Một con tỳ hưu đá tự nhiên được chạm, mài từ một khối đá thật, nên vân, màu và vết rạn của nó là duy nhất; còn tỳ hưu đá đúc được đổ khuôn từ bột đá trộn keo, thuỷ tinh hoặc nhựa, nên nhiều con giống hệt nhau và thường để lại đường ráp, bọt khí, đáy phẳng có dấu rót. Hai loại đều có chỗ dùng; vấn đề chỉ nảy sinh khi hàng đúc được bán dưới tên đá tự nhiên.
Bài này đi qua từng dấu hiệu bạn có thể tự kiểm trên một con tượng để bàn: so vân giữa các con, soi đường ráp, xem đáy, cân nặng, cảm nhiệt, nhìn vết đục và phân biệt vết rạn tự nhiên với vết nứt. Không dấu hiệu nào đơn lẻ là tuyệt đối, nhưng gộp lại sẽ cho bạn một bức tranh khá rõ.
Vì sao phải phân biệt, và đúc khuôn không có nghĩa là xấu
Tượng đúc từ bột đá, thuỷ tinh hay nhựa có những ưu điểm thật: làm được cỡ lớn, chi tiết sắc, màu đồng đều, giá dễ tiếp cận và đồng loạt, rất hợp khi bạn cần một đôi tỳ hưu giống hệt nhau cho cửa hàng. Nhiều người chủ động chọn bột đá vì những lý do đó, và không có gì sai.
Điều cần phân biệt là giá trị và cách giữ. Một con thạch anh tóc chạm khối có giá trị nằm ở chính khối đá hiếm; một con đúc bột đá thì giá trị nằm ở khuôn và lớp hoàn thiện. Trả giá đá tự nhiên cho hàng đúc là thiệt. Ngược lại, giữ một con đúc như giữ đá thật, chẳng hạn ngâm nước lâu, có thể làm keo trương, lớp sơn bong.
Ngoài ra, tượng đúc đôi khi được làm giả theo từng loại đá cụ thể: thuỷ tinh đen giả obsidian, nhựa in vân giả đá khổng tước, bột đá pha màu giả mắt hổ. Khi biết dấu hiệu chung của hàng đúc, bạn sẽ nhận ra nhanh dù đó là giả loại đá nào.
Cũng nên biết rằng ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Có tượng chạm từ đá thật rồi phủ thêm một lớp keo bóng dày; có tượng ép từ bột của chính loại đá đó nên màu rất giống; có tượng ghép nhiều mảnh đá thật lên một lõi. Những trường hợp này không thể xếp gọn vào "thật" hay "giả", mà cần được mô tả đúng: đá gì, làm theo cách nào, có thêm lớp gì.
Năm dấu hiệu nhìn bằng mắt
Vân lặp lại giữa các con. Đặt hai, ba con cùng mẫu cạnh nhau. Đá tự nhiên không bao giờ có vân giống hệt nhau ở cùng vị trí. Nếu cùng một vệt đậm nằm đúng trên vai trái của mọi con, đó là đúc hoặc in.
Đường ráp khuôn. Khuôn thường gồm hai nửa; chỗ ghép để lại một đường mảnh chạy dọc giữa đầu, qua lưng, xuống đuôi hoặc chạy vòng quanh hông. Hàng hoàn thiện kỹ sẽ mài đi, nhưng thường vẫn còn dấu ở kẽ khó mài như dưới cằm, giữa hai chân.
Bọt khí. Thuỷ tinh và nhựa đúc hay có bọt khí tròn, có khi lộ ra mặt thành lỗ tròn nhỏ nhẵn. Đá tự nhiên có lỗ rỗ, nhưng lỗ rỗ thường méo, không tròn trịa.
Độ sắc của chi tiết. Chạm tay để lại vết đục, vết mài hơi khác nhau giữa hai bên; chạm máy đều tăm tắp nhưng có vết dao. Đúc thì cạnh hơi tròn mềm, nhất là ở góc trong sâu, vì vật liệu lỏng không ăn sắc vào mọi góc.
Mặt bóng kiểu nhựa. Đá đánh bóng cho ánh thuỷ tinh lạnh hoặc ánh gương; nhựa và một số bột đá phủ keo cho ánh ướt, mềm. Soi bóng đèn trên mặt tượng: hình phản chiếu gợn sóng nhẹ thường là lớp phủ.
