Ngoài ngọc, như ý còn được tạc từ thạch anh (trắng trong, tím, hồng, tóc), mã não, hoàng long, obsidian và một số đá màu khác; phần lớn là khoáng vật nhóm silica, cứng khoảng 7 trên thang Mohs, nhưng giòn hơn ngọc nên dễ mẻ khi va đập. Đá màu cho những cây như ý sáng, trong, nhiều sắc, hợp với không gian hiện đại hơn ngọc xanh trầm hay đồng truyền thống.
Thị trường đá màu có nhiều hàng nhuộm, hàng xử lý nhiệt và thuỷ tinh đúc khuôn mang tên đá. Bài này giúp bạn biết đá nào thường được dùng, đặc điểm thật của từng loại, cách nhận ra màu nhuộm và thuỷ tinh, những loại đá phai màu dưới nắng, và cách bày, lau cho đá giữ được vẻ ban đầu. Mọi chuyện "năng lượng" của đá, nếu có nhắc, chỉ là quan niệm.
Đá màu nào hay được tạc như ý
Bảng dưới gom các loại đá màu hay gặp ở như ý, kèm bản chất khoáng vật và điều cần biết khi chọn:
| Tên thương mại | Bản chất | Màu, vẻ ngoài | Điều cần biết |
|---|---|---|---|
| Thạch anh trắng | Thạch anh tinh thể, SiO2 | Trong suốt, có thể có bông, vết rạn bên trong | Bông và vết rạn tự nhiên là bình thường; trong tuyệt đối ở cỡ lớn thì cần hỏi kỹ |
| Thạch anh tím | Thạch anh có vết sắt, màu do bức xạ tự nhiên | Tím nhạt đến tím đậm, thường loang không đều | Có thể phai khi phơi nắng lâu |
| Thạch anh hồng | Thạch anh dạng khối | Hồng đục, mờ | Màu có thể nhạt dần dưới nắng gắt |
| Thạch anh tóc | Thạch anh chứa kim rutil | Trong, có sợi vàng, đỏ, đen bên trong | Tóc tự nhiên phân bố không đều, có sợi gãy khúc |
| Mã não | Chalcedony vi tinh thể, có dải vân | Dải vân đồng tâm, nhiều màu | Màu xanh dương, hồng, xanh lá tươi thường là nhuộm |
| Hoàng long | Thường là chalcedony hoặc quartzite màu vàng | Vàng nghệ đến vàng đỏ, đục | Thị trường hay gọi là ngọc; bản chất là nhóm thạch anh |
| Obsidian | Thuỷ tinh núi lửa tự nhiên | Đen bóng, có loại ánh cầu vồng | Mềm hơn thạch anh (khoảng 5 – 5,5 Mohs), cạnh vỡ rất sắc |
Như ý từ các loại đá này thường cỡ nhỏ và vừa, vì khối đá trong, không rạn, đủ dài để tạc nguyên cây là hiếm. Những cây dài, trong, không một vết rạn rất đáng hỏi kỹ về chất liệu.
Đá trong và đá đục: tạc như ý khác nhau thế nào
Với đá trong như thạch anh trắng hay thạch anh tóc, người thợ thường giữ cho cây như ý đơn giản: đầu mây trơn hoặc chạm nông, cán tròn mài bóng. Lý do là chi tiết chạm sâu trên đá trong dễ làm rối mắt, nhìn xuyên qua thấy các rãnh chồng lên nhau; vẻ đẹp của đá trong nằm ở độ trong và ở những thứ bên trong như sợi tóc rutil hay bông tuyết.
Với đá đục như mã não, hoàng long, thạch anh hồng, người thợ có thể chạm sâu hơn, vì bề mặt giữ được bóng sáng của chi tiết. Mã não có dải vân, người thợ giỏi sẽ xoay khối đá sao cho vân chạy theo đường cong của cán hoặc ôm lấy phần đầu như ý, biến vân đá thành một phần của hình chạm.
Một điểm khác là độ bền. Thạch anh tinh thể giòn, khi vỡ cho mặt vỡ cong như vỏ sò, cạnh sắc; cán mảnh rơi xuống sàn đá dễ gãy. Mã não và chalcedony cấu tạo từ tinh thể rất nhỏ đan vào nhau nên dai hơn thạch anh tinh thể một chút. Obsidian là thuỷ tinh tự nhiên, mềm hơn và cũng giòn. Với tất cả những loại này, giá đỡ chắc và chỗ đặt an toàn là điều phải tính trước khi mua.
Nhuộm, xử lý nhiệt và thuỷ tinh đúc: những điều thị trường ít nói
Nhuộm màu mã não. Mã não có lỗ rỗng rất nhỏ nên dễ hút thuốc nhuộm. Phần lớn mã não xanh dương, hồng tươi, tím đậm, xanh lá rực trên thị trường là nhuộm. Nhuộm không làm đá thành giả, nhưng cần được gọi đúng là mã não nhuộm.
