Nhận biết ngọc bích thật giả tại nhà: đo tỉ trọng, soi đèn và phép thử nên tránh

Ở nhà, bạn có thể loại được phần lớn ngọc bích giả bằng ba việc không làm hại món đồ: nhìn ánh bề mặt, soi đèn pin qua mép mỏng để xem kết cấu, và đo tỉ trọng bằng cân điện tử với một bát nước. Ngọc bích (nephrite) có ánh dầu, kết cấu sợi như bông khi soi đèn và tỉ trọng khoảng 2,90 – 3,03; thuỷ tinh, nhựa, serpentine hay thạch anh nhuộm đều lệch khỏi ít nhất một trong ba dấu hiệu đó.

Các phép thử ở nhà chỉ dùng để sàng lọc. Chúng cho bạn biết món đồ "có khả năng" là ngọc bích hay "chắc chắn không phải", chứ không xác nhận được chuyện nhuộm màu tinh vi hay tẩm nhựa. Với món giá trị lớn, giấy giám định của phòng thí nghiệm đá quý vẫn là bước cuối. Bài dưới đây đi từng bước theo thứ tự từ dễ đến cần dụng cụ, kèm những phép thử dân gian bạn nên bỏ vì vừa không chính xác vừa có thể làm hỏng đồ.

Chuẩn bị trước khi kiểm

Nên kiểm vào ban ngày, ở một bàn phẳng trải khăn mềm để lỡ tay đánh rơi cũng không mẻ. Bạn cần những thứ sau:

1. Một đèn pin nhỏ ánh trắng, càng gọn càng tốt (đèn điện thoại cũng dùng được nhưng khó áp sát).
2. Một cân điện tử nhà bếp hoặc cân tiểu ly có số lẻ đến 0,1 gam, tốt nhất là 0,01 gam với món nhỏ.
3. Một bát hoặc cốc thuỷ tinh đủ rộng để thả món đồ vào mà không chạm thành, đổ nước sạch ở nhiệt độ phòng.
4. Một đoạn chỉ mảnh hoặc dây cước để treo món đồ, cùng một chiếc kính lúp cầm tay nếu có.
5. Khăn mềm, nước ấm và chút xà phòng trung tính để rửa sạch lớp bụi, dầu tay trước khi nhìn.

Rửa và lau khô trước khi kiểm là bước nhiều người bỏ qua. Lớp dầu tay hoặc bụi bám kẽ chạm làm bề mặt trông bóng hơn hoặc đục hơn thật, khiến phần quan sát ánh bị sai ngay từ đầu.

Bạn cũng nên ghi lại những gì đọc được trên mô tả khi mua: kích thước, trọng lượng, tên đá, lời cam kết về xử lý. Có sẵn những con số đó, mỗi bước kiểm dưới đây sẽ trở thành một phép so sánh cụ thể chứ không còn là cảm giác. Nếu món đồ là quà tặng không có mô tả, bạn vẫn kiểm được, chỉ cần chụp vài tấm ảnh trước và sau để sau này đối chiếu khi cần mang đi giám định hoặc hỏi người tặng về nơi mua.

Bước 1 — Nhìn ánh và cảm giác bề mặt

Ánh dầu, không loá. Ngọc bích đánh bóng có ánh giống mỡ đông hay sáp nến: mịn, hơi "ướt", phản chiếu ánh sáng một cách dịu. Thuỷ tinh cho ánh sắc và loá hơn, nhìn nghiêng thấy rõ hình bóng đèn trên mặt. Nhựa thì bóng nhưng có vẻ "nhờn" và mềm mắt, cạnh chạm thường tròn trịa quá mức.

Màu đi theo vân. Ở ngọc bích, màu xanh thường không đều tuyệt đối: có chỗ đậm nhạt, có vệt, có chấm đen nhỏ rải rác. Một món xanh đều như sơn, không một gợn, nên làm bạn nghi ngờ và kiểm tiếp các bước sau.

Mát tay không phải bằng chứng. Đá nói chung dẫn nhiệt tốt hơn nhựa nên cầm thấy mát. Nhưng thuỷ tinh và thạch anh cũng mát không kém. Cảm giác mát chỉ giúp loại nhựa, không phân biệt được ngọc bích với đá khác.

Vết xước trên mặt phẳng. Nhìn nghiêng dưới đèn, nếu mặt đáy hay chỗ hay chạm tay có nhiều vết xước mảnh như tóc dù món đồ còn mới, đó có thể là vật liệu mềm như serpentine hoặc nhựa. Ngọc bích cứng khoảng 6 – 6,5 nên ít xước khi dùng bình thường.

