Hoa văn trên ống bút và bình ngọc thường thuộc vài nhóm đề tài quen thuộc: tùng hạc gợi trường thọ, bộ tứ quý hay tứ quân tử gợi phẩm cách người quân tử, cá chép và ngựa gợi chí tiến thủ, sơn thủy và cảnh đồng quê gợi sự thanh thản. Đó là những đề tài văn chương, hội hoạ Á Đông dùng từ lâu, sau này được chuyển lên đồ vật trên bàn viết.
Hiểu nghĩa hoa văn giúp bạn chọn món hợp người dùng và hợp dịp tặng. Bài này giải nghĩa từng nhóm theo cách hiểu phổ biến, gợi ý hoa văn hợp với ai, nói về chữ khắc và cách nhìn nét chạm để biết món đồ làm tay hay làm máy, đẹp hay vụng.
Hoa văn trên đồ văn phòng xưa và nay
Trong văn hoá Hán học, bàn viết của người có chữ gắn với văn phòng tứ bảo gồm bút, mực, giấy, nghiên, đi kèm nhiều món phụ như ống bút, gác bút, chặn giấy, ấn chương. Những món này thường được trang trí bằng đề tài thanh nhã, bởi chúng ở bên người chủ trong những giờ đọc sách, viết chữ, và phản chiếu cái gu của chủ nhân.
Người Việt tiếp nhận những đề tài ấy qua Nho học và qua đồ gốm, đồ gỗ, đồ đồng lưu hành hàng trăm năm. Trên ống bút, bình nhỏ trong các bộ sưu tập đồ cổ, đề tài cây cỏ, chim muông và phong cảnh chiếm phần lớn, rất ít đề tài phô trương của cải.
Ngày nay, ống bút và bình ngọc bày trên bàn làm việc vẫn giữ những đề tài đó, thêm vào một số đề tài phong thủy hiện đại như đồng tiền, thỏi vàng, tỳ hưu. Biết đề tài nào có gốc từ văn hoá bàn viết, đề tài nào là thêm vào sau này giúp bạn chọn món hợp với không khí của căn phòng.
Một căn phòng đọc sách bày bàn gỗ, giá sách cũ thì hợp với ống bút chạm trúc hay sơn thủy. Một văn phòng kinh doanh hiện đại có thể chọn đề tài ngựa phi, cá chép, hoặc ống trơn chỉ khoe vân đá. Không có lựa chọn đúng sai, chỉ có lựa chọn hợp hay không hợp với chỗ đặt.
Tứ quý và tứ quân tử: tùng, cúc, trúc, mai, lan
Tứ quý gồm tùng, cúc, trúc, mai. Bốn loại cây đại diện cho bốn mùa, thường được hiểu là sự bền bỉ qua mọi thời tiết. Trên ống bút tròn, bốn đề tài hay được chia đều bốn mặt.
Tứ quân tử gồm mai, lan, cúc, trúc. Mỗi loài được gán một phẩm chất: mai chịu lạnh, nở sớm; lan thanh cao, kín đáo; cúc bền hoa, gắn với người ẩn dật; trúc thẳng, rỗng ruột, gợi người ngay thẳng và khiêm tốn.
Trúc là đề tài hợp ống bút nhất. Ống bút tạc hình đốt trúc hoặc chạm cành trúc rất phổ biến, vì hình dáng ống vốn gợi thân trúc và ý nghĩa ngay thẳng hợp với người cầm bút.
Tùng đứng riêng mang nghĩa trường thọ, vững vàng. Cây tùng xanh quanh năm trên vách núi là hình ảnh của sự kiên định, hay đi cùng hạc, đá hoặc mây.
Đọc bốn mặt theo thứ tự nào không quan trọng. Một số người xoay mặt hoa mai ra trước vào mùa xuân, mặt cúc ra trước vào mùa thu; đó là thú chơi, không phải quy tắc.
Tùng hạc, hạc và rùa: nhóm hoa văn mừng thọ
Tùng hạc là đề tài kết hợp cây tùng và chim hạc, cả hai đều gắn với sự trường thọ trong hội hoạ Á Đông. Chim hạc với dáng chân cao, cổ dài, đứng dưới gốc tùng hoặc bay qua tán tùng là bố cục hay gặp trên bình ngọc và ống bút chạm nổi. Đề tài này thường được chọn làm quà mừng thọ ông bà, cha mẹ hoặc thầy cô đã nghỉ hưu.
Hạc đứng trên lưng rùa là hình ảnh quen thuộc trong đồ thờ Việt, chủ yếu xuất hiện trên đôi hạc thờ bằng đồng hay gỗ. Trên ống bút, đề tài này ít gặp hơn, nếu có thì thường được chạm nhỏ. Rùa riêng lẻ gợi sự bền lâu, đôi khi đi kèm sách vở, gợi việc học.
