra ngoài trời hay bày gần cửa sổ. Ngoại lệ là beryl có màu do chiếu xạ, thường gọi là loại Maxixe, có thể phai dần khi phơi sáng; loại này ít gặp nhưng nếu viên đá xanh đậm bất thường, hãy cẩn trọng hơn.
Nhiệt là chuyện đáng để ý hơn. Để trang sức trên táp lô xe ô tô dưới nắng trưa, bày đá sát bóng đèn halogen nóng, hay để gần bếp đều có thể làm đá nóng lên rồi nguội đột ngột. Với đá có bao thể lỏng hoặc vết nứt, những chu kỳ nóng lạnh này không tốt. Đèn LED trong tủ trưng bày toả ít nhiệt hơn, là lựa chọn tốt cho kệ đá. Khi đã đeo đá ngoài nắng nóng cả buổi, đừng nhúng ngay vào nước lạnh để rửa; đặt món trang sức ở nhiệt độ phòng cho nguội dần một lúc rồi mới làm sạch.
Một lưu ý an toàn khác: quả cầu hoặc khối aquamarine trong suốt, như mọi khối trong suốt dạng cầu, có thể hội tụ ánh nắng thành một điểm nóng. Đừng đặt chúng ở chỗ nắng chiếu trực tiếp gần rèm, giấy hay vật dễ cháy.
Muối, nước và ánh trăng khi tẩy uế theo quan niệm
Nhiều người có thói quen "tẩy uế" đá mới mua hoặc định kỳ bằng cách ngâm nước muối, rửa dưới nước chảy, phơi dưới ánh trăng hay đặt lên cụm thạch anh. Đây là các tập quán của giới chơi đá, mỗi nơi một cách, không bắt buộc và không có cơ sở khoa học. Nếu bạn muốn làm theo, điều quan trọng là biết tác động vật lý thật của từng cách để không làm hỏng món đồ.
Muối không làm hại bản thân aquamarine, vì beryl không tan trong nước muối. Nhưng muối có thể ăn mòn bạc, làm xỉn và rỗ kim loại ổ nạm, làm hỏng dây chun, dây dù và đọng lại trong các khe chấu. Nếu ngâm muối, hãy tháo đá rời hoặc chỉ ngâm đá thô không có kim loại, ngâm ngắn, rồi tráng thật kỹ bằng nước sạch và lau khô. Cách làm nhẹ nhàng hơn là đặt đá trên một đĩa muối khô, không cho tiếp xúc nước.
Ánh trăng hoàn toàn vô hại với aquamarine. Phơi nắng thì như đã nói ở trên, ít ảnh hưởng màu nhưng nên tránh nắng gắt và sốc nhiệt. Xông trầm hay xông khói có thể để lại muội trên mặt đá và ổ nạm, cần lau lại sau đó. Đặt trên cụm thạch anh thì không ảnh hưởng gì về vật lý, chỉ cần đặt nhẹ để không trầy.
Cất giữ aquamarine: tránh trầy và tránh bị trầy
Độ cứng quyết định món nào có thể làm trầy món nào. Bảng dưới giúp bạn sắp xếp hộp trang sức khi có aquamarine đi cùng nhiều loại đá khác.
| Vật liệu cất chung | Độ cứng tương đối | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Kim cương, sapphire, ruby | Cứng hơn aquamarine | Cất riêng, các đá này có thể làm trầy aquamarine |
| Topaz, spinel | Ngang hoặc cứng hơn chút | Cất riêng để tránh cọ xát |
| Thạch anh, mã não | Mềm hơn aquamarine | Aquamarine có thể làm trầy chúng |
| Ngọc trai, hổ phách, fluorite | Mềm hơn nhiều | Cất riêng ngăn, tránh để chung túi |
| Bạc, vàng | Mềm hơn đá | Kim loại dễ trầy khi cọ với đá; bạc cần túi kín chống xỉn |
Cách đơn giản nhất là mỗi món trang sức một túi vải mềm hoặc một ngăn riêng có lót nỉ. Vòng hạt nên cất nằm thẳng, không treo lâu ngày để dây chun không bị giãn. Đá thô và tinh thể bày kệ thì đặt cách nhau, không chồng lên nhau.
