Vật phẩm gốm sứ vỡ có ba hướng sửa: dán ẩn vết bằng keo trong, hàn gắn để lộ đường vỡ bằng sơn và bột vàng theo lối kintsugi của Nhật, hoặc gửi thợ phục chế làm liền men. Kintsugi truyền thống dùng sơn tự nhiên, mất nhiều tuần và có thể gây dị ứng da; còn bộ "kintsugi" bán sẵn phần lớn là keo epoxy trộn bột nhũ, làm nhanh trong một buổi.
Bình hút lộc, tượng Di Lặc sứ, đĩa sứ trang trí hay lọ gốm men lam là những món hay vỡ trong nhà. Bài dưới giải thích kintsugi là gì, sơn ta Việt Nam liên quan ra sao, cách làm kiểu kintsugi bằng keo tại nhà, và vì sao món sứ đã sửa nên hạn chế dùng để đựng nước, đồ ăn.
Ba lối sửa đồ sứ vỡ và chọn lối nào
Dán ẩn vết. Dùng epoxy trong hoặc keo 502 cho mảnh mỏng khít, lau sạch keo tràn, đường nối chỉ còn là một vệt mảnh. Hợp với món sứ trắng, sứ men một màu, khi gia đình muốn món đồ trông như cũ. Đây là cách nhanh nhất và rẻ công nhất.
Hàn gắn để lộ vết bằng vàng. Đường vỡ được lấp và phủ một lớp màu vàng, bạc hoặc đồng, thành những nét chạy trên thân bình. Ý tưởng ở đây là coi vết vỡ là một phần lịch sử của món đồ chứ không phải thứ cần giấu. Hợp với món có giá trị kỷ niệm, món men một màu như men ngọc, men nâu, nơi nét vàng nổi bật.
Phục chế liền men. Thợ phục chế gốm sứ trám chỗ mất mảnh, mài phẳng, vẽ lại hoa văn và phủ lớp bóng giả men để vết sửa gần như biến mất khi nhìn thường. Hợp với bình vẽ hoa văn phức tạp, món cổ hoặc có giá trị lớn. Đây là việc tay nghề, tốn thời gian.
Chọn theo ba câu hỏi. Món đồ mất mảnh hay còn đủ mảnh? Gia đình muốn thấy vết hay giấu vết? Món đồ có dùng đựng nước, đựng đồ ăn không? Còn đủ mảnh, muốn giấu, chỉ để bày thì dán ẩn vết là đủ. Mất mảnh nhỏ, thích nét lạ, chỉ để bày thì làm kiểu kintsugi. Hoa văn phức tạp hoặc đồ cổ thì hỏi thợ.
Kintsugi là gì và có từ bao giờ
Kintsugi (tiếng Nhật, nghĩa đen là "nối bằng vàng") là kỹ thuật hàn gắn đồ gốm vỡ bằng nhựa sơn urushi, rồi rắc hoặc phủ bột vàng lên đường nối. Kỹ thuật này gắn với văn hoá trà đạo Nhật, nơi chén trà cũ có vết sửa được trân trọng như một món đồ có câu chuyện. Một lối gần giống dùng bột bạc gọi là gintsugi.
Nguồn gốc kintsugi thường được kể qua một giai thoại về một vị tướng quân thời Muromachi gửi chén trà vỡ đi sửa và nhận lại chén được ghim bằng đinh kim loại thô kệch, từ đó thợ Nhật tìm cách sửa đẹp hơn. Đây là câu chuyện truyền miệng phổ biến, nên đọc như giai thoại hơn là sử liệu chính xác. Điều chắc chắn hơn là kỹ thuật sửa đồ bằng sơn urushi đã có từ rất lâu ở Nhật trước khi được gọi bằng tên này.
Vài năm gần đây, kintsugi trở thành một hình ảnh quen thuộc trên mạng, kèm thông điệp "vết nứt cũng đẹp". Với người bày vật phẩm, ý này khá gần với cách nghĩ "vỡ thay người": món đồ vỡ không phải điềm gở, chỉ là một đoạn đời của nó. Nhưng về kỹ thuật, nên phân biệt rõ kintsugi thật với các bộ keo nhũ vàng bán sẵn.
Sơn ta Việt Nam và chuyện "ăn sơn"
Sơn urushi của Nhật và sơn ta của Việt Nam cùng là nhựa lấy từ thân cây sơn thuộc cùng một chi thực vật, khác loài. Ở nước ta, vùng trồng cây sơn nổi tiếng là Phú Thọ, và sơn ta là vật liệu của nghề sơn mài, sơn son thếp vàng trên tượng gỗ, hoành phi, đồ thờ. Vì vậy hoàn toàn có thể hàn gắn đồ gốm bằng sơn ta theo lối gần với kintsugi, và một số người làm sơn mài đã làm.
