Hạt vòng gỗ nứt chủ yếu khi không khí khô nhanh (mùa hanh khô, phòng điều hoà chạy liên tục, gần nguồn nhiệt) và mốc chủ yếu khi không khí ẩm kéo dài (mùa nồm, mùa mưa, cất vòng trong hộp kín còn ẩm). Gỗ luôn trao đổi hơi nước với môi trường xung quanh: hút ẩm thì nở, nhả ẩm thì co. Khi sự thay đổi diễn ra quá nhanh hoặc quá lâu, hạt gỗ phản ứng bằng vết nứt hoặc lớp mốc.
Tin tốt là cả hai đều phòng được bằng những thói quen đơn giản theo mùa, và nhiều vết nứt nhỏ hay mốc nhẹ vẫn xử lý được nếu phát hiện sớm. Bài này đi từ cơ chế đến dấu hiệu, cách xử lý từng trường hợp và cách cất vòng phù hợp với khí hậu từng vùng ở Việt Nam.
Gỗ "thở" theo độ ẩm không khí
Gỗ đã khô vẫn chứa một lượng nước nhất định trong thớ, và lượng nước đó luôn tìm cách cân bằng với độ ẩm của không khí xung quanh. Trong phòng ẩm, gỗ hút thêm hơi nước và nở nhẹ; trong phòng khô, gỗ nhả bớt hơi nước và co lại. Với một hạt vòng nhỏ, những thay đổi này rất khó thấy bằng mắt, nhưng diễn ra liên tục mỗi ngày.
Vấn đề nảy sinh khi thay đổi quá nhanh. Lớp ngoài của hạt mất nước trước lớp trong, co lại trước, trong khi lõi vẫn giữ kích thước cũ. Lực kéo giữa hai lớp làm bề mặt nứt ra thành những đường mảnh, thường gọi là nứt chân chim. Hạt to nứt dễ hơn hạt nhỏ vì chênh lệch giữa ngoài và trong lớn hơn; hạt có phần tâm gỗ (lõi tuỷ của khúc cây) cũng dễ nứt hơn vì gỗ ở đó co ngót không đều.
Ngược lại, khi độ ẩm cao kéo dài, gỗ ngậm nước nhiều, bề mặt và lỗ xâu luôn ẩm. Đó là điều kiện lý tưởng để bào tử nấm mốc vốn có sẵn trong không khí phát triển. Gỗ có tinh dầu như trầm, đàn hương ít bị mốc hơn gỗ nhẹ không dầu, nhưng không miễn nhiễm, nhất là khi bị cất kín trong mùa nồm.
Mùa hanh khô và phòng điều hoà: dấu hiệu sắp nứt
Hạt khô, xỉn, mất bóng. Đây thường là dấu hiệu đầu tiên. Mặt hạt mất vẻ bóng, sờ thấy khô ráp hơn bình thường, màu nhạt đi đôi chút.
Đường mảnh quanh lỗ xâu. Vết nứt thường bắt đầu ở mép lỗ xâu, nơi thành gỗ mỏng nhất, rồi lan dọc theo thớ ra mặt ngoài. Soi kỹ dưới đèn, bạn sẽ thấy những đường tóc mảnh.
Hạt mới mua dễ nứt hơn. Gỗ mới tiện, nhất là gỗ chưa được sấy và ổn định kỹ, còn nhiều ẩm bên trong. Mang từ nơi ẩm về phòng điều hoà khô, hạt có thể nứt ngay trong vài tuần đầu.
Vị trí để vòng quyết định nhiều. Vòng để trên bàn ngay dưới luồng gió điều hoà, cạnh máy sưởi, trên nóc tủ lạnh hay gần cửa sổ nắng chiếu là những chỗ khô và nóng cục bộ, dễ gây nứt nhất.
Đeo đều giúp ổn định. Khi vòng nằm trên cổ tay, hơi ấm và độ ẩm nhẹ của da tạo môi trường ổn định hơn so với vòng nằm trơ trên bàn phòng lạnh. Vì vậy, vòng hay nứt khi bị bỏ quên hơn là khi đang được đeo.
Theo vùng và theo mùa: lúc nào cần để ý
Khí hậu Việt Nam khác nhau nhiều giữa các vùng. Bảng dưới gợi ý thời điểm vòng gỗ dễ gặp vấn đề, để bạn điều chỉnh cách cất giữ.
| Vùng | Thời điểm dễ nứt | Thời điểm dễ mốc |
|---|---|---|
| Miền Bắc | Cuối thu, mùa đông hanh khô, gió mùa đông bắc | Cuối đông sang xuân, những đợt nồm ẩm ướt |
| Bắc Trung Bộ | Những đợt gió Tây khô nóng mùa hè | Mùa mưa cuối năm, nồm đầu năm |
| Nam Trung Bộ, ven biển | Mùa khô nắng gắt | Mùa mưa bão cuối năm, không khí mặn ẩm |
| Tây Nguyên, Lâm Đồng | Mùa khô nhiều gió, chênh nhiệt ngày đêm lớn | Mùa mưa kéo dài, sương mù |
| Nam Bộ | Mùa khô, phòng điều hoà chạy cả ngày | Giữa mùa mưa, nhà ít nắng |
| Mọi nơi | Phòng điều hoà, xe ô tô đỗ nắng | Nhà tắm, tủ kín không thông gió |
Bảng chỉ mang tính gợi ý, thời tiết mỗi năm mỗi khác. Một cách theo dõi đơn giản là đặt một nhiệt ẩm kế nhỏ ở nơi bạn hay để vòng: độ ẩm quá thấp kéo dài thì để ý nứt, độ ẩm rất cao kéo dài thì để ý mốc.