Những tên gọi dễ gây nhầm ở quầy
Nhiều tranh cãi giữa người mua và người bán bắt nguồn từ tên gọi. Dưới đây là những chữ hay gặp và nghĩa thường hiểu của chúng, để bạn hỏi lại cho rõ:
- "Đá tự nhiên": nên hiểu là vật liệu khai thác từ tự nhiên, chạm từ khối. Nhưng có người dùng cho cả bột đá tự nhiên ép keo; hỏi thêm "nguyên khối hay ép".
- "Đá tổng hợp": trong ngọc học, chữ này chỉ vật liệu tạo trong phòng thí nghiệm có cùng thành phần và cấu trúc với đá tự nhiên, ví dụ thạch anh tổng hợp. Ở quầy vật phẩm, nhiều người dùng chữ này cho mọi thứ nhân tạo.
- "Đá nhân tạo", "đá giả": thường là vật liệu chỉ trông giống đá, như thuỷ tinh, nhựa, gốm, không cùng thành phần.
- "Đá tái tạo", "đá ép": đá vụn hoặc bột đá thật trộn keo ép thành khối. Có thành phần đá thật nhưng không phải khối liền.
- "Pha lê", "lưu ly": trong buôn bán vật phẩm, hai chữ này phần lớn chỉ thuỷ tinh, có khi là thuỷ tinh pha chì. Đẹp, trong, nhưng không phải thạch anh.
- "Bột đá cao cấp", "đá phong thủy": tên tiếp thị, không cho biết vật liệu; luôn cần hỏi tiếp.
Khi mua món có giá trị, đề nghị người bán ghi tên vật liệu cụ thể lên phiếu bán hàng. Một dòng chữ rõ ràng giúp cả hai bên tránh tranh cãi sau này.
Lật đáy tượng: chỗ hàng đúc khó giấu nhất
Đáy là nơi người bán ít chăm chút và cũng là nơi lộ nhiều nhất. Tượng đá chạm khối thường có đáy được mài phẳng, vẫn thấy vân đá liền mạch từ thân xuống, có khi còn vài vết cưa, vết mài thô. Nếu đá có nứt hoặc lỗ rỗ, chúng xuất hiện ở đáy giống như ở thân.
Tượng đúc hay có đáy phẳng tuyệt đối, đôi khi lõm nhẹ ở giữa, có một vết tròn hoặc vệt sần là chỗ rót vật liệu vào khuôn. Một số tượng đúc rỗng ruột để nhẹ và tiết kiệm, đáy có lỗ hoặc dán một tấm nỉ che. Khi thấy đáy dán kín bằng nỉ, bạn có thể hỏi người bán bên dưới là gì; người bán đứng đắn thường không ngại trả lời.
Thêm một chi tiết: màu ở đáy. Với tượng đúc có phủ sơn hoặc phủ lớp màu, đáy hay để mộc, lộ màu thật của vật liệu nền, ví dụ màu xám trắng của bột đá dưới lớp sơn vàng. Với đá nhuộm, màu ở đáy có thể nhạt hơn hoặc lộ đậm trong các vết cưa.
Nếu bạn mua online, hãy xin ảnh đáy ngay từ đầu. Đây là ảnh mà hầu như không cần kỹ năng gì để đọc, nhưng nói lên rất nhiều.
Cân, chạm, gõ: các phép thử bằng tay
Những phép thử sau dựa vào tính chất vật lý cơ bản. Chúng không phá hỏng tượng và làm được ngay ở quầy. Con số tỉ trọng là giá trị tham khảo phổ biến.
| Phép thử | Đá tự nhiên | Bột đá ép keo | Thuỷ tinh | Nhựa |
|---|---|---|---|---|
| Cân tay so với cỡ | Chắc, nặng (thạch anh khoảng 2,65; malachite khoảng 3,6–4) | Nặng vừa, thường nhẹ hơn đá cùng loại | Gần thạch anh, khoảng 2,4–2,6 | Nhẹ hẳn, khoảng 1,1–1,3 |
| Cảm nhiệt khi mới cầm | Mát, lâu ấm | Mát vừa | Mát | Ấm nhanh |
| Gõ nhẹ hai con vào nhau | Tiếng trong, lanh canh