Điều cần biết trước khi tự làm: nhựa sơn tươi chứa urushiol, chất gây viêm da tiếp xúc rất mạnh. Dân trong nghề gọi là bị "sơn ăn": da nổi mẩn đỏ, ngứa rát, có khi lan rộng, kéo dài nhiều ngày. Người làm sơn đeo găng, mặc áo dài tay và vẫn có thể bị. Với người chưa từng tiếp xúc, tự mua sơn sống về làm ở nhà là rủi ro thật; nếu bị nặng, nên đi khám da liễu.
Sơn ta cũng không khô như sơn công nghiệp. Nó đóng rắn nhờ độ ẩm và nhiệt độ thích hợp, nên thợ phải ủ món đồ trong buồng ẩm, quét từng lớp mỏng và chờ mỗi lớp nhiều ngày. Một chén sứ sửa theo lối truyền thống có thể mất vài tuần tới vài tháng. Khi đã khô hẳn, lớp sơn rất bền và gần như không còn gây kích ứng. Vì công phu như vậy, muốn sửa bằng sơn thật thì gửi người làm sơn mài là hợp lý nhất.
Làm kiểu kintsugi bằng keo nhũ tại nhà
Cách này cho hình thức gần giống, làm trong một buổi, phù hợp với vật phẩm sứ chỉ để bày. Chuẩn bị epoxy trong hoặc bộ keo kiểu kintsugi, bột nhũ vàng hoặc bột mica màu vàng, cọ nhỏ, tăm, băng dính giấy và găng nitrile.
- Làm sạch và để khô mép vỡ, ghép thử khô để biết thứ tự các mảnh.
- Trộn một lượng epoxy nhỏ, thêm một chút bột nhũ vào để keo có sẵn màu vàng ở lõi.
- Bôi keo mỏng lên mép vỡ, ép mảnh vào nhau, để một gờ keo nhỏ trồi lên dọc đường nối thay vì lau sạch hết.
- Dán băng dính giấy cố định, để keo khô theo thời gian ghi trên vỏ.
- Với chỗ mất mảnh nhỏ, trám bằng epoxy trộn bột nhũ hoặc keo trám, nặn cho bằng mặt sứ.
- Khi keo đã cứng, dùng cọ nhỏ phủ một lớp keo mỏng dọc đường nối rồi rắc hoặc phủ bột nhũ lên, chờ khô.
- Phủi bột thừa, nếu muốn có thể phủ một lớp bóng trong mỏng để bột nhũ không bị lau trôi.
Nét vàng đẹp nhất khi mảnh và đều. Đường vàng dày, lem ra hai bên trông vụng hơn nhiều so với một đường dán ẩn vết. Tập trên một chiếc chén vỡ không quan trọng trước khi làm món vật phẩm quý.
Mất mảnh, mẻ miệng: trám chỗ thiếu trên đồ sứ
Đồ sứ rơi trên nền gạch hiếm khi vỡ gọn thành vài mảnh lớn. Thường có một góc vỡ vụn thành bột, để lại một lỗ hổng nhỏ ở miệng bình, ở mép đế hoặc ở chỗ tay cầm. Với lối hàn gắn để lộ vàng, chỗ thiếu này được trám đầy bằng keo trộn bột nhũ, thành một mảng vàng nhỏ, đôi khi lại là điểm nhấn đẹp nhất trên món đồ.
Với lối dán ẩn vết, chỗ thiếu khó hơn. Thợ thường dùng keo trám epoxy dạng dẻo như đất nặn, nặn vào lỗ, để hơi cứng thì gọt theo đường cong của thân bình, khô hẳn thì mài mịn bằng giấy nhám rất mịn có nhúng nước, rồi sơn màu men và phủ lớp bóng. Đây là phần cần tay nghề nhất; tự làm lần đầu thường thấy rõ mảng trám dưới ánh đèn.
Một mẹo của người làm phục chế: miệng bình mẻ có thể dùng băng dính giấy dán phía trong làm "khuôn" đỡ keo trám, để keo không chảy xệ vào lòng bình trong lúc khô. Khi keo cứng thì gỡ băng, mài cả hai mặt.
Nếu món đồ có hoa văn vẽ tay như men lam, men nhiều màu, vẽ lại phần hoa văn bị mất là việc khó nhất. Ở trường hợp này, nhiều người chọn để mảng trám một màu trơn, hoặc chuyển hẳn sang lối hàn gắn bằng vàng để vết sửa trở thành chủ ý thay vì một chỗ vẽ vụng.