Khi chọn hoa văn mừng thọ, bạn để ý số lượng chim và cách bố cục. Một hoặc hai con hạc với khoảng trống rộng cho cảm giác thanh thoát; quá nhiều chi tiết chen chúc trên một ống nhỏ làm hoa văn rối, mất đi vẻ thư thái vốn là tinh thần của đề tài.
Cá chép, ngựa, rồng: hoa văn về chí tiến thủ
Cá chép vượt vũ môn là đề tài về sự bền chí vượt khó, gắn với thi cử, học hành trong quan niệm dân gian. Trên ống bút, cá chép thường được chạm đang vọt khỏi sóng, đuôi cong, miệng hướng lên. Đề tài này hay được chọn cho học sinh, sinh viên hoặc người đang chuẩn bị một kỳ thi, một dự án quan trọng.
Ngựa phi gắn với thành ngữ mã đáo thành công, được nhiều người chọn cho bàn làm việc của người kinh doanh. Rồng là đề tài trang trọng hơn, thường xuất hiện trên bình lớn hoặc ống bút cao cấp, nét chạm đòi hỏi tay nghề cao để vảy, râu, móng rõ ràng mà không rối.
Những đề tài này mang ý nghĩa động viên, không phải lời hứa về kết quả. Một chiếc ống bút chạm cá chép là lời chúc người dùng kiên trì; việc học và việc làm vẫn nằm ở chính người ngồi bàn.
Khi tặng ống bút chạm cá chép cho học sinh, bạn có thể kèm một lời nhắn ngắn về sự cố gắng thay vì về điểm số. Cách tặng này giữ đúng tinh thần động viên của đề tài, không biến món quà thành áp lực cho người nhận.
Sơn thủy và cảnh đồng quê: hoa văn cho sự thư thái
Sơn thủy là đề tài núi non, sông nước, có khi thêm một mái đình, một con thuyền nhỏ hay một người câu cá. Trên ống bút tròn, cảnh sơn thủy thường chạy vòng quanh thân như một bức tranh cuộn, xoay đến đâu thấy cảnh đến đó. Đây là đề tài được người thích sự yên tĩnh chuộng, hợp với phòng đọc sách và bàn làm việc cần tập trung.
Ngư, tiều, canh, mục là bộ bốn cảnh người đánh cá, người kiếm củi, người cày ruộng và người chăn trâu, một đề tài quen thuộc trong chạm khắc đình làng và đồ gỗ Việt. Bộ cảnh này gợi cuộc sống thanh bình, gần gũi với đồng quê, có màu sắc rất Việt trên những món đồ vốn có gốc Hán học.
Với đề tài phong cảnh, độ sâu nét chạm quyết định nhiều tới vẻ đẹp. Chạm nhiều lớp có tiền cảnh, trung cảnh, hậu cảnh tạo chiều sâu; chạm một lớp phẳng dễ trông như hình in. Bạn nên xoay ống dưới ánh sáng nghiêng để thấy các lớp nổi chìm.
Hoa văn trên bình ngọc khác ống bút ở chỗ nào
Bình ngọc có bề mặt cong lớn hơn, thân phình, cổ thắt, nên thợ có nhiều chỗ để bố cục hoa văn hơn. Ở phần bụng bình thường là đề tài chính như tùng hạc, sơn thủy hay hoa sen; phần cổ và vai bình hay có dải hoa văn phụ như mây, sóng nước, cánh sen cách điệu; phần chân có khi là một vòng hoa văn hình học. Cách chia tầng này có từ đồ gốm cổ và vẫn được giữ trên nhiều bình đá hiện nay.
Bình ngọc cao cấp đôi khi được chạm lộng, tức là khoét thủng một phần thân để tạo cành lá đứng rời, hoặc gắn hai quai hình đầu thú, vòng treo bằng chính khối đá. Những chi tiết này đòi hỏi tay nghề cao và rất dễ gãy, nên bạn cần kiểm kỹ khi nhận và đặt bình ở chỗ ít người qua lại.
Ống bút thì nhỏ và đơn giản hơn, thường chỉ một đề tài chạy vòng quanh thân hoặc một mặt chính một mặt phụ. Vì vậy cùng một đề tài tùng hạc, trên bình bạn thấy cảnh rộng có mây núi, còn trên ống bút chỉ còn một gốc tùng và một con hạc. Biết điều này để không kỳ vọng một ống bút nhỏ chứa được bố cục như ảnh chụp bình lớn.
