Gậy như ý có ba kiểu đầu thường gặp là đầu linh chi, đầu mây và đầu hoa lá; về cấu tạo có loại liền khối một chất liệu và loại khảm ba điểm, tức thân gỗ hoặc kim loại gắn ba mảng ngọc ở đầu, giữa và đuôi. Thêm vào đó là các hoạ tiết chạm trên thân như dơi, đào, hồ lô, đồng tiền, mỗi hình mang một lời chúc theo lối chơi chữ đồng âm hoặc theo biểu tượng quen thuộc.
Hai cây như ý cùng chất liệu, cùng chiều dài có thể trông khác hẳn nhau vì kiểu đầu, độ cong của cán và cách bố trí hoạ tiết. Bài này giúp bạn gọi đúng tên từng kiểu, hiểu mỗi hoạ tiết nói gì, và biết nhìn vào đâu trên ảnh mẫu để chọn cây hợp ý. Bài không bàn chất liệu chi tiết; mỗi chất liệu có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Ba phần của một cây như ý: đầu, cán, đuôi
Cây như ý nào cũng chia được thành ba phần. Phần đầu là chỗ to nhất, dẹt, thường chạm hình linh chi hoặc mây, là nơi người thợ dồn công nhiều nhất. Phần cán là thân dài nối đầu với đuôi, có độ cong nhẹ, tiết diện có khi tròn, có khi dẹt hình bản. Phần đuôi là đầu còn lại, thon và nhỏ hơn, có khi chạm một hoạ tiết nhỏ hoặc có lỗ xỏ dây để treo tua.
Tỉ lệ giữa ba phần quyết định dáng cây. Như ý đầu to, cán ngắn trông bề thế, hợp để bày trên giá thấp; như ý đầu vừa, cán dài thanh mảnh trông nhã, hợp tủ kính. Khi xem ảnh mẫu, chú ý chiều rộng phần đầu so với tổng chiều dài: đầu chiếm khoảng một phần năm tới một phần tư chiều dài là tỉ lệ hay gặp; đầu quá to so với cán thường là hàng làm theo kiểu phô trương, dễ mất cân khi đặt lên giá.
Một số cây như ý có tua rua treo ở đuôi, buộc kèm một hạt ngọc hoặc một nút thắt. Tua này chỉ để trang trí, có thể tháo ra khi lau. Nếu cây bạn chọn có lỗ xỏ dây mà không kèm tua, bạn có thể tự buộc một dây tết màu đỏ hoặc vàng; chỉ cần nhớ tua không được dài tới mức chạm mặt kệ và kéo cây lệch khỏi giá đỡ.
Đầu linh chi, đầu mây, đầu hoa lá: phân biệt bằng mắt
Phần đầu là chỗ đặt tên cho kiểu như ý. Bảng dưới gom các kiểu đầu hay gặp trên thị trường và cách nhận ra:
| Kiểu đầu | Hình dáng nhận ra | Lớp nghĩa thường được giải thích | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Đầu linh chi | Tán tròn hoặc hơi hình tim, có các vòng vân đồng tâm như tai nấm, mép cuộn nhẹ | Trường thọ, sức khoẻ, theo biểu tượng nấm linh chi | Quà mừng thọ, bày phòng khách gia đình |
| Đầu mây cuộn | Ba hoặc năm múi lượn tròn, mép cuộn xoắn vào trong như cụm mây | Điềm lành, cát tường | Hầu hết không gian, kiểu phổ biến nhất |
| Đầu hoa lá | Hình hoa sen, mẫu đơn hoặc lá chạm nổi trên nền đầu như ý | Phú quý (mẫu đơn), thanh cao (sen) | Phòng khách, quà tân gia |
| Đầu chạm nhân vật, linh vật | Trên đầu chạm rồng, phượng, dơi, hoặc nhân vật tiên ông | Tuỳ hình chạm, thường là quyền uy hoặc phúc thọ | Tủ trưng bày lớn, người thích đồ cầu kỳ |
| Đầu trơn, tối giản | Giữ đường viền mây hoặc linh chi nhưng mặt phẳng, không chạm chi tiết | Giữ lời chúc như ý, nhấn vào chất liệu | Văn phòng hiện đại, như ý đá trong |
Trong thực tế, người thợ hay pha trộn: đầu linh chi nhưng mép chạm mây, hoặc đầu mây có bông sen nhỏ ở giữa. Không cần phân loại quá chặt; điều quan trọng là bạn nhìn ra phần đầu đang nói lời chúc gì và có hợp với người nhận hay không.
Như ý khảm ba điểm: thân một chất, đầu – giữa – đuôi một chất khác
Đây là một kiểu như ý truyền thống, trong tiếng Hoa gọi là "tam tương như ý", nghĩa là như ý khảm ba chỗ. Thân cây làm bằng gỗ quý, đồng hoặc bạc; trên thân có ba ô khoét sẵn ở đầu, khoảng giữa và đuôi, mỗi ô gắn một mảng ngọc hay đá đã chạm. Ở thị trường Việt, người bán thường gọi là "như ý khảm ngọc ba điểm" hoặc "như ý khảm ba".
