Người về hưu theo tập quán hay chọn vật phẩm mang ý trường thọ, an nhàn: hồ lô, tượng Tam Đa (Phúc, Lộc, Thọ), hạc đứng trên lưng rùa, quả đào, cây tùng bằng đá, rùa đá; đồ đeo thì chuộng vòng gỗ thơm, vòng đá nhẹ. Đây là những biểu tượng dân gian của sự sống lâu và bình an, không phải lời hứa về sức khoẻ.
Với người lớn tuổi, cách chọn có thêm ba tiêu chí mà người trẻ ít nghĩ tới: nhẹ để tự nhấc lau được, dễ lau để không đọng bụi, và đặt thấp, chắc để không phải trèo ghế, không vướng lối đi ban đêm. Bài này đi qua từng nhóm món, chỗ đặt trong nhà người lớn tuổi, đồ đeo hợp bàn tay có tuổi và những điều cần tính khi cháu nhỏ hay đến chơi.
Những biểu tượng trường thọ hay gặp và ý nghĩa theo tập quán
Tam Đa. Bộ ba hình tượng Phúc, Lộc, Thọ trong tranh tượng dân gian, gắn với lời chúc đủ đầy về con cháu, của cải và tuổi thọ. Ông Thọ thường được tạc với trán cao, tay cầm quả đào và gậy. Tượng Tam Đa bằng gốm sứ, gỗ, đá rất phổ biến trong phòng khách gia đình nhiều thế hệ.
Hồ lô. Quả bầu hai múi, trong cách nghĩ dân gian gắn với sức khoẻ, bình an. Hồ lô gỗ, đồng, đá, gốm đều có; cỡ nhỏ đặt bàn trà, cỡ vừa đặt kệ.
Hạc và rùa. Hạc gắn với tuổi thọ, rùa với sự bền bỉ; hình hạc đứng trên lưng rùa là đôi biểu tượng quen thuộc trong mỹ thuật truyền thống. Tượng hạc thường cao, chân mảnh, cần đế chắc.
Quả đào và cây tùng. Đào gắn với tuổi thọ trong truyện dân gian; tùng xanh quanh năm gắn với sự bền bỉ. Đào bằng ngọc, đá hồng; cây tùng bằng đá là những món trưng bày nhẹ nhàng.
Rùa. Dáng thấp, đế rộng, là món ít đổ nhất, hợp nhà có người già và trẻ nhỏ.
Vì sao nhẹ, dễ lau, đặt thấp lại quan trọng
Người về hưu dành nhiều thời gian ở nhà và thường tự tay chăm đồ trong nhà. Một tượng đá nặng ba bốn ký đặt trên kệ cao nghĩa là mỗi lần lau bụi phải trèo ghế, nhấc món nặng qua đầu. Té ngã khi trèo cao là một trong những tai nạn trong nhà đáng lo nhất ở người cao tuổi. Vì vậy món nên nhẹ để nhấc một tay, và đặt ở độ cao từ ngang hông đến ngang vai, không phải trèo.
Món nhiều khe chạm cầu kỳ, như tượng có tóc râu chạm sâu, cây đá có hàng trăm lá nhỏ, đọng bụi nhanh và khó lau với mắt kém, tay run. Món bề mặt trơn, ít chi tiết rỗng như hồ lô trơn, rùa, quả đào, gốm men dễ chăm hơn nhiều. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm là sạch.
Đặt thấp nhưng không đặt ở lối đi. Người lớn tuổi hay dậy đêm đi vệ sinh; một bình gốm đặt sàn cạnh cửa phòng, một chậu cây đá đặt ở góc hành lang tối là vật cản dễ vấp. Bàn trà, tủ thấp sát tường, kệ ngang tầm ngực là những chỗ hợp.
Chọn theo chỗ đặt trong nhà người lớn tuổi
Bảng sau gợi ý món và cỡ cho từng chỗ thường gặp:
| Chỗ đặt | Món hay chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bàn trà phòng khách | Hồ lô nhỏ, rùa đá, quả đào ngọc | Món thấp, không vướng tay khi rót trà |
| Tủ, kệ thấp phòng khách | Tượng Tam Đa gốm, hạc trên rùa | Đế chắc, đặt sát tường, không ở mép |
| Bàn đọc sách, chỗ ngồi nghỉ | Cây tùng đá nhỏ, chặn giấy hồ lô | Không che đèn đọc; cạnh bo tròn |
| Phòng ngủ | Hồ lô gỗ nhỏ, đĩa gốm | Không đặt món nặng ở đầu giường hay kệ treo trên đầu |
| Góc vườn, ban công | Rùa đá, hồ lô gốm men | Chống trơn trượt quanh chỗ đặt; tránh rêu |
Tượng Tam Đa cỡ lớn bằng gốm sứ là món nhiều gia đình thích, nhưng cũng là món dễ vỡ, nặng, khó lau. Bộ cỡ vừa, cao 20–30 cm, đặt trên tủ thấp là đủ trang trọng mà vẫn tự chăm được.
