Vật phẩm kỵ nước gồm bột đá, gỗ, đá xốp và đá tan trong nước; kỵ muối gồm mọi món có kim loại, có keo dán hoặc có lỗ xốp; kỵ nắng gồm một số đá màu dễ phai, hổ phách, resin, gỗ và sơn nhũ. Đá cứng không xốp như thạch anh trong, mã não chưa nhuộm, mắt hổ, obsidian thì chịu được cả ba ở mức vừa phải.
Bảng tra dưới đây gom các chất liệu bạn hay gặp khi mua vật phẩm phong thủy, chia theo nhóm, kèm cách làm sạch thay thế khi món đồ không chịu được nước hay muối. Bảng viết theo đặc tính vật liệu, không theo quan niệm; những gì là tập quán được ghi rõ là tập quán.
Vì sao cùng là "đá" mà chịu nước khác hẳn nhau
Ba đặc tính quyết định một chất liệu có chịu được nước, muối, nắng hay không: độ cứng, độ xốp và thành phần hoá học. Độ cứng theo thang Mohs cho biết mặt đá dễ trầy đến đâu khi chà xát; muối hạt, cát lẫn trong khăn có thể làm xước những loại đá mềm hơn chúng. Độ xốp cho biết nước và những gì hoà tan trong nước có thấm vào bên trong hay không; đá xốp như ngọc lam hút cả nước, dầu, mỹ phẩm, rồi đổi màu từ bên trong. Thành phần hoá học quyết định phản ứng: đá chứa canxi cacbonat như khổng tước, đá vôi gặp axit thì sủi bọt và mòn; đá có khoáng sắt có thể lên gỉ.
Với vật phẩm phong thủy còn thêm một lớp nữa: rất nhiều món không phải đá nguyên khối. Tượng tỳ hưu, thiềm thừ cỡ lớn thường là bột đá trộn keo đúc khuôn, phủ sơn và nhũ. Vòng tay có dây chun, hạt cách mạ. Tượng đá gắn đế gỗ hoặc đế đồng bằng keo. Ngọc phỉ thúy loại B, C đã qua tẩy axit, bơm nhựa hoặc nhuộm. Mỗi lớp xử lý này có điểm yếu riêng, thường yếu hơn chính viên đá. Vì vậy khi tra bảng, bạn cần tra cả phần yếu nhất của món đồ, không chỉ chất liệu chính.
Bảng tra đá tự nhiên thường gặp
Độ cứng ghi theo khoảng phổ biến trong tài liệu khoáng vật học; "chịu được" nghĩa là rửa nhanh, lau khô ngay, không phải ngâm lâu.
| Chất liệu | Độ cứng Mohs | Nước | Muối | Nắng |
|---|---|---|---|---|
| Thạch anh trong, thạch anh trắng | khoảng 7 | Chịu được | Chịu được nếu không có vết nứt sâu | Chịu được, nhưng quả cầu trong suốt có thể hội tụ ánh nắng gây cháy |
| Thạch anh tím, thạch anh hồng | khoảng 7 | Chịu được | Chịu được | Dễ nhạt màu nếu phơi nắng lâu |
| Thạch anh tóc | khoảng 7 | Chịu được | Hạn chế, kim tóc tạo đường yếu trong đá | Chịu được ở mức vừa |
| Mã não, hoàng long (chalcedony) | 6,5 đến 7 | Chịu được | Chịu được với đá chưa nhuộm | Mã não nhuộm có thể nhạt màu |
| Mắt hổ | khoảng 6,5 đến 7 | Chịu được | Chịu được | Chịu được |
| Ngọc phỉ thúy loại A | 6,5 đến 7 | Chịu được | Hạn chế | Tránh nắng gắt kéo dài |
| Ngọc phỉ thúy loại B, C | như trên nhưng có nhựa | Rửa nhanh | Tránh | Tránh, nhựa có thể ngả vàng |
| Ngọc bích (nephrite) | 6 đến 6,5 | Chịu được | Hạn chế | Tránh nắng gắt kéo dài |
| Lưu ly (lapis lazuli) | 5 đến 5,5 | Chỉ lau ẩm | Tránh | Hạn chế |
| Ngọc lam (turquoise) | 5 đến 6 | Tránh ngâm | Tránh | Tránh, có thể đổi màu |
| Khổng tước (malachite) | 3,5 đến 4 | Chỉ lau ẩm | Tránh | Hạn chế |
| Huỳnh thạch (fluorite) | khoảng 4 | Rửa nhanh nước mát | Tránh, hạt muối gây xước | Có thể nhạt màu |
| Selenite (thạch cao tinh thể) | khoảng 2 | Tránh, tan dần trong nước | Tránh | Chịu được |
| Hổ phách | 2 đến 2,5 | Rửa nhanh nước mát | Tránh, hạt muối gây xước | Tránh, dễ sẫm màu và giòn |
Các con số độ cứng chỉ là mốc tham khảo; cùng một loại đá có thể khác nhau tuỳ mỏ, độ tinh khiết và xử lý. Nếu viên đá có vết nứt nhìn thấy được, hãy đối xử với nó như đá yếu hơn một bậc so với bảng.
