Aquamarine thô thường có dạng thanh lăng trụ sáu cạnh, mặt bên có sọc dọc theo chiều dài, đầu thường phẳng; có loại đứng riêng, có loại dính trên nền đá mẹ cùng mica, fenspat hoặc tourmaline đen. Đây là hình dạng tự nhiên của tinh thể beryl khi lớn lên trong hốc đá, chưa qua mài, nên được người chơi khoáng vật và người bày vật phẩm ưa chuộng vì vẻ mộc.
Chọn một mẫu thô đẹp khác hẳn chọn viên mài giác: hình dáng tinh thể, độ nguyên vẹn của các đầu và cạnh, sự hài hoà giữa tinh thể và đá mẹ quan trọng không kém màu. Bài này giúp bạn nhận dạng tinh thể aquamarine, biết các dạng thô thường bán, đánh giá một mẫu, nhận ra dấu hiệu làm giả hoặc chỉnh sửa, rồi chọn chỗ bày, lau bụi và vận chuyển an toàn.
Tinh thể aquamarine trông như thế nào
Beryl kết tinh theo hệ lục phương, nên tinh thể điển hình là một lăng trụ có sáu mặt bên. Nhìn từ đầu xuống, mặt cắt gần như một hình lục giác đều, đôi khi có các cạnh bị vát nhỏ. Mặt bên thường có các sọc dọc mảnh chạy theo chiều dài tinh thể, là dấu vết của quá trình tinh thể lớn lên từng lớp. Đầu tinh thể thường là một mặt phẳng vuông góc với chiều dài, đôi khi có thêm vài mặt vát nhỏ quanh viền.
Hình dạng này khác hẳn thạch anh, loại tinh thể nhiều người quen hơn. Thạch anh cũng có sáu mặt bên, nhưng đầu nhọn như mũi bút chì với sáu mặt tam giác chụm lại, và các sọc trên mặt bên của thạch anh thường nằm ngang, vuông góc với chiều dài. Chỉ cần nhìn đầu và hướng sọc, bạn đã tách được phần lớn tinh thể aquamarine khỏi thạch anh.
Tinh thể aquamarine có thể rất dài so với bề ngang, như những chiếc bút chì màu xanh. Màu thường đậm hơn khi nhìn dọc theo chiều dài so với nhìn ngang, do tính đa sắc. Một số tinh thể có vùng màu không đều, lõi trong và lớp ngoài đục, hoặc đầu trong và chân đục nơi tinh thể bám vào đá mẹ.
Các dạng aquamarine thô thường được bán
Tuỳ cách khai thác và chế biến, aquamarine thô đến tay người mua ở nhiều dạng khác nhau. Mỗi dạng hợp với một kiểu bày và một mức ngân sách khác nhau.
- Tinh thể đơn: một thanh lăng trụ đứng riêng, có thể nguyên đầu hoặc gãy một đầu. Hợp bày trên đế gỗ hoặc đế mica nhỏ.
- Mẫu trên đá mẹ: tinh thể còn dính trên nền đá, thường là fenspat trắng, mica bạc lấp lánh, thạch anh khói, đôi khi có tourmaline đen. Được người sưu tầm đánh giá cao vì cho thấy bối cảnh hình thành.
- Cụm tinh thể: nhiều tinh thể mọc chung một gốc. Ít gặp hơn ở aquamarine so với thạch anh.
- Đá thô khối không rõ hình: mảnh vỡ của tinh thể lớn, không còn mặt tinh thể, thường đục, dùng để bày đĩa, làm nguyên liệu mài.
- Đá mài lăn: mảnh nhỏ được quay trong thùng với cát mài cho tròn cạnh và bóng; tiện bỏ túi, rải chậu, làm quà nhỏ.
Dạng thô không có nghĩa là rẻ. Một tinh thể nguyên đầu, trong, màu đẹp trên nền đá mẹ cân đối có thể được trả cao hơn nhiều viên mài giác cùng trọng lượng, vì người sưu tầm trả tiền cho tính nguyên vẹn và vẻ đẹp tự nhiên.
Đánh giá một mẫu aquamarine thô
Hình dạng tinh thể. Tinh thể có sáu mặt rõ, cân đối, sọc sắc nét được đánh giá cao hơn tinh thể méo hoặc mòn. Đầu tinh thể nguyên vẹn, phẳng và có mặt vát nhỏ là điểm cộng lớn.
Độ nguyên vẹn của cạnh và đầu. Hãy xoay mẫu và soi từng cạnh. Cạnh sứt, đầu mẻ làm giảm giá trị rõ rệt, nhất là khi vết sứt nằm ở mặt bạn định quay ra ngoài.
Màu và độ trong. Tinh thể trong, xanh rõ khi ánh sáng chiếu qua là loại tốt. Tinh thể đục vẫn đẹp theo kiểu mộc, nhưng giá thấp hơn nhiều.