Đồ đeo cho bàn tay có tuổi
Vòng gỗ thơm như gỗ hương, gỗ bách xanh là món đeo được người lớn tuổi ưa nhất: nhẹ, ấm tay, không lạnh buốt như đá vào mùa đông, rơi không vỡ. Vòng đá nhẹ như thạch anh hạt nhỏ, mắt hổ hạt nhỏ cũng hợp. Hạt quá to, quá nặng làm mỏi cổ tay, nhất là với người có khớp tay yếu.
Khớp ngón tay người lớn tuổi thường to hơn, khó luồn vòng qua bàn tay. Vòng dây co giãn tốt, hoặc vòng có khoá to dễ mở, giúp tự đeo tự tháo mà không cần nhờ ai. Khoá nhỏ xíu kiểu đồ trang sức trẻ thì mắt kém, tay run rất khó cài.
Da người lớn tuổi mỏng, dễ trầy; hạt nên nhẵn, không cạnh sắc, mặt dây không có chấu nhọn. Người có tiền sử dị ứng kim loại nên tránh hợp kim rẻ tiền tiếp xúc da lâu; chọn gỗ, đá, bạc thật. Mặt đeo cổ nên nhẹ, dây vừa, tránh dây quá dài dễ vướng khi cúi. Người đi tập thể dục buổi sáng ở công viên nên tháo vòng hạt khi tập các động tác vung tay mạnh, vì dây chun lão hoá có thể đứt, hạt văng xa khó tìm.
Thú chơi đá, cây cảnh và khi cháu nhỏ đến chơi
Thú chơi đá cảnh, sưu tầm. Nhiều người về hưu có thú chơi đá, sưu tầm tượng nhỏ. Kệ trưng bày nên có cửa kính hoặc gờ chặn, đèn chiếu sáng dịu để dễ ngắm mà không cần lại quá gần.
Đá nặng và kệ treo tường. Bộ sưu tập lớn dần theo năm tháng; kiểm lại sức chịu của kệ, ốc vít định kỳ. Món nặng xếp tầng dưới.
Cháu nhỏ đến chơi. Trẻ dưới ba tuổi có thể nuốt hạt vòng, viên đá nhỏ, đồng xu; trẻ lớn hơn thích cầm tượng lên ngắm rồi đánh rơi. Trước khi cháu đến, cất các món nhỏ, món dễ vỡ lên cao hoặc vào tủ.
Mèo, chó trong nhà. Thú cưng nhảy lên kệ, gạt rơi đồ là chuyện thường; dán miếng đệm chống trượt dưới đáy món đồ.
Đồ có mùi, có lửa. Đèn xông tinh dầu, nến thơm đặt cạnh vật phẩm cần chỗ thoáng, xa rèm, tắt khi đi ngủ; người lớn tuổi đôi khi quên tắt.
Khi sức khoẻ thay đổi: điều chỉnh món đồ theo người
Tuổi càng cao, nhu cầu càng thay đổi. Người mắt kém dần thích món có màu tương phản với nền kệ, dễ nhận ra khi lau: hồ lô gỗ sẫm trên kệ sáng, tượng gốm trắng trên tủ gỗ tối. Người tay run nên chuyển món dễ vỡ như pha lê, gốm mỏng vào tủ kính, để lại bên ngoài những món gỗ, đồng không sợ rơi.
Người đi lại khó khăn, dùng gậy hay khung tập đi cần lối đi trống hoàn toàn; mọi món đặt sàn nên dời lên tủ. Người hay quên có thể gom vật phẩm về một chỗ cố định, ít món, để không phải nhớ đã đặt gì ở đâu. Những điều chỉnh này do con cháu để ý giúp thì tốt hơn đợi người lớn tuổi tự nói. Mỗi lần về thăm, nhìn qua kệ, tủ, lối đi một lượt là đủ để thấy món nào nên dời, món nào nên cất.
Quà con cháu tặng khi ông bà, bố mẹ nghỉ hưu
Dịp nghỉ hưu, con cháu hay muốn tặng một món có ý nghĩa. Hồ lô gỗ, tượng Tam Đa cỡ vừa, hạc trên rùa, vòng gỗ thơm là những món hay được chọn. Từ góc người nhận, món được bày lâu nhất thường là món vừa với chỗ đặt sẵn có trong nhà, nhẹ để tự lau, và có ý nghĩa ông bà hiểu ngay mà không cần giải thích.
Trước khi mua, hỏi khéo xem trong nhà đã có gì: nhiều gia đình đã có sẵn bộ Tam Đa từ nhiều năm, thêm một bộ nữa chỉ làm chật tủ. Khi không chắc, vòng gỗ thơm hay một hồ lô nhỏ cho bàn trà là món ít trùng, ít chiếm chỗ. Việc chọn quà cho bố mẹ, ông bà nói chung có bài riêng ở nhóm quà tặng theo người nhận. Kèm theo món quà, một buổi cả nhà cùng chọn chỗ bày, cùng lau dọn kệ cho ông bà thường đáng nhớ hơn chính món đồ.
