Theo quan niệm Á Đông, ngọc nói chung tượng trưng cho phẩm hạnh người quân tử: bền, ôn hoà, trong sạch; còn ngọc bích với màu xanh lục được gắn với hành Mộc, gợi sự sinh sôi, bình an và mùa xuân. Ý nghĩa cụ thể của một món ngọc bích còn phụ thuộc vào hình chạm trên đó: hồ lô gợi phúc lộc, bắp cải gợi tài lộc dồi dào, chiếc khuyên tròn gợi bình an, theo lối đọc đồng âm tiếng Hán.
Những ý nghĩa này là một phần văn hoá đáng trân trọng, giúp món đồ có câu chuyện khi làm quà hay khi bày. Chúng không phải lời hứa về may mắn hay sức khoẻ. Bài dưới đây giải thích ngọc được người xưa nhìn nhận thế nào qua một vài câu sách quen thuộc, màu xanh của ngọc bích được đọc ra sao trong ngũ hành, và điểm qua các hình chạm hay gặp nhất trên vật phẩm ngọc bích hiện nay.
Vì sao người Á Đông quý ngọc
Trong văn hoá Trung Hoa và các nước chịu ảnh hưởng như Việt Nam, ngọc được coi trọng từ rất sớm, không chỉ như đồ trang sức mà như vật mang phẩm giá. Sách "Thuyết văn giải tự" của Hứa Thận thời Đông Hán định nghĩa ngọc là "đá đẹp", có năm đức, ví những tính chất của đá như độ ấm, độ trong, âm thanh, độ bền với các phẩm chất của con người. Sách Lễ ký chép lời Khổng Tử ví người quân tử với ngọc, câu thường được dẫn là "quân tử tỉ đức ư ngọc".
Một câu khác rất quen với người Việt là "ngọc bất trác bất thành khí", nghĩa là ngọc không mài giũa thì không thành đồ dùng, thường được dùng để nói về việc học và rèn luyện. Câu này có trong sách Lễ ký và được đưa vào Tam tự kinh, sách học vỡ lòng của nhiều thế hệ. Tiếng Việt cũng có những thành ngữ như "lá ngọc cành vàng" để chỉ con nhà quyền quý, hay "thà làm ngọc nát còn hơn làm ngói lành" để nói về khí tiết.
Từ những tầng nghĩa đó, đồ ngọc trở thành món quà mang tính chúc tụng: tặng ngọc là gửi lời mong người nhận bền vững, an hoà. Với ngọc bích cụ thể, độ dai của đá, khó vỡ mà vẫn chạm được chi tiết tinh tế, cũng khớp với hình ảnh "cứng cỏi mà ôn hoà" mà sách xưa gán cho ngọc.
Màu xanh của ngọc bích theo quan niệm ngũ hành
Hành Mộc. Trong hệ ngũ hành, màu xanh lục thuộc Mộc, tương ứng phương Đông và mùa xuân. Vì vậy ngọc bích thường được mô tả bằng các hình ảnh cây cối, sinh trưởng, khởi đầu.
Tương sinh, tương khắc. Theo quan niệm, Thuỷ sinh Mộc, Mộc sinh Hoả; Kim khắc Mộc, Mộc khắc Thổ. Từ đó có lời khuyên phổ biến rằng ngọc bích hợp người mệnh Mộc và mệnh Hoả. Đây là cách suy theo biểu tượng màu, không có cơ sở khoáng vật học, và mỗi trường phái lại có cách áp dụng khác.
Màu của sự êm dịu. Ngoài ngũ hành, nhiều người chọn ngọc bích đơn giản vì màu xanh trầm dễ nhìn, hợp không gian làm việc và đọc sách. Đây là lý do thẩm mỹ, có thật và không cần dựa vào quan niệm nào.
Không có màu "xấu". Một số lời rao nói ngọc bích "kỵ" người mệnh này hay mệnh kia. Bạn nên đọc những lời này như một ý kiến theo trường phái, không như một lời cảnh báo. Nếu bạn thích món đồ, việc bày hay đeo nó không mang lại điều gì đáng sợ.
Các hình chạm hay gặp trên vật phẩm ngọc bích
Nhiều hình chạm trên đồ ngọc được chọn vì tên gọi của chúng trong tiếng Hán đọc gần giống một chữ mang nghĩa tốt. Bảng dưới gom những hình hay gặp nhất và cách hiểu phổ biến.