Khi đi du lịch, dùng hộp trang sức nhỏ có ngăn cứng, tránh bỏ chung trong túi xách với chìa khoá và đồ kim loại.
Khi nào nên mang aquamarine ra thợ
Có những việc tự làm ở nhà không xử lý được hoặc có rủi ro cao. Đây là những dấu hiệu nên mang trang sức aquamarine ra tiệm kim hoàn có kinh nghiệm với đá màu.
- Nghe tiếng lạch cạch khi lắc nhẹ nhẫn hoặc mặt dây gần tai: viên đá đã lỏng.
- Chấu bị cong, mòn, vướng vào sợi vải, hoặc thấy khe hở giữa viên đá và viền bao.
- Mặt đá có vết mẻ nhỏ ở góc hoặc cạnh; thợ mài có thể đánh bóng lại, đôi khi phải mài lại một phần.
- Viên đá xỉn mờ dù đã rửa sạch, có thể do trầy bề mặt cần đánh bóng chuyên nghiệp.
- Cần đổi cỡ nhẫn hoặc hàn sửa: nhắc thợ tháo đá ra trước khi gia nhiệt.
- Muốn làm sạch bằng máy siêu âm nhưng không chắc đá có nứt hay lấp nứt: nhờ thợ kiểm trước.
Việc kiểm tra định kỳ ở tiệm khoảng một hai lần mỗi năm với nhẫn đeo hằng ngày giúp phát hiện chấu lỏng trước khi viên đá rơi mất. Nếu đang tìm món mới để thay hoặc bổ sung, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và hỏi kỹ về loại ổ nạm trước khi chọn.
Câu hỏi thường gặp
Có thể rửa aquamarine bằng nước rửa kính hay cồn không?
Viên aquamarine không bị cồn hay nước rửa kính làm hại, nhưng chất lấp nứt, nếu có, có thể bị dung môi hoà tan. Kim loại mạ và dây xâu cũng có thể bị ảnh hưởng. Nước ấm pha xà phòng nhẹ vẫn là lựa chọn an toàn nhất.
Đeo nhẫn aquamarine khi đi biển, tắm nước biển có sao không?
Nước biển không làm hại viên aquamarine, nhưng muối và cát có thể làm hại kim loại, dây xâu và làm mòn chấu. Cát biển chủ yếu là thạch anh, mềm hơn aquamarine nên ít làm trầy đá. Sau khi đi biển, rửa lại bằng nước ngọt và lau khô.
Có nên đeo aquamarine khi xông hơi không?
Không nên. Nhiệt độ cao và độ ẩm lớn trong phòng xông hơi, cộng với việc ra vào chỗ nóng lạnh, gây sốc nhiệt cho đá có bao thể hoặc vết nứt. Dây chun và kim loại mạ cũng nhanh hỏng hơn. Tốt nhất là tháo ra trước khi vào.
Ngâm aquamarine qua đêm trong nước muối có được không?
Viên aquamarine không bị nước muối làm hại, nhưng ngâm lâu sẽ làm hỏng kim loại ổ nạm, đặc biệt là bạc, và làm hỏng dây xâu. Nếu muốn làm theo quan niệm, nên đặt đá trên đĩa muối khô hoặc ngâm ngắn đá rời, rồi tráng kỹ.
Vì sao aquamarine của mình bị mờ đi sau một thời gian?
Nguyên nhân thường gặp nhất là lớp dầu da, kem dưỡng bám ở mặt đáy làm cản ánh sáng. Rửa bằng nước ấm và xà phòng nhẹ thường giải quyết được. Nếu vẫn mờ, có thể bề mặt bị trầy hoặc chất lấp nứt bị đục, cần mang ra thợ kiểm tra.
Aquamarine có cần tra dầu hay đánh bóng định kỳ không?
Không cần tra dầu. Aquamarine giữ độ bóng lâu nhờ độ cứng cao. Chỉ khi bề mặt bị trầy hoặc mẻ sau thời gian dài đeo mới cần đánh bóng lại ở tiệm. Tra dầu chỉ làm bụi bám nhiều hơn.