Tương quan với đá mẹ. Với mẫu trên đá mẹ, tinh thể nên nổi bật, góc đứng đẹp, nền đá không quá to hay quá xấu. Khoáng vật đi kèm như mica bạc hay tourmaline đen làm mẫu thêm thú vị.
Độ vững và đế. Mẫu nên đứng vững trên đáy phẳng hoặc trên đế đi kèm. Một mẫu đẹp mà phải dựa vào tường mới đứng được sẽ khó bày và dễ đổ.
Kích thước và trọng lượng. Đá thô thường được tính theo gram hoặc kilogram, không theo carat. Hãy hỏi kích thước ba chiều và trọng lượng để hình dung đúng, vì ảnh chụp cận dễ làm mẫu trông to hơn thực tế.
Dấu hiệu làm giả và chỉnh sửa ở đá thô
Đá thô được nhiều người tin là "không thể giả", nhưng thực tế vẫn có các hình thức làm giả và chỉnh sửa. Phổ biến nhất là thuỷ tinh xanh được đúc hoặc mài thành hình lăng trụ sáu cạnh. Loại này có mặt bên quá phẳng, không có sọc dọc tự nhiên, đôi khi còn bọt khí tròn bên trong, màu đều tuyệt đối từ đầu đến chân.
Một hình thức khác là dán tinh thể lên nền đá mẹ không phải nơi nó mọc. Người sưu tầm khoáng vật coi đây là hạ giá trị lớn nếu không công bố. Soi chỗ tiếp giáp giữa tinh thể và nền đá dưới kính lúp, bạn có thể thấy vệt keo bóng, đường nối quá gọn hoặc chân tinh thể bị cắt phẳng. Tinh thể mọc tự nhiên thường có chân bám không đều, đôi khi xen kẽ với các khoáng vật xung quanh.
Ngoài ra, có mẫu được mài lại mặt bên cho bóng, mài phẳng đầu gãy cho giống đầu tự nhiên, hoặc phủ dầu cho bóng và che vết nứt. Mặt mài bóng quá mức, mất hết sọc dọc, là dấu hiệu dễ thấy. Những chỉnh sửa này không biến đá thành giả, nhưng người bán nên nói rõ. Khi hỏi mua, hãy hỏi thẳng mẫu có được dán, mài sửa hay phủ dầu không.
Bày aquamarine thô ở đâu
Về mặt thẩm mỹ, aquamarine thô đẹp nhất khi có ánh sáng chiếu từ phía sau hoặc từ dưới lên, làm tinh thể sáng lên và màu xanh hiện rõ. Kệ kính có đèn nhỏ, bàn trà cạnh cửa sổ có rèm mỏng, hoặc tủ trưng bày đều hợp. Nền tối như gỗ trầm, vải nhung làm màu xanh nhạt nổi hơn nền trắng.
Về an toàn, tinh thể dài và mảnh dễ đổ, nên bày ở chỗ vững, tránh mép bàn, tránh nơi trẻ nhỏ và thú cưng với tới. Nếu nhà có kệ cao, hãy đặt mẫu sâu vào trong và dùng một chút đất sét dán đồ trưng bày dưới đáy để chống trượt. Tránh bày sát cửa kính có nắng gắt chiếu trực tiếp nhiều giờ, vì đá và đế sẽ nóng lên, và sự chênh nhiệt lặp lại không tốt cho mẫu có vết nứt.
Theo quan niệm của người chơi đá phương Đông, aquamarine mang màu nước nên hay được gợi ý đặt ở phía bắc ngôi nhà hoặc góc ứng với hành Thuỷ, hoặc trên bàn làm việc của người thích màu xanh. Đây là quan niệm, không có quy định bắt buộc; nếu chỗ "hợp hướng" lại nắng gắt hay chật chội, bạn nên ưu tiên chỗ an toàn và nhìn đẹp.
Chọn đế và cách bày cùng các mẫu khác
Đế gỗ khoét lòng. Hợp với tinh thể đơn có chân gãy không phẳng. Thợ khoét một lòng nông theo hình chân đá để mẫu đứng thẳng. Màu gỗ trầm làm nền ấm cho sắc xanh lạnh, nhưng gỗ mới có thể còn dầu, nên lót một lớp nỉ mỏng để dầu không bám vào đá.
Đế mica trong hoặc đế kim loại. Đế mica gần như vô hình, để mẫu trông như tự đứng; đế kim loại dạng chấu kẹp giữ được tinh thể dài theo chiều nghiêng. Khi dùng đế chấu, kiểm tra chấu có bọc nhựa mềm để không trầy mặt tinh thể.