| Hình chạm | Cách hiểu phổ biến | Hay gặp trên |
|---|---|---|
| Hồ lô | Đồng âm với "phúc lộc"; miệng nhỏ bụng to gợi sự chứa đựng | Mặt dây, tượng nhỏ, treo túi |
| Bắp cải | "Bạch thái" đọc gần "bách tài", tức trăm thứ của cải | Tượng để bàn, quầy |
| Khuyên tròn (bình an khấu) | Hình tròn không đầu không cuối, mong bình an trọn vẹn | Mặt dây, đồ treo |
| Lá, cành lá | "Kim chi ngọc diệp", cành vàng lá ngọc; cũng gợi sự sinh sôi | Mặt dây, chặn giấy |
| Trúc | Ngay thẳng, có đốt như có tiết tháo; "trúc báo bình an" | Ống bút, đồ bày |
| Cá | Chữ "ngư" đồng âm "dư", dư dả; cá chép gợi đỗ đạt | Tượng, đĩa, mặt dây |
| Dơi | Chữ "bức" đọc gần "phúc" | Chạm phụ trên bình, khuyên |
| Đào | Gắn với tuổi thọ qua tích đào tiên | Tượng nhỏ, đồ mừng thọ |
| Đồng tiền | Hình tượng của cải; thường đi cùng thiềm thừ | Tượng, mặt dây |
Các cách hiểu này lưu truyền qua giới thợ chạm và người buôn ngọc, có thể khác nhau đôi chút giữa các vùng. Khi làm quà, bạn có thể kể lại ý nghĩa như một lời chúc, không cần trình bày như một điều nhất định xảy ra.
Ngọc trong đời sống người Việt
Chữ "ngọc" và chữ "bích" đi vào tên người Việt rất tự nhiên: Ngọc Anh, Bích Ngọc, Ngọc Bích, Bảo Ngọc. Cha mẹ đặt tên như vậy thường mang ý mong con quý giá, trong sáng, được nâng niu. Trong ca dao, lời ru và văn chương, ngọc cũng hay được dùng để ví người đẹp, lời hay, vật quý, cho thấy hình ảnh này gần gũi với đời sống hơn nhiều người nghĩ.
Ở nhiều gia đình, một món ngọc là của để dành và để trao lại: chiếc vòng mẹ cho con gái ngày cưới, mặt dây ông bà tặng cháu đầy tháng hay khi đi học xa. Giá trị của những món ấy nằm ở câu chuyện đi kèm nhiều hơn ở loại đá. Một chiếc vòng ngọc bích bình thường nhưng đã theo ba thế hệ có ý nghĩa mà không món mới nào thay được.
Các nhà khảo cổ cũng đã tìm thấy đồ trang sức bằng đá ngọc, như vòng, khuyên tai, hạt chuỗi, tại nhiều di chỉ trên lãnh thổ Việt Nam, cho thấy tục chuộng đồ ngọc có từ rất lâu. Việc xác định chính xác loại khoáng vật và nguồn đá của từng nhóm hiện vật vẫn là chủ đề nghiên cứu, nên khi gặp những lời rao gắn món hàng với "ngọc cổ Việt", bạn nên giữ thái độ thận trọng. Điều chắc chắn hơn là truyền thống trân quý ngọc vẫn sống trong cách người Việt chọn quà và giữ kỷ vật hôm nay.
Quan niệm "người nuôi ngọc, ngọc nuôi người"
Trong giới chơi ngọc có câu "người nuôi ngọc, ngọc nuôi người". Vế đầu nói về chuyện món ngọc đeo lâu ngày, được tay người chạm vào, sẽ bóng hơn, màu trông sâu hơn. Vế sau là một quan niệm dân gian cho rằng ngọc mang lại điều tốt cho người giữ nó.
Vế đầu có cơ sở thực tế dễ hiểu. Ma sát nhẹ thường xuyên với da và vải mài mịn bề mặt ở mức rất nhỏ, còn lớp dầu tự nhiên trên da phủ một màng mỏng làm ánh dầu của ngọc bích rõ hơn. Tượng hay vòng ít khi được cầm sẽ dần xỉn vì bụi và lớp sáp khô đi. Đó là lý do người chơi hay cầm, lau món đồ của mình bằng tay sạch hoặc khăn mềm.
Vế sau là niềm tin, nên đọc như một phần văn hoá. Bạn có thể trân trọng cảm giác gắn bó với một món đồ đã theo mình nhiều năm, nhưng không nên kỳ vọng nó chữa bệnh hay thay đổi vận mệnh. Một số lời rao còn nói ngọc "đổi màu báo bệnh" hay "vỡ để đỡ hạn"; với ngọc bích tự nhiên, màu không đổi theo sức khoẻ người đeo, còn món đồ vỡ là do va đập. Biết vậy, bạn sẽ giữ món đồ cẩn thận vì nó đẹp và có kỷ niệm, chứ không vì lo sợ.
Một số hình chạm cần bày, đeo cho trang trọng
Trên đồ ngọc bích có khá nhiều hình tượng tôn giáo và tín ngưỡng: Phật Di Lặc, Quan Âm, Phật bản mệnh, Thần Tài. Trong giới buôn ngọc có câu truyền miệng "nam đeo Quan Âm, nữ đeo Phật", với nhiều cách giải thích khác nhau; đây là tập quán thương mại phổ biến chứ không phải quy định của tôn giáo nào.