Theo mệnh, ngân sách và kiểm hàng
Theo mệnh. Hồ lô và Tam Đa có nhiều chất liệu: đồng cho mệnh Kim, mệnh Thuỷ; gỗ cho mệnh Mộc, mệnh Hoả; gốm men vàng nâu, đá vàng cho mệnh Thổ, mệnh Kim; đá đen cho mệnh Thuỷ; đá hồng, tím cho mệnh Hoả, mệnh Thổ. Gia đình nhiều thế hệ ở chung thì món phòng khách chọn trung tính.
Ngân sách. Tầng nhỏ: hồ lô nhỏ, vòng gỗ, rùa đá nhỏ. Tầng trung: bộ Tam Đa gốm cỡ vừa, hạc trên rùa bằng đồng. Tầng lớn: tượng gỗ, đá cỡ lớn; chỉ hợp nhà có chỗ đặt rộng và có người giúp chăm.
Kiểm tượng gốm. Xem men có đều, có vết nứt chân chim dưới đáy không; gõ nhẹ nghe tiếng trong. Tượng sứ vẽ màu xem màu có bong khi lau khăn ẩm không.
Kiểm đồ gỗ. Xem vết nứt ở chỗ dày, mùi tẩm quá nồng; người lớn tuổi có bệnh hô hấp nên tránh gỗ tẩm hương nồng.
Trường thọ thật sự đến từ đâu
Hồ lô, Tam Đa, hạc, rùa là lời chúc sống lâu, sống khoẻ; những món ấy đặt trong nhà như một niềm vui nhỏ mỗi lần nhìn thấy. Còn sức khoẻ tuổi già đến từ những việc rất đời thường: khám sức khoẻ định kỳ, uống thuốc đúng chỉ định của bác sĩ, vận động nhẹ đều đặn như đi bộ, tập dưỡng sinh, ăn uống điều độ, ngủ đủ, và giữ những mối quan hệ khiến mình vui: bạn bè, hàng xóm, con cháu.
Nhiều người về hưu tìm thấy niềm vui trong việc chăm chính những món đồ ấy: sáng lau hồ lô, chiều sắp lại kệ đá, kể cho cháu nghe ý nghĩa ông Thọ cầm quả đào. Đó là giá trị thật của vật phẩm ở tuổi này, một thú vui nhẹ nhàng và một câu chuyện để chia sẻ.
Một món vật phẩm chọn đúng, nhẹ, dễ lau, đặt chỗ an toàn, cũng là một phần của sự chăm sóc đó: nó không làm người lớn tuổi phải trèo cao, không thành vật cản ban đêm, không làm cháu nhỏ gặp nguy. Các mẫu thuộc nhóm Tam Đa, Tiên Thánh và nhóm Hồ Lô, Hồ Lô Bát Tiên có thể xem ở vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Tam Đa nên đặt ở đâu trong nhà người lớn tuổi?
Thường đặt ở phòng khách, trên tủ thấp hoặc kệ ngang tầm ngực, sát tường, không ở mép. Tránh đặt trên nóc tủ cao vì mỗi lần lau phải trèo ghế. Bộ cỡ vừa 20–30 cm đủ trang trọng mà vẫn tự chăm được.
Người lớn tuổi nên đeo vòng gỗ hay vòng đá?
Vòng gỗ nhẹ, ấm tay, rơi không vỡ, được nhiều người lớn tuổi ưa. Vòng đá hạt nhỏ cũng hợp nếu không quá nặng. Ưu tiên dây co giãn tốt hoặc khoá to dễ mở để tự đeo, tự tháo được.
Hồ lô có giúp người già khoẻ mạnh không?
Hồ lô là biểu tượng dân gian gắn với sức khoẻ, bình an; nó không có tác dụng chữa bệnh hay thay việc chăm sóc sức khoẻ. Khám định kỳ, vận động, ăn ngủ điều độ và theo chỉ định bác sĩ mới là việc giữ sức khoẻ thật.
Cháu nhỏ hay đến chơi thì cần lưu ý gì với vật phẩm trong nhà ông bà?
Cất các món nhỏ như hạt vòng, viên đá, đồng xu ngoài tầm tay trẻ dưới ba tuổi; đặt món dễ vỡ lên cao hoặc vào tủ kính; dán đệm chống trượt dưới đáy món nặng. Rùa, hồ lô dáng thấp, đế rộng là lựa chọn ít rủi ro.
Nên tặng gì khi bố mẹ nghỉ hưu?
Hồ lô gỗ, vòng gỗ thơm, tượng hạc trên rùa cỡ vừa, bộ Tam Đa nếu nhà chưa có. Hỏi trước chỗ đặt và những món đã có để tránh trùng. Món nhẹ, dễ lau, ý nghĩa dễ hiểu thường được bày lâu nhất.