Kiểu khảm có hai cái lợi. Thứ nhất, không cần một khối ngọc lớn và dài, vì mỗi mảng khảm chỉ cỡ lòng bàn tay hoặc nhỏ hơn, nên món đồ vẫn có ngọc mà cây vẫn dài, vẫn chắc. Thứ hai, thân gỗ hay đồng dai hơn ngọc nhiều, ít gãy khi va chạm, nên như ý khảm bền hơn như ý ngọc nguyên khối cùng chiều dài.
Khi chọn như ý khảm, bạn kiểm ba việc. Mảng khảm có gắn khít vào ô không, có khe hở hay vệt keo tràn quanh viền không. Ba mảng có cùng màu, cùng loại đá không, hay mỗi mảng một kiểu. Và thân có làm cẩn thận không: gỗ có nứt chân chim quanh ô khảm không, đồng có vết hàn lộ không. Một cây như ý khảm đẹp là cây mà thân và mảng khảm như sinh ra cho nhau, đường nối gần như không nhìn thấy.
Cán trơn, cán chạm, cán uốn: khác gì khi bày
Cán trơn. Bề mặt cán phẳng, đánh bóng, có khi chỉ có một đường chỉ chạy dọc. Cán trơn làm nổi phần đầu và chất liệu, hợp với như ý ngọc, như ý đá trong, như ý gỗ có vân đẹp. Cán trơn cũng dễ lau nhất.
Cán chạm kín. Cả thân phủ hoạ tiết: mây, dây hoa, dơi, đồng tiền. Cán chạm kín trông giàu chi tiết, hợp kiểu cung đình, nhưng hút bụi nhiều hơn và phải lau bằng chổi lông mềm. Với như ý đồng, cán chạm kín còn giúp giấu những vết xỉn nhẹ.
Cán chạm điểm. Thân trơn, chỉ chạm một hai cụm hoạ tiết ở khoảng giữa. Đây là kiểu cân bằng, vừa có điểm nhấn vừa không rối mắt, hợp với hầu hết không gian gia đình.
Cán uốn cong mạnh. Một số mẫu uốn cán thành đường chữ S rõ rệt hoặc thành dáng thân cây, cành tre. Kiểu này trông mềm mại, nhưng điểm tựa trên giá khó căn hơn; nên chọn kèm giá đỡ làm riêng theo cây.
Cán dẹt hình bản. Tiết diện dẹt như một tấm bản dài, thường gặp ở như ý ngọc chạm hoặc như ý gỗ kiểu cổ. Cán dẹt có hai mặt rõ ràng, một mặt chạm chính, một mặt phụ, nên khi bày cần để đúng mặt chính lên trên.
Hoạ tiết hay gặp trên thân như ý và lời chúc đi kèm
Nhiều hoạ tiết trên như ý dùng lối đồng âm của tiếng Hoa, tức hình vật có tên đọc gần với một chữ chúc. Bảng dưới liệt kê các hình hay gặp nhất:
| Hoạ tiết | Lời chúc thường được giải thích | Cách giải thích |
|---|---|---|
| Con dơi | Phúc | Chữ "dơi" và chữ "phúc" trong tiếng Hoa đọc gần nhau |
| Quả đào | Thọ | Đào tiên gắn với tích sống lâu trong văn hoá Trung Hoa |
| Hồ lô | Phúc lộc, con cháu đông đúc | Âm đọc gần chữ "phúc lộc"; quả nhiều hạt |
| Đồng tiền | Đủ đầy | Hình đồng tiền lỗ vuông, cũng có cách đọc liên hệ với chữ "tiền" là "trước mắt" |
| Hoa mẫu đơn | Phú quý | Mẫu đơn được gọi là hoa phú quý trong mỹ thuật Á Đông |
| Cá | Dư dả | Chữ "cá" đọc gần chữ "dư" |
| Lá tre, cành trúc | Thanh cao, bền bỉ | Theo biểu tượng tre trúc của người có học |
| Rồng, phượng | Uy nghi, đôi lứa | Biểu tượng hoàng gia, cặp đôi trong cưới hỏi |
Những lối đọc này là quy ước văn hoá, không phải công thức. Khi tặng, bạn có thể dùng chúng để nói lời chúc cụ thể hơn: cây như ý chạm dơi và đào hợp mừng thọ, cây chạm mẫu đơn hợp tân gia. Còn nếu người nhận thích sự đơn giản, một cây cán trơn đầu mây vẫn trọn lời chúc "như ý".
Mặt chính và mặt phụ: bày đúng mặt cho cây như ý
Phần lớn như ý được chạm theo một mặt chính: phần đầu có hoạ tiết nổi rõ, cán có cụm chạm hướng về một phía. Mặt sau thường đơn giản hơn, có khi để trơn hoặc chỉ khắc vài đường. Khi đặt lên giá, mặt chính nên quay lên trên hoặc quay ra phía người xem, nghĩa là bạn nhìn thấy phần đầu như ý như một bông hoa nở về phía mình.