Ngoài khí hậu vùng, thói quen trong nhà cũng tạo ra những "vùng khí hậu" riêng: phòng tắm, bếp và nhà kho thường ẩm hơn phòng khách; phòng ngủ đóng kín điều hoà cả đêm thì khô hơn. Chọn chỗ cất vòng ở phòng thoáng, ít thay đổi nhiệt độ nhất trong nhà là việc nhỏ nhưng hiệu quả.
Xử lý khi hạt đã nứt
Không phải vết nứt nào cũng đáng lo. Bạn có thể làm theo trình tự sau để quyết định giữ, sửa hay thay hạt.
- Soi kỹ vết nứt dưới đèn sáng. Phân biệt nứt bề mặt (đường mảnh, nông, không kéo dài) với nứt sâu (đường rõ, chạy từ lỗ xâu ra ngoài, hoặc tách hẳn hai mép).
- Dừng ngay nguyên nhân: đưa vòng ra khỏi chỗ khô nóng, không để dưới luồng gió điều hoà, không phơi nắng.
- Với nứt bề mặt, đeo vòng đều đặn để hạt ổn định trong môi trường da, lau khô hằng ngày. Nhiều vết mảnh sẽ không lan thêm và trở nên khó thấy khi hạt lên nước.
- Có thể thoa một lớp sáp ong rất mỏng lên hạt nứt nhẹ, đánh bóng kỹ. Lớp sáp giúp giảm tốc độ mất ẩm của bề mặt. Không áp dụng cho vòng trầm nếu bạn muốn giữ nguyên mùi.
- Với nứt sâu hoặc hạt đã tách, nên thay hạt. Hạt nứt sâu có thể vỡ khi va chạm, mảnh sắc có thể cứa dây hoặc cứa da.
- Nếu chuỗi có giá trị kỷ niệm, nhờ thợ tiện gỗ trám vết nứt bằng keo và mùn cùng loại gỗ, hoặc tiện một hạt thay thế gần màu. Ghi chú lại hạt đã sửa để theo dõi.
Xử lý khi vòng bị mốc
Mốc trên vòng gỗ thường xuất hiện dưới dạng lớp phấn trắng mịn, đốm xanh xám hoặc chấm đen, hay tập trung ở lỗ xâu và khe giữa các hạt, kèm mùi ẩm.
- Đem vòng ra chỗ thoáng, không làm ở phòng ngủ để bào tử không phát tán. Nếu bạn dễ dị ứng, đeo khẩu trang khi làm.
- Dùng bàn chải mềm khô (bàn chải đánh răng lông mềm đã sạch) chải nhẹ lớp mốc trên mặt hạt và quanh lỗ xâu.
- Lau lại bằng khăn khô. Với gỗ không phải trầm, có thể lau nhanh bằng khăn hơi ẩm pha chút giấm loãng hoặc cồn loãng, thử trước ở một hạt vì có thể làm nhạt màu; lau khô lại ngay.
- Để vòng ở nơi thoáng gió, bóng râm, khô ráo một đến hai ngày cho khô hẳn. Không phơi nắng gắt, không sấy.
- Tháo dây cũ nếu dây có mùi ẩm hoặc vết đen, vì mốc bám vào dây rất khó sạch. Xâu lại bằng dây mới khi hạt đã khô.
- Nếu mốc quay lại nhanh, hạt có mùi ẩm khó chịu dù đã làm sạch, hoặc mốc ăn sâu thành vệt đen trong thớ gỗ, nên thay hạt hoặc thay vòng, nhất là vòng đeo sát da hằng ngày.
Mang vòng gỗ khi đi xa, chuyển vùng khí hậu
Những chuyến đi làm vòng gỗ đổi môi trường đột ngột: từ Hà Nội đang nồm bay vào Thành phố Hồ Chí Minh nắng khô, từ miền xuôi lên Lâm Đồng gió lạnh, hay ra nước ngoài vào mùa đông khô hanh có sưởi trong nhà. Cabin máy bay cũng có độ ẩm rất thấp trong suốt chuyến bay. Với một chuỗi gỗ, đó là chuỗi thay đổi nhanh liên tiếp, dễ gây nứt bề mặt.
Cách đơn giản nhất là đeo vòng trên tay trong suốt hành trình thay vì cất trong vali. Hơi ấm và độ ẩm của da giúp hạt thay đổi từ từ hơn. Nếu cần cất, cho vòng vào túi vải rồi đặt trong hộp nhỏ hoặc túi zip không ép hết không khí, để trong hành lý xách tay, tránh khoang hành lý chịu lạnh và va đập.