Bảng tra vật liệu nhân tạo, kim loại và gỗ
Phần lớn tượng linh vật cỡ trung và lớn thuộc nhóm này. Đây cũng là nhóm hay bị hỏng nhất khi người dùng áp cách tẩy uế dành cho đá.
| Chất liệu | Nước | Muối | Nắng | Cách làm sạch thay thế |
|---|---|---|---|---|
| Bột đá ép keo phủ sơn, nhũ | Chỉ lau khăn hơi ẩm, tránh chân đế | Tránh hẳn | Tránh, sơn phai và nứt | Cọ lông mềm, khăn microfiber khô |
| Resin, composite | Lau ẩm được | Tránh | Tránh, ngả vàng theo thời gian | Khăn ẩm nước xà phòng loãng, lau khô |
| Đồng thau, đồng đỏ đánh bóng | Lau ẩm rồi lau khô ngay | Tránh hẳn, gây đốm xanh | Chịu được | Khăn khô, khăn đánh đồng chuyên dụng |
| Đồng hun giả cổ | Lau ẩm nhẹ | Tránh hẳn | Chịu được | Chỉ phủi bụi, không dùng chất đánh bóng |
| Đồ mạ vàng, mạ bạc | Lau ẩm nhẹ | Tránh | Chịu được | Khăn mềm khô, không chà mạnh |
| Bạc | Rửa nhanh được | Tránh, làm xỉn nhanh | Chịu được | Khăn lau bạc; giữ nguyên chỗ cố ý làm đen |
| Gỗ, trầm hương | Tránh ngâm | Tránh | Tránh, bạc màu và nứt | Khăn khô, cọ mềm; dầu dưỡng gỗ nếu thợ khuyên |
| Sứ, gốm men | Rửa được | Chịu được ở men nguyên | Chịu được | Nước xà phòng loãng; cẩn thận phần vẽ vàng trên men |
| Pha lê, thủy tinh | Rửa được | Chịu được | Cẩn thận hội tụ nắng với khối cầu | Nước ấm, khăn không xơ |
Điểm chung của nhóm này: lớp mặt mỏng hơn bạn nghĩ. Lớp nhũ vàng trên bột đá, lớp hun nâu trên đồng giả cổ, lớp mạ trên tượng nhỏ đều có thể mòn sau vài lần chà mạnh. Khi phân vân, chọn cách nhẹ nhất trước rồi mới tăng dần.
Ba nhóm "dễ chết" khi tẩy uế bằng nước muối
Món có kim loại. Ion clorua trong muối là tác nhân ăn mòn quen thuộc với đồng và hợp kim đồng. Những đốm xanh dạng bột xuất hiện sau khi ngâm muối có thể tiếp tục lan dù bạn đã lau khô, vì muối còn kẹt trong kẽ. Bạc gặp muối và hơi ẩm cũng xỉn nhanh hơn. Vòng tay có hạt cách, charm, móc khoá đều thuộc nhóm này.