Với những hình tượng này, nhiều gia đình giữ một số nếp chung để tỏ lòng tôn trọng: bày ở chỗ sạch sẽ, cao ngang hoặc hơn tầm mắt, không đặt cạnh giày dép hay trong nhà vệ sinh; khi đeo thì cất ra lúc tắm, lúc ngủ nếu thấy cần. Mức độ cụ thể khác nhau giữa các gia đình và giữa các truyền thống, nên nếu bạn muốn hiểu sâu, hãy hỏi người có hiểu biết ở nơi mình sinh hoạt tôn giáo.
Khi chọn quà có hình tượng tôn giáo, hãy nghĩ tới niềm tin của người nhận. Một chiếc mặt Phật có thể rất ý nghĩa với người theo đạo Phật nhưng không phù hợp với người theo tôn giáo khác. Những hình chạm trung tính như lá, hồ lô, khuyên tròn, trúc thường an toàn hơn khi bạn chưa rõ.
Chọn món ngọc bích theo ý nghĩa khi làm quà
Một vài gợi ý kết hợp ý nghĩa hình chạm với dịp và người nhận, để món quà vừa đẹp vừa có lời chúc phù hợp:
- Mừng tân gia: bắp cải, bình nhỏ chạm hoa lá, cặp linh vật nhỏ; nhắc kèm ý "đủ đầy, an cư".
- Mừng thọ ông bà: trái đào, tượng ông Thọ, chuỗi hạt có hạt chủ chạm chữ Thọ; chọn món nhẹ, dễ cầm.
- Chúc học hành, thi cử: cá chép, trúc, ống bút hay chặn giấy ngọc bích cho bàn học.
- Khai trương: thiềm thừ ngậm tiền, bắp cải, tượng đặt quầy; nên chọn cỡ vừa với mặt quầy của người nhận.
- Quà cho người trẻ đi làm: mặt dây lá hoặc khuyên tròn, chặn giấy nhỏ; tránh món quá nặng hay quá trang trọng.
- Quà cho bạn đời: mặt dây đôi, vòng tay, ngọc bội; ý nghĩa bền chặt của ngọc rất hợp.
Kèm theo món quà một tấm thiệp ghi tên khoáng vật, kích thước và vài dòng về ý nghĩa hình chạm sẽ giúp người nhận hiểu và giữ món đồ đúng cách. Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để chọn hình chạm hợp với lời chúc.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc bích có ý nghĩa gì trong phong thủy?
Theo quan niệm phong thủy, ngọc bích màu xanh lục thuộc hành Mộc, gắn với sự sinh trưởng, bình an và mùa xuân. Vì vậy nó hay được bày ở phía Đông, Đông Nam, hoặc chọn cho người mệnh Mộc, Hoả. Đây là ý nghĩa biểu tượng, không phải lời bảo đảm về tài lộc hay sức khoẻ.
Câu "quân tử tỉ đức ư ngọc" nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là người quân tử so sánh đức hạnh của mình với ngọc. Sách Lễ ký chép lời Khổng Tử giải thích các tính chất của ngọc như ấm áp, bền chắc, trong sạch tương ứng với những phẩm chất như nhân, nghĩa, trí. Từ đó ngọc trở thành biểu tượng của nhân cách.
Đeo ngọc bích có thật sự giúp khoẻ mạnh không?
Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy đeo ngọc bích cải thiện sức khoẻ. Một số người cảm thấy dễ chịu khi đeo một món đồ mình yêu thích, đó là cảm nhận cá nhân. Nếu có vấn đề sức khoẻ, bạn nên đi khám bác sĩ thay vì dựa vào vật phẩm.
Ngọc bích bị vỡ có phải điềm xấu không?
Có quan niệm dân gian nói ngọc vỡ là "đỡ hạn" cho người giữ, cũng có người lo đó là điềm không lành. Thực tế, ngọc vỡ là do va đập hoặc vết nứt có sẵn. Bạn có thể giữ mảnh vỡ làm kỷ niệm, nhờ thợ làm thành món nhỏ khác, hoặc cất đi một cách trân trọng.
Hình chạm nào trên ngọc bích phù hợp làm quà cho người lớn tuổi?
Trái đào, hình ông Thọ, chữ Thọ, cây tùng hay chim hạc thường được chọn để mừng thọ vì gắn với ý nghĩa sống lâu. Nên chọn món nhẹ, cạnh tròn, dễ cầm và dễ bày, tránh tượng quá nặng khiến người lớn tuổi khó di chuyển khi lau chùi.
Ngọc bích hay phỉ thúy mang ý nghĩa tốt hơn?
Trong văn hoá, cả hai đều được gọi là ngọc và mang ý nghĩa chung của ngọc như bền, an hoà, quý giá. Không có loại nào "tốt hơn" về ý nghĩa. Khác biệt nằm ở khoáng vật, màu sắc, trọng lượng và giá trị thị trường, nên bạn chọn theo sở thích và mục đích sử dụng.