Chiều cao và góc nghiêng. Tinh thể dài thường đẹp nhất khi đứng hơi nghiêng, đầu hướng về phía người nhìn và đón ánh sáng từ cửa sổ. Mẫu trên đá mẹ nên xoay sao cho tinh thể chính nằm ở mặt trước, khoáng vật đi kèm ở hai bên.
Bày cùng đá khác. Aquamarine nhạt màu dễ bị lấn khi đặt cạnh thạch anh tím đậm hay hốc thạch anh lớn. Đặt nó cạnh thạch anh trắng, tourmaline đen hoặc mẫu cùng mạch pegmatit tạo một nhóm hài hoà và dễ kể chuyện về nguồn gốc.
Khoảng cách giữa các mẫu. Để mỗi mẫu cách nhau đủ một bàn tay. Mẫu sát nhau dễ va khi lau dọn, và aquamarine cứng hơn nhiều khoáng vật khác nên có thể làm trầy mẫu mềm hơn như fluorite hay canxit nằm cạnh.
Lau bụi, làm sạch và vận chuyển đá thô
Đá thô có nhiều khe, mặt sọc và chỗ tiếp giáp với đá mẹ nên bám bụi nhanh hơn viên mài. Các bước dưới đây giúp giữ mẫu sạch mà không làm hỏng các khoáng vật đi kèm.
- Dùng cọ mềm khô, như cọ trang điểm hoặc cọ vẽ, quét bụi theo chiều dài tinh thể; với khe sâu dùng bóng thổi bụi bằng cao su.
- Nếu cần rửa, kiểm tra đá mẹ trước: mica và một số khoáng vật đi kèm có thể tách lớp hoặc mờ khi ngâm nước lâu. Chỉ lau tinh thể bằng khăn ẩm, tránh ngâm cả mẫu.
- Không dùng máy siêu âm, hơi nước nóng hay hoá chất tẩy rửa mạnh với mẫu thô, nhất là mẫu có vết nứt hoặc tinh thể dán.
- Để khô tự nhiên ở nơi thoáng, không sấy nóng.
- Khi vận chuyển, bọc từng mẫu bằng giấy mềm hoặc xốp hơi, chèn kín hộp để không xê dịch; tinh thể dài nên được đỡ dọc cả chiều dài, không để đầu chạm thành hộp.
- Khi chuyển nhà, xếp hộp đá thô ở trên cùng và ghi chú dễ vỡ cho người khuân vác.
Nếu bạn đang chọn mẫu thô để bày, hãy xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, và hỏi thêm ảnh chụp đầu tinh thể cùng chỗ tiếp giáp đá mẹ trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt tinh thể aquamarine thô với thạch anh xanh?
Tinh thể aquamarine thường có đầu phẳng và sọc chạy dọc theo chiều dài, còn tinh thể thạch anh có đầu nhọn sáu mặt và sọc nằm ngang. Thạch anh tự nhiên màu xanh lơ cũng hiếm, phần lớn "thạch anh xanh" là thạch anh phủ màng hoặc nhuộm.
Aquamarine thô có mài thành viên trang sức được không?
Được, nếu phần tinh thể đủ trong và đủ lớn. Thợ mài sẽ đánh giá hướng màu, vết nứt và bao thể trước khi cắt. Tuy vậy, tinh thể thô nguyên vẹn đẹp thường được giữ nguyên để bày vì giá trị sưu tầm có thể cao hơn viên mài thu được.
Có nên rửa aquamarine thô bằng nước muối không?
Bản thân tinh thể aquamarine không bị nước muối làm hại, nhưng đá mẹ và các khoáng vật đi kèm như mica có thể bị ảnh hưởng, muối cũng đọng lại trong khe. Nếu muốn làm theo quan niệm, rửa lại bằng nước sạch và lau khô kỹ.
Đá thô tính giá theo carat hay gram?
Đá thô để bày thường được tính theo gram hoặc kilogram, hoặc theo từng mẫu dựa trên vẻ đẹp tổng thể. Carat chủ yếu dùng cho viên mài giác và đá thô dùng để mài. Khi mua, hãy hỏi cả trọng lượng và kích thước ba chiều.
Mẫu aquamarine có tourmaline đen đi kèm có giá trị hơn không?
Với người sưu tầm khoáng vật, mẫu có nhiều khoáng vật đi kèm tự nhiên, sắp xếp đẹp thường hấp dẫn hơn, vì cho thấy bối cảnh hình thành trong mạch pegmatit. Giá trị còn phụ thuộc độ nguyên vẹn, màu và tỉ lệ giữa các phần của mẫu.
Tinh thể aquamarine bị gãy đầu có dán lại được không?
Có thể dán bằng keo trong chuyên dụng cho khoáng vật, nhưng vết dán sẽ hạ giá trị sưu tầm và nên được ghi rõ nếu sau này bán lại. Nếu chỉ để bày trong nhà, dán cẩn thận vẫn giữ được vẻ đẹp tổng thể.