Bước 2 — Soi đèn pin qua mép mỏng

Đây là bước cho nhiều thông tin nhất mà không cần dụng cụ đắt tiền. Bạn áp sát đầu đèn pin vào mép mỏng nhất của món đồ, chẳng hạn rìa đĩa, tai bình, đuôi tượng, rồi nhìn phần đá sáng lên. Làm trong phòng tối một chút thì dễ thấy hơn.

Ngọc bích thật khi soi sẽ cho ánh sáng tán ra mờ mờ, bên trong thấy kết cấu như sợi bông, như mây hay như những bó tơ đan nhau. Đó chính là các sợi khoáng amphibol mà bài "ngọc bích là gì" đã nhắc. Vùng có chấm đen sẽ hiện thành những đốm tối không cho ánh sáng đi qua. Kết cấu này khó làm giả hoàn hảo.

Thuỷ tinh soi đèn thường trong đều hoặc đục đều, đôi khi thấy bọt khí tròn rất nhỏ, đó là dấu hiệu gần như chắc chắn của vật liệu nóng chảy. Thạch anh nhuộm (loại hay được gọi là "ngọc Malaysia") soi đèn thấy hạt nhỏ li ti, màu bám đậm theo các khe giữa hạt như mạng nhện. Aventurine cho ánh lấp lánh từ những vảy khoáng nhỏ. Serpentine soi đèn thường trong hơn, màu vàng lục và có thể thấy vân như khói. Món đồ quá dày để soi thì bạn chuyển sang bước đo tỉ trọng.

Bước 3 — Đo tỉ trọng bằng cân và bát nước

Tỉ trọng là con số bạn tự đo được ở nhà mà khá tin cậy. Nguyên lý là so trọng lượng món đồ trong không khí với lực đẩy của nước lên nó. Cách làm:

1. Cân món đồ khô, ghi lại con số A (gam). Ví dụ giả định: A = 60,0 gam.
2. Đặt bát nước lên cân rồi bấm nút về 0 (tare).
3. Buộc món đồ bằng chỉ mảnh, cầm đầu chỉ thả món đồ chìm hẳn trong nước, không chạm đáy và thành bát, không để bọt khí bám. Ghi con số B mà cân hiện lên. Ví dụ giả định: B = 20,3 gam.
4. Tính tỉ trọng = A chia B. Với ví dụ trên: 60,0 : 20,3 ≈ 2,96.
5. Đo lại hai, ba lần rồi lấy số trung bình để bớt sai số do tay run hoặc bọt khí.

Nếu kết quả nằm khoảng 2,90 – 3,03, món đồ có tỉ trọng khớp với ngọc bích. Khoảng 2,55 – 2,70 gợi ý thạch anh, aventurine, serpentine, mã não hoặc nhiều loại thuỷ tinh; khoảng 1,1 – 1,4 là nhựa; khoảng 3,3 trở lên có thể là phỉ thúy. Phép đo kém chính xác với món quá nhỏ (dưới chừng 10 gam), món có phần gắn kim loại, gỗ, hoặc món rỗng ruột như bình.

Đối chiếu kết quả với các vật liệu hay bị gọi là ngọc bích

Bảng dưới gom các vật liệu thường gặp nhất, để bạn đặt kết quả của ba bước trên cạnh nhau. Con số là khoảng phổ biến, mẫu cụ thể có thể lệch nhẹ.

Không bước nào đứng một mình đủ để kết luận. Một món có tỉ trọng 2,62 nhưng soi đèn thấy kết cấu sợi thì có thể là serpentine dạng sợi; một món tỉ trọng 2,95 nhưng màu đọng theo khe thì có thể là ngọc bích thật đã nhuộm cho xanh hơn. Hãy đọc ba dấu hiệu cùng nhau.

Những phép thử dân gian nên bỏ

Hơ lửa bật lửa. Lời truyền là "ngọc thật không bị nóng, không bị đen". Thực tế lửa làm cháy lớp sáp bề mặt, làm đen muội và có thể gây sốc nhiệt làm nứt đá, nhất là món đã có vết rạn. Thuỷ tinh cũng không bị đen ngay. Phép thử này vừa sai vừa hại.

Lấy dao rạch thử. Ngọc bích cứng hơn dao thép nên không bị rạch, còn serpentine và nhựa thì xước. Nhưng thạch anh và thuỷ tinh cũng không bị dao rạch, nên phép thử không tách được ngọc bích khỏi chúng. Thêm nữa, vết rạch trên món đồ không phải ngọc là vết hỏng vĩnh viễn mà người bán có thể không nhận lại hàng.

Nhỏ giấm hoặc axit. Một số người nhỏ axit để thử đá vôi nhuộm giả ngọc. Cách này làm hỏng bề mặt, ăn mất sáp, có thể làm phai màu nhuộm và nguy hiểm cho da tay. Không nên làm ở nhà.