Thạch anh tím nung thành vàng. Thạch anh tím khi được nung ở nhiệt độ thích hợp có thể chuyển sang màu vàng cam; phần lớn "thạch anh vàng" thị trường có gốc này. Đây là xử lý phổ biến, cũng cần được nói rõ.
Tóc giả nhuộm. Thạch anh có nứt rạn bên trong có thể được ngâm chất màu để màu đi vào vết nứt, trông như tóc. Tóc thật là những sợi kim thẳng, có độ dày, có khi gãy khúc; tóc nhuộm là vệt màu loang theo mặt nứt, mỏng và phẳng.
Thuỷ tinh đúc mang tên đá. Thuỷ tinh có thể được đúc, nhuộm màu và bán dưới tên "thạch anh", "pha lê thạch anh". Dấu hiệu là bọt khí tròn, những đường xoáy như dòng chảy bên trong, và màu đều tuyệt đối. Cầm lâu, thuỷ tinh ấm lên nhanh hơn thạch anh.
Bột đá ép keo. Đá vụn trộn keo rồi đúc khuôn cho bề mặt có hạt màu lấm tấm đều đặn, chi tiết tù, trọng lượng nhẹ. Đây là hàng rẻ, hợp làm quà số lượng, miễn được gọi đúng là bột đá.
Màu như ý đá với không gian
Như ý thạch anh trắng trong và thạch anh tóc hợp không gian sáng, nhiều kính và kim loại, như văn phòng hiện đại hay phòng khách căn hộ; cây đá trong làm điểm nhấn mà không nặng nề. Thạch anh hồng và thạch anh tím hợp phòng có tông màu ấm, đồ vải, gỗ sáng. Mã não nhiều vân và hoàng long vàng hợp với nội thất gỗ trung tính.
Nhiều người chọn màu đá theo ngũ hành của bản mệnh, chẳng hạn mệnh Thổ chọn màu vàng, mệnh Hoả chọn màu đỏ, hồng, tím. Đây là quan niệm phong thủy dân gian, mỗi trường phái giải thích có chỗ khác nhau; nếu bạn theo quan niệm này thì coi đó là một gợi ý chọn màu trong số những cây đã hợp chỗ đặt, không cần ép một màu không hợp không gian.
Điều thực tế hơn là độ tương phản. Cây như ý trắng trong đặt trên nền kệ kính sẽ gần như biến mất; đặt trên nền gỗ tối hoặc khăn nhung sẫm thì nổi bật. Cây mã não đỏ đặt cạnh nhiều đồ đỏ khác sẽ bị chìm. Trước khi mua, hình dung cây đặt đúng chỗ của nó, với màu nền phía sau và các món bên cạnh; nhiều khi chính màu nền quyết định cây nào đẹp nhất.
Ánh sáng: đá nào sợ nắng, đá nào sợ nóng
Một số đá màu nhạt dần khi phơi ánh nắng mạnh trong thời gian dài. Thạch anh tím và thạch anh hồng là hai loại hay được nhắc nhất: màu tím có thể ngả xám nhạt, màu hồng có thể nhạt đi sau nhiều tháng đặt ở bậu cửa sổ có nắng chiếu. Đá nhuộm cũng phai dưới nắng, đôi khi nhanh hơn đá có màu tự nhiên.
Nhiệt độ cao và thay đổi nhiệt đột ngột có thể làm rạn đá đã có sẵn vết nứt bên trong. Đặt như ý đá ngay dưới bóng đèn halogen nóng trong tủ kính, cạnh bếp, cạnh máy sưởi, hoặc chuyển cây từ phòng lạnh ra chỗ nắng gắt là những tình huống nên tránh. Đèn LED trong tủ trưng bày toả nhiệt ít hơn nhiều, là lựa chọn an toàn hơn để chiếu sáng đá màu.
Một số trang mạng khuyên "sạc năng lượng" đá bằng cách phơi nắng. Với thạch anh tím, thạch anh hồng và đá nhuộm, việc này có thể làm phai màu thật sự. Nếu gia đình bạn có tập quán làm sạch đá theo quan niệm, bạn có thể chọn những cách không gây hại cho đá, như để đá nơi thoáng gió hay ánh trăng, thay vì nắng gắt buổi trưa.
Như ý đá màu làm quà: hợp người nào, dịp nào
Người trẻ, văn phòng hiện đại. Như ý thạch anh trắng hay thạch anh tóc cỡ nhỏ, dài chừng một gang tay, đặt gọn trên bàn làm việc, hợp với người mới đi làm, người mới mở văn phòng riêng. Màu trong, dáng gọn, không mang vẻ cổ kính như ngọc xanh hay đồng.
Mừng tân gia căn hộ. Thạch anh hồng, mã não vân nhạt hay hoàng long hợp với phòng khách sáng màu của căn hộ. Nên hỏi trước tông màu nội thất của gia chủ, hoặc chọn thạch anh trắng là màu dễ hợp nhất.