Hoa văn và người nhận hay được chọn
Bảng gợi ý dưới đây dựa trên cách chọn quà phổ biến; bạn có thể linh hoạt theo sở thích người nhận.
| Hoa văn | Ý nghĩa theo quan niệm | Hay chọn cho |
|---|---|---|
| Tùng hạc | Trường thọ, thanh thản | Ông bà, cha mẹ, thầy cô lớn tuổi |
| Trúc, đốt trúc | Ngay thẳng, khiêm tốn | Người làm nghề viết, nhà giáo, người làm luật |
| Tứ quý, tứ quân tử | Bền bỉ, phẩm cách | Quà trang trọng chung cho người lớn |
| Cá chép vượt sóng | Bền chí, vượt khó | Học sinh, sinh viên, người đi thi |
| Ngựa phi | Tiến tới, thành công | Người kinh doanh, người mới nhận việc |
| Sơn thủy, đồng quê | Yên tĩnh, thư thái | Người thích đọc sách, phòng làm việc cần tập trung |
Nếu không biết người nhận thích gì, đề tài cây cỏ như trúc, tùng, mai thường an toàn nhất vì nhẹ nhàng và hợp nhiều lứa tuổi.
Chữ khắc trên ống bút và cách nhìn nét chạm
Nhiều ống bút có khắc chữ Hán, chữ Nôm hoặc chữ quốc ngữ viết theo lối thư pháp. Với chữ Hán, bạn nên nhờ người đọc được kiểm tra nghĩa và nét trước khi mua hoặc trước khi tặng, vì hàng sản xuất hàng loạt đôi khi khắc sai nét, ngược chữ hoặc ghép những chữ không thành câu. Chữ quốc ngữ thì dễ kiểm hơn, chỉ cần để ý dấu thanh có đúng không.
Về nét chạm, chạm tay thường có độ sâu thay đổi, nét chỗ đậm chỗ thanh, hai mặt ống không giống hệt nhau. Khắc máy CNC cho nét đều, sắc, chi tiết lặp lại chính xác giữa các sản phẩm, đáy rãnh hay có vết bước dao song song. In hoặc dán hình lên bề mặt thì phẳng hoàn toàn, sờ không thấy gờ.
Không phải cứ chạm tay là đẹp hơn. Một ống khắc máy với bản vẽ đẹp vẫn dễ nhìn hơn ống chạm tay vụng. Điều bạn nên đòi hỏi là người bán nói đúng cách làm, để bạn trả giá trị tương xứng.
Câu hỏi thường gặp
Tứ quý và tứ quân tử khác nhau thế nào?
Tứ quý thường gồm tùng, cúc, trúc, mai, gắn với bốn mùa. Tứ quân tử gồm mai, lan, cúc, trúc, gắn với phẩm chất người quân tử. Hai bộ có ba loài trùng nhau, khác ở tùng và lan, và có khi được gọi lẫn trên thị trường.
Ống bút chạm tùng hạc có hợp tặng người trẻ không?
Tùng hạc mang nghĩa trường thọ nên thường dành cho người lớn tuổi. Tặng người trẻ vẫn được nếu họ thích nét cổ điển, nhưng các đề tài như trúc, cá chép hay sơn thủy thường hợp hơn với người đang học hoặc mới đi làm.
Làm sao biết chữ Hán khắc trên ống bút có đúng không?
Chụp ảnh rõ từng chữ và nhờ người biết chữ Hán đọc giúp, hoặc tra từng chữ bằng các từ điển chữ Hán có tra theo bộ thủ. Nếu người bán không giải thích được nghĩa câu khắc, bạn nên cân nhắc trước khi mua làm quà.
Hoa văn đồng tiền, thỏi vàng có phù hợp với ống bút không?
Đó là đề tài phong thủy hiện đại, được một số người thích cho bàn làm việc kinh doanh. Tuy vậy, trên đồ văn phòng mang phong cách cổ điển, những đề tài cây cỏ, phong cảnh thường hài hoà hơn. Chọn theo gu của người dùng là hợp lý nhất.
Ống bút chạm nhiều chi tiết có khó lau không?
Có. Các rãnh sâu và chi tiết nổi như lá, cánh chim giữ bụi rất lâu. Nên dùng chổi lông mềm hoặc cọ vẽ khô để quét bụi định kỳ, hạn chế dùng khăn ướt vì nước đọng trong rãnh có thể để lại vết ố.
Ngư tiều canh mục là gì?
Đó là bộ bốn cảnh người đánh cá, người kiếm củi, người cày ruộng và người chăn trâu, một đề tài quen thuộc trong chạm khắc truyền thống Việt. Bộ cảnh gợi cuộc sống bình dị, thanh thản ở làng quê, thường thấy trên đồ gỗ, đồ đá và ống bút.