Nghe tiếng gõ. Gõ hai món vào nhau để nghe tiếng "trong" hay "đục" phụ thuộc vào hình dạng, độ dày và vết nứt nhiều hơn là loại đá. Hai món ngọc thật gõ vào nhau còn dễ làm mẻ cả hai.

Kéo sợi tóc qua mặt ngọc rồi hơ lửa. Lời truyền là ngọc thật dẫn nhiệt nên tóc không cháy. Nhiều vật liệu đá khác cũng làm được như vậy, và việc đưa lửa lại gần món đồ lại quay về rủi ro của phép thử đầu tiên.

Khi nào nên mang đi giám định

Các phép thử ở nhà loại được món giả thô, nhưng không phát hiện được những thứ cần máy móc: nhuộm màu tinh vi trên ngọc bích thật, tẩm nhựa lấp vết nứt, hay một lớp phủ lên bề mặt. Nếu món đồ có giá trị lớn với bạn, được tặng làm kỷ vật, hoặc bạn đang cân nhắc một món đắt, giấy giám định là cách rõ ràng nhất.

Một tờ giấy giám định tử tế ghi tên khoáng vật (nephrite), các thông số đo được như tỉ trọng, chiết suất, phổ hấp thụ khi cần, và dòng kết luận về xử lý, chẳng hạn "có dấu hiệu nhuộm màu" hoặc "chưa phát hiện xử lý ngoài tẩm sáp bề mặt". Tẩm sáp là bước hoàn thiện phổ biến của đồ ngọc mềm và thường được chấp nhận.

Khi mua, bạn có thể thoả thuận trước với người bán về chuyện mang đi giám định và đổi trả nếu kết quả không đúng mô tả. Người bán nghiêm túc thường không ngại điều đó. Ngoài ra, việc tự kiểm ở nhà còn giúp bạn hiểu món đồ của mình hơn: biết nó nặng bao nhiêu, soi đèn trông ra sao, để sau này khi lau chùi hay thay chỗ bày, bạn nhận ra ngay nếu có vết nứt mới.

Câu hỏi thường gặp

Ngọc bích thật có mát tay mãi không?

Ngọc bích cầm lúc đầu thấy mát vì đá dẫn nhiệt tốt hơn da và nhựa, nhưng sau một lúc nắm trong tay nó sẽ ấm lên theo thân nhiệt. Thuỷ tinh và thạch anh cũng có cảm giác tương tự. Vì vậy cảm giác mát chỉ giúp loại nhựa, không chứng minh món đồ là ngọc bích.

Ngọc bích có chấm đen là thật hay giả?

Chấm đen là đặc điểm rất hay gặp ở ngọc bích tự nhiên, thường là những hạt khoáng như cromit, magnetit nằm lẫn trong đá. Tuy vậy, có chấm đen không đủ để khẳng định món đồ là thật, vì serpentine và một số đá khác cũng có. Bạn vẫn nên kết hợp với đo tỉ trọng và soi đèn.

Cân điện tử nhà bếp có đủ chính xác để đo tỉ trọng không?

Với món nặng từ vài chục gam trở lên, cân nhà bếp chia vạch 0,1 gam cho kết quả đủ dùng để tách ngọc bích khỏi thạch anh hay nhựa. Món nhỏ như mặt dây dưới 10 gam thì sai số lớn, nên dùng cân tiểu ly 0,01 gam và đo lặp nhiều lần.

Món ngọc bích có phần đế gỗ hoặc gắn kim loại thì đo thế nào?

Nếu đế tháo rời được, bạn tháo ra rồi đo riêng phần đá. Nếu phần kim loại hay keo gắn liền, kết quả tỉ trọng sẽ bị lệch và không còn dùng để so sánh được. Khi đó bạn dựa nhiều hơn vào bước nhìn ánh, soi đèn, và hỏi người bán về giấy giám định.

Ngọc bích nhuộm màu có nhận ra được ở nhà không?

Đôi khi được. Màu nhuộm thường đọng đậm hơn trong các vết nứt, kẽ chạm và lỗ khoan, soi đèn thấy như mạng nhện màu. Nhưng nhuộm khéo trên đá ít nứt thì mắt thường khó thấy, phòng giám định mới kết luận chắc chắn bằng máy đo phổ.

Đo tỉ trọng có làm hỏng ngọc bích không?

Không, chỉ cần dùng nước sạch ở nhiệt độ phòng và lau khô sau khi đo. Ngọc bích không thấm nước đáng kể. Với món có vết nứt đã tẩm sáp hoặc keo, bạn nên đo nhanh và tránh ngâm lâu để nước không đọng vào khe.