Sơn thật hay bộ keo nhũ: so sánh nhanh
Hai cách cho hình thức na ná nhau nhưng khác về thời gian, độ an toàn và độ bền.
| Tiêu chí | Sơn ta, sơn urushi | Keo epoxy trộn nhũ |
|---|---|---|
| Thời gian | Nhiều tuần tới vài tháng, nhiều lớp | Một buổi, khô trong một ngày |
| Rủi ro khi làm | Viêm da tiếp xúc khi sơn còn tươi | Kích ứng da nhẹ nếu không đeo găng |
| Lớp vàng | Thường là vàng thật dạng bột hoặc lá | Thường là bột nhũ, bột mica màu vàng |
| Độ bền khi để trong nhà | Rất bền khi đã khô hẳn | Bền với đồ bày; có loại ngả vàng theo năm |
| Ai nên làm | Người làm sơn mài, thợ phục chế | Người tự sửa ở nhà, đồ chỉ để bày |
Ví dụ giả định: một bình hút lộc men nâu vỡ làm ba mảnh, chỉ để bày trên kệ. Cách nhanh và hợp lý là dán epoxy trộn nhũ tại nhà. Nếu đó là chiếc bình ông bà để lại, sửa bằng sơn thật ở một xưởng sơn mài là cách xứng với món đồ hơn.
Đựng nước, đồ ăn sau khi sửa: nên hạn chế
Phần lớn keo epoxy, keo 502 và bột nhũ bán lẻ không được làm ra để tiếp xúc lâu với đồ ăn, đồ uống, nhất là đồ nóng hoặc chua. Vì vậy chén, đĩa, bát sứ đã sửa bằng các loại keo này nên chuyển sang làm đồ bày, đồ đựng khô như đựng hạt muối trang trí hay đồ lặt vặt. Một số bộ keo ghi "an toàn thực phẩm"; nếu dùng, đọc kỹ điều kiện ghi kèm.
Bình hoa sứ đã dán có thể vẫn giữ nước, nhưng đường dán ngâm nước lâu ngày dễ bị thấm, lâu dần yếu đi. Cách đơn giản là đặt một lọ thủy tinh hoặc chai nhựa cắt ngắn vào trong lòng bình để đựng nước và hoa, còn chiếc bình sứ chỉ làm vỏ ngoài. Nhìn từ ngoài không ai thấy, mà đường dán không phải ngâm nước.
Bình hút lộc có miệng rộng mà gia đình hay để gạo, tiền xu hay giấy cuộn bên trong theo nếp thì không có vấn đề gì với đường dán, chỉ cần tránh để ẩm.
Câu hỏi thường gặp
Kintsugi có làm được với tượng sứ, không chỉ chén bát không?
Được. Nguyên tắc vẫn là nối mảnh và phủ bột kim loại lên đường nối. Với tượng có chi tiết nhỏ như ngón tay, tai, đường vàng có thể làm tượng trông rối mắt; nhiều người chọn dán ẩn vết cho các chi tiết này và chỉ để lộ vàng ở đường vỡ lớn trên thân.
Bộ kintsugi bán sẵn có dùng vàng thật không?
Phần lớn không. Đa số bộ phổ thông dùng keo epoxy hoặc nhựa tổng hợp kèm bột nhũ, bột mica màu vàng. Một số bộ dùng sơn thật và bột vàng thật thì ghi rõ trên bao bì, thời gian làm lâu hơn và đi kèm cảnh báo dị ứng da.
Bị sơn ta "ăn" da thì làm gì?
Rửa vùng da bằng xà phòng và nhiều nước càng sớm càng tốt, thay quần áo dính sơn, không gãi. Phần lớn trường hợp nhẹ tự lui sau vài ngày, nhưng nếu nổi mẩn lan rộng, phồng rộp, sưng mặt hay ngứa không chịu nổi thì đi khám da liễu.
Đồ sứ bị nứt chân chim nhưng chưa vỡ có cần sửa không?
Vết rạn mảnh trên men, gọi là men rạn, đôi khi là chủ ý trang trí của lò. Nếu đó là vết nứt xuyên thân do va đập thì món đồ yếu hơn ở chỗ đó; tránh sốc nhiệt, tránh đựng nước nóng. Có thể bơm keo epoxy lỏng vào vết nứt để ổn định.
Vật phẩm sứ có vết vàng hàn gắn có kiêng bày không?
Không có quan niệm phổ biến nào kiêng bày đồ sứ đã hàn gắn. Nhiều người còn thích vì món đồ có câu chuyện riêng. Nếu người lớn trong nhà không thích nhìn vết vỡ, dán ẩn vết hoặc thay món mới là lựa chọn nhẹ nhàng.
Có nên tự sửa đồ gốm cổ bằng keo không?
Không nên. Keo dán sai loại có thể làm việc phục chế về sau khó hơn, thậm chí làm giảm giá trị món đồ. Gói các mảnh cẩn thận, giữ cả mảnh nhỏ và hỏi thợ phục chế gốm sứ hoặc người làm bảo tàng trước khi làm gì.