Cách nhận ra mặt chính khá dễ. Nhìn từ cạnh bên, phần đầu như ý thường hơi gập về một phía, giống một bàn tay khum; phía lòng khum ấy là mặt trên. Với như ý cán dẹt, mặt nào chạm sâu, chi tiết nhiều hơn là mặt chính. Với như ý khảm, mặt có mảng khảm là mặt chính.
Một số mẫu làm hai mặt như nhau, nhất là như ý đá trong suốt hoặc như ý đúc đồng hai mang khuôn. Với những mẫu này, bạn chọn mặt nào có vân đá đẹp hơn hoặc ít khuyết điểm hơn để quay ra ngoài. Đây là chi tiết nhỏ nhưng làm khác hẳn cảm giác khi khách bước vào phòng: một cây như ý quay đúng mặt trông chỉn chu, còn quay ngược trông như được đặt tạm.
Đọc ảnh mẫu như ý trước khi chọn: năm chi tiết cần nhìn
Khi chọn như ý qua ảnh, bạn không cầm được món đồ trên tay, nên càng cần biết nhìn vào đâu. Năm chi tiết dưới đây nói lên nhiều điều nhất về kiểu dáng và tay nghề:
- Đường viền phần đầu: các múi mây hay vân linh chi có đều, có sắc nét không; đường viền tù, nhoè thường là hàng đúc khuôn rồi đánh bóng qua loa.
- Độ cong của cán: nhìn ảnh chụp nghiêng xem cán cong đều hay bị gãy khúc ở chỗ nối; cong đều là dấu hiệu chạm liền khối hoặc ghép khéo.
- Chỗ chuyển từ đầu sang cán: đây là chỗ hay có đường nối ở hàng ghép; xin ảnh cận chỗ này nếu ảnh mẫu không rõ.
- Hoạ tiết trên thân: đếm xem có bao nhiêu cụm, mỗi cụm là hình gì, để biết cây đang mang lời chúc gì và có hợp người nhận không.
- Ảnh có thước đo hoặc vật so sánh: một cây như ý trông bề thế trong ảnh có thể chỉ dài bằng gang tay; ảnh đặt cạnh thước hay bàn tay giúp bạn hình dung đúng cỡ.
Năm chi tiết này đủ để loại bớt phần lớn mẫu không hợp. Phần còn lại là chuyện chất liệu và chiều dài so với chỗ đặt, bạn có thể đọc thêm trong các bài về như ý ngọc, như ý đồng, như ý gỗ cùng chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Như ý đầu linh chi và đầu mây, kiểu nào phổ biến hơn?
Trên thị trường hiện nay, kiểu đầu mây cuộn gặp nhiều hơn vì dễ chạm, hợp nhiều không gian. Kiểu đầu linh chi hay được chọn cho quà mừng thọ vì gắn với biểu tượng trường thọ. Nhiều mẫu pha trộn cả hai: đường viền mây nhưng có vân linh chi ở giữa phần đầu.
Như ý khảm ba điểm có bền hơn như ý ngọc nguyên khối không?
Thường là bền hơn khi va chạm, vì thân gỗ hoặc kim loại dai hơn ngọc, ít gãy ngang cán. Điểm cần chú ý là các mảng khảm: nếu keo kém hoặc ô khoét không khít, mảng ngọc có thể lỏng ra theo thời gian, nhất là khi phòng thay đổi độ ẩm nhiều.
Hoạ tiết con dơi trên như ý có ý nghĩa gì?
Trong tiếng Hoa, tên con dơi đọc gần với chữ "phúc", nên hình dơi được dùng để chúc phúc. Đây là quy ước của mỹ thuật Á Đông, không liên quan đến con dơi ngoài đời. Như ý chạm năm con dơi thường được giải thích là "ngũ phúc", tức năm điều phúc.
Làm sao biết mặt nào là mặt chính của cây như ý?
Nhìn từ cạnh bên, phần đầu như ý thường hơi gập về một phía như bàn tay khum; phía lòng khum là mặt trên. Với cán dẹt hoặc như ý khảm, mặt có chạm sâu hơn hoặc có mảng khảm là mặt chính, nên quay lên trên hoặc ra phía người xem.
Có nên chọn như ý chạm thật nhiều hoạ tiết không?
Tuỳ không gian. Như ý chạm kín hợp tủ trưng bày lớn và nội thất truyền thống, nhưng hút bụi và khó lau hơn. Phòng nhỏ hoặc văn phòng hiện đại thường hợp như ý cán trơn hoặc chạm điểm, để món đồ là điểm nhấn mà không làm rối cả góc bày.
Tua rua ở đuôi như ý có bắt buộc phải có không?
Không bắt buộc. Tua rua chỉ là phần trang trí, có cây kèm sẵn, có cây không. Nếu thích, bạn có thể buộc thêm một dây tết màu đỏ hoặc vàng qua lỗ ở đuôi, miễn là tua không quá dài, không chạm mặt kệ và không kéo cây lệch khỏi giá đỡ.