Người lớn tuổi. Đá màu giòn, dễ mẻ, nên với ông bà tay yếu hay nhà có cháu nhỏ, như ý gỗ hoặc đồng thường an toàn hơn. Nếu vẫn muốn tặng đá, chọn cây ngắn, cán dày, kèm giá đỡ chắc và hướng dẫn cách đặt ngay khi trao.
Người theo quan niệm màu bản mệnh. Nếu người nhận quan tâm đến màu hợp mệnh, bạn có thể hỏi khéo trước khi chọn. Khi trao, nói đó là lời chúc theo quan niệm, không hứa hẹn gì thêm, để món quà giữ được sự nhã nhặn.
Đóng gói và vận chuyển. Với quà đá màu, hộp có lòng xốp khoét đúng dáng cây là bắt buộc, giá đỡ đặt ngăn riêng. Kiểm cây trước khi đóng hộp và tự mang đến tận tay nếu được, thay vì gửi qua nhiều chặng vận chuyển.
Kiểm như ý đá màu khi nhận hàng và giữ gìn về sau
Như ý đá màu dễ mẻ trong vận chuyển hơn như ý đồng hay gỗ, nên khâu nhận hàng cần kỹ. Sau đó là vài nếp giữ gìn đơn giản:
- Quay video khi mở hộp: giúp bạn có bằng chứng nếu cây bị gãy, mẻ trong quá trình vận chuyển.
- Soi đèn dọc cán và cổ như ý: tìm vết rạn mới, khác với vết rạn tự nhiên vốn có trong ảnh mẫu.
- Vuốt tay nhẹ quanh mép đầu như ý: phát hiện chỗ mẻ nhỏ mà mắt khó thấy; cẩn thận với cạnh obsidian vì rất sắc.
- Đặt lên giá đỡ đi kèm: kiểm cây có nằm vững, không bập bênh; giá không vừa thì xin đổi giá ngay.
- Lau định kỳ bằng khăn sợi nhỏ hơi ẩm: sau đó lau khô; không dùng sóng siêu âm, nước nóng hay chất tẩy với đá nhuộm và đá có nứt bên trong.
- Không đặt chung ngăn với đồ cứng: kim loại, sứ va vào đá dễ làm mẻ cạnh; mỗi cây một giá riêng là tốt nhất.
Như ý đá màu được giữ đúng cách có thể giữ vẻ trong trẻo nhiều năm. Khi đã mẻ hay gãy, thợ chế tác đá có thể mài lại cạnh hoặc dán nối; cách này giữ được món đồ, dù không trả lại hoàn toàn vẻ ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Như ý thạch anh có dễ vỡ hơn như ý ngọc không?
Có. Thạch anh và ngọc có độ cứng gần nhau, nhưng ngọc nephrite có cấu trúc sợi đan rất dai, còn thạch anh tinh thể giòn, khi rơi dễ gãy và mẻ cạnh. Như ý thạch anh vì vậy cần giá đỡ chắc và chỗ đặt ít va chạm hơn.
Mã não màu xanh dương có phải là đá tự nhiên không?
Phần đá thường là mã não tự nhiên, nhưng màu xanh dương tươi gần như luôn là nhuộm. Mã não tự nhiên có màu trắng, xám, nâu, đỏ cam, đen; những màu rực như xanh dương, hồng tươi thường do nhuộm. Nhuộm không làm mất giá trị trang trí, chỉ cần được gọi đúng.
Như ý thạch anh tím để gần cửa sổ có sao không?
Nếu chỗ đó có nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày, màu tím có thể nhạt dần sau một thời gian. Nên chọn chỗ có ánh sáng gián tiếp, như kệ phía trong phòng hoặc tủ kính có đèn LED, để giữ màu được lâu.
Làm sao phân biệt như ý thạch anh và như ý thuỷ tinh?
Soi đèn tìm bọt khí tròn và đường xoáy như dòng chảy, là dấu hiệu của thuỷ tinh. Thạch anh tự nhiên thường có bông, vết rạn, tạp chất không đều. Thuỷ tinh ấm lên nhanh khi cầm. Với món giá trị lớn, nơi giám định đá quý cho kết quả chắc chắn.
Hoàng long là ngọc hay thạch anh?
Hoàng long trên thị trường thường là chalcedony hoặc quartzite màu vàng, tức thuộc nhóm thạch anh, dù hay được gọi là ngọc hoàng long. Tên gọi thương mại không phản ánh bản chất khoáng vật; khi mua, bạn có thể hỏi người bán bản chất đá để biết đúng mình đang mua gì.
Như ý obsidian có an toàn khi để trong nhà có trẻ nhỏ không?
Obsidian khi vỡ cho cạnh rất sắc, nên cần đặt trên kệ cao, có giá đỡ chắc và gờ chắn. Không để trẻ cầm chơi. Nếu cây bị mẻ, kiểm kỹ mảnh vụn trên sàn và mép cây trước khi đặt lại, vì cạnh mẻ có thể gây đứt tay.