Món có keo dán và chân đế. Tượng đá gắn đế, cây tài lộc đá quý có thân dây kim loại quấn lá đá, quả cầu dán lên đế xoay: nước muối thấm vào mối keo, làm keo ố, yếu dần rồi bong. Hỏng kiểu này thường lộ ra sau vài tuần, khi người dùng đã quên lần ngâm muối.
Món xốp hoặc có vết nứt. Nước muối thấm vào lỗ xốp, khi khô thì muối kết tinh lại bên trong. Tinh thể muối lớn dần có thể đẩy vết nứt rộng thêm, hiện tượng quen thuộc với đá xây dựng ngoài trời. Đá xốp còn có thể để lại vệt trắng loang trên bề mặt sau khi khô.
Chất tẩy rửa trong nhà không nên dùng cho vật phẩm
Ngoài muối, nước và nắng, nhiều hư hỏng đến từ những chai tẩy rửa sẵn trong bếp, trong nhà tắm. Danh sách dưới đây áp dụng cho gần như mọi chất liệu vật phẩm:
- Nước tẩy có clo (thuốc tẩy quần áo, nước tẩy bồn cầu): ăn mòn kim loại, làm bạc màu đá nhuộm, có thể phá lớp nhựa trong ngọc đã xử lý.
- Giấm, chanh, nước rửa có tính axit: làm mòn đá chứa canxi như khổng tước, đá vôi, ngọc trai; tẩy mất lớp hun giả cổ trên đồng.
- Cồn, nước rửa kính có cồn, nước tẩy sơn móng: có thể làm mờ hổ phách, làm hỏng lớp phủ gỗ cánh kiến, lớp sơn nhũ trên bột đá.
- Bột cọ rửa, miếng chà xoong, bàn chải cứng: để lại vết xước li ti, làm đá bóng thành mờ, làm mòn lớp mạ.
- Nước rửa chén đậm đặc, xà phòng giặt: nếu không tráng kỹ sẽ để lại màng mờ, bám bụi nhanh hơn.
- Máy rửa siêu âm, máy hơi nước: không hợp với đá có vết nứt, đá đã nhồi nhựa, ngọc lam, khổng tước, hổ phách và đồ có keo dán.
Cách an toàn chung là nước sạch nhiệt độ phòng, vài giọt xà phòng trung tính cho đá cứng, khăn microfiber và cọ lông mềm. Những gì mạnh hơn thế nên để thợ chuyên môn quyết định.
Cách tự kiểm tra khi không biết chất liệu
Nếu món đồ được tặng, mua lâu hoặc không có mô tả, vài bước quan sát an toàn dưới đây giúp bạn khoanh vùng trước khi làm sạch. Đây không phải giám định; món có giá trị nên mang đi kiểm định.
- Cầm ước lượng trọng lượng: bột đá và resin nhẹ hơn đá nguyên khối cùng cỡ; đồng đặc nặng tay hơn hẳn đồ mạ trên nền hợp kim kẽm hay nhựa.
- Nhìn dưới đáy và chân đế: bột đá thường có lớp đáy phẳng, màu đồng nhất, đôi khi thấy bọt khí nhỏ; đá nguyên khối có vân tự nhiên chạy xuyên cả đáy.
- Chạm tay vào bề mặt: đá và kim loại cho cảm giác mát rồi ấm dần chậm; resin, nhựa ấm lên nhanh theo tay.
- Soi đèn pin ở các cạnh mỏng: nhiều loại đá cho ánh sáng lọt qua mép, thấy vân bên trong; bột đá phủ sơn thì đục hoàn toàn.
- Tìm chỗ khuất như mặt đáy, mặt sau để thử lau ẩm một vùng nhỏ bằng tăm bông, chờ khô rồi xem có đổi màu, phai nhũ hay không.