Đến nơi mới, những ngày đầu nên để ý vòng hơn: lau khô buổi tối, không để vòng ngay dưới máy sưởi hay điều hoà khách sạn, không để trên bậu cửa sổ nắng. Nếu đi vùng biển, tránh đeo khi tắm biển và lau sạch hơi muối bám trên hạt. Khi về nhà, nếu vòng có vẻ khô xỉn, cho nghỉ trong hộp gỗ vài ngày rồi đeo lại đều đặn, hạt sẽ dần ổn định với khí hậu quen thuộc.
Cất vòng theo mùa để phòng ngừa
Mùa hanh khô hoặc khi ở phòng điều hoà lâu, hãy cất vòng trong hộp gỗ có nắp hoặc túi vải đặt trong ngăn kéo, tránh để trơ trên bàn dưới luồng gió lạnh. Hộp kín vừa phải giúp hạt không mất ẩm quá nhanh. Nếu đi ô tô, đừng để vòng trên taplo hay trong hộc xe đỗ ngoài nắng; nhiệt độ trong xe có thể lên rất cao.
Mùa nồm và mùa mưa thì ngược lại: tránh hộp nhựa kín, tránh cất vòng khi còn ẩm. Lau khô vòng mỗi tối, để thoáng qua đêm rồi mới cất. Có thể đặt một gói hút ẩm nhỏ trong ngăn kéo cất vòng, không đặt sát hạt, và thay hoặc phơi lại gói hút ẩm khi đã no. Vài ngày một lần, mở hộp ra cho thoáng ở thời điểm trời khô hơn trong ngày.
Đeo vòng đều đặn cũng là một cách phòng ngừa tốt, vì môi trường quanh cổ tay ổn định hơn nhiều so với chỗ cất. Vòng được đeo, được lau và được nhìn thấy mỗi ngày cũng giúp bạn phát hiện sớm vết nứt mảnh hay chấm mốc đầu tiên, khi việc xử lý còn đơn giản. Khi chọn mua vòng mới, có thể hỏi người bán gỗ đã được sấy, để ổn định bao lâu trước khi tiện; gỗ ổn định kỹ ít nứt hơn hẳn trong năm đầu.
Câu hỏi thường gặp
Vòng gỗ mới mua mấy tuần đã nứt có phải hàng kém không?
Chưa hẳn. Gỗ mới tiện chưa ổn định kỹ, mang từ môi trường ẩm vào phòng điều hoà khô có thể nứt bề mặt trong vài tuần đầu. Tuy vậy, gỗ được sấy và để ổn định đúng cách ít khi nứt sớm. Bạn nên liên hệ người bán; nơi bán có trách nhiệm thường đổi hạt nứt trong thời gian đầu.
Vòng trầm bị mốc có làm sạch bằng cồn được không?
Không nên dùng cồn cho vòng trầm vì cồn hoà tan một phần dầu trầm ở bề mặt, làm hạt nhạt mùi, bạc màu và khô. Với vòng trầm bị mốc nhẹ, chải bằng bàn chải mềm khô, lau khăn khô, để thoáng nơi bóng râm cho khô hẳn. Mốc ăn sâu thì nên thay hạt.
Hạt vòng gỗ nứt nhỏ có tự liền lại không?
Gỗ không tự liền vết nứt. Tuy nhiên, khi độ ẩm trở lại bình thường, gỗ nở nhẹ ra và vết nứt mảnh có thể khép lại gần như không thấy. Đeo đều và lau khô giúp hạt ổn định, kết hợp lên nước làm vết mảnh khó nhận ra hơn. Vết nứt sâu thì không khép lại.
Có nên để vòng gỗ trong tủ lạnh vào mùa nóng không?
Không nên. Tủ lạnh có độ ẩm thấp và nhiệt độ thấp, lấy ra ngoài không khí nóng ẩm thì hơi nước đọng ngay trên hạt. Sự thay đổi đột ngột này đúng là điều kiện dễ gây nứt và mốc. Cất vòng ở nhiệt độ phòng, nơi khô thoáng là đủ.
Gói hút ẩm có làm vòng gỗ bị khô quá không?
Có thể, nếu đặt gói hút ẩm sát vòng trong hộp nhỏ kín trong thời gian dài vào mùa khô. Gói hút ẩm hữu ích nhất trong mùa nồm, đặt trong ngăn kéo hoặc tủ, không đặt sát hạt. Khi trời đã khô, bạn nên bỏ gói hút ẩm ra để vòng không mất ẩm quá mức.
Mốc trên vòng gỗ có ảnh hưởng đến da không?
Với người có làn da nhạy cảm hoặc dễ dị ứng, đeo vòng còn mốc sát da có thể gây ngứa, đỏ. Nên làm sạch và để vòng khô hẳn trước khi đeo lại. Nếu da phản ứng kéo dài sau khi đã tháo vòng, nên đi khám bác sĩ da liễu thay vì tự xử lý.