- Ghi lại kết luận vào ảnh chụp món đồ hoặc một tờ ghi chú cất cùng hộp, để lần sau không phải đoán lại.
Tuyệt đối không thử bằng cách cạo dao, đốt lửa, nhỏ axit hay ngâm nước nóng như một số mẹo truyền tai. Những phép thử phá huỷ đó làm hỏng món đồ trước khi cho bạn câu trả lời.
Dùng bảng tra cho những món ghép nhiều chất liệu
Phần lớn vật phẩm bày trong nhà là đồ ghép: tỳ hưu ngọc ngồi trên đế gỗ, thiềm thừ bột đá ngậm đồng xu kim loại, chậu cây tài lộc đá quý có gốc thạch cao phủ sơn, vòng tay đá có hạt bạc. Quy tắc đơn giản là chọn cách làm sạch theo chất liệu yếu nhất. Nếu phải làm kỹ, hãy tách phần có thể tháo rời: nhấc tượng khỏi đế, tháo đồng xu ra khỏi miệng thiềm thừ nếu nó được đặt lỏng, rồi xử lý từng phần theo cách của nó.
Với những món không tháo được, bạn có thể làm sạch từng vùng: dùng tăm bông ẩm cho phần đá, khăn khô cho phần kim loại, cọ khô cho phần gỗ, tránh để nước chảy lan xuống mối ghép. Còn nếu gia đình giữ nếp tẩy uế bằng muối hoặc nước, có thể chọn biến thể nhẹ: đặt một chén muối khô bên cạnh thay vì cho món đồ ngồi lên muối, hoặc vẩy vài giọt nước rồi lau khô ngay thay vì ngâm. Tập quán vẫn được giữ, món đồ vẫn nguyên vẹn.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh có ngâm nước muối qua đêm được không?
Thạch anh cứng và không xốp nên thường chịu được nước muối. Rủi ro nằm ở vết nứt có sẵn, bao thể bên trong và phần đế, móc kim loại đi kèm. Nếu muốn theo tập quán, ngâm ngắn rồi rửa lại nước sạch và lau khô là đủ.
Tượng bột đá bị dính nước thì làm sao?
Lau khô ngay bằng khăn mềm, đặt nơi thoáng, dốc nghiêng để nước trong chân đế thoát ra. Không sấy nóng hay phơi nắng gắt vì lớp sơn có thể nứt. Nếu nhũ đã loang, nên hỏi người bán về cách sơn dặm lại.
Đồng bị đốm xanh sau khi ngâm muối có cứu được không?
Thường cứu được nếu xử lý sớm. Rửa kỹ nước sạch để loại muối trong kẽ, lau khô hoàn toàn rồi theo dõi. Đốm xanh mọc lại nhiều lần là dấu hiệu muối còn kẹt sâu; khi đó nên nhờ thợ đồng làm sạch và phủ lớp bảo vệ.
Đá màu phai do nắng có phục hồi được không?
Phần lớn trường hợp không phục hồi được ở nhà. Màu của thạch anh tím, thạch anh hồng liên quan đến cấu trúc tinh thể và tạp chất; ánh sáng mạnh kéo dài làm thay đổi điều đó. Cách tốt nhất là phòng từ đầu bằng cách bày xa cửa sổ hướng nắng.
Có cần lau khô ngay sau khi rửa đá cứng không?
Nên lau khô ngay. Nước máy chứa khoáng chất, khi bay hơi để lại cặn trắng mờ trên mặt đá bóng, nhất là quả cầu và khối đá đánh bóng. Lau bằng khăn microfiber sạch giúp mặt đá giữ được độ trong.
Món đồ ghi "đá tự nhiên" nhưng rất nhẹ thì nên làm sạch thế nào?
Nhẹ bất thường so với kích thước là dấu hiệu có thể là bột đá ép hoặc resin. Khi chưa chắc, hãy làm sạch như bột đá: chỉ phủi bụi và lau khăn hơi ẩm, tránh muối và ngâm nước, đồng thời hỏi lại người bán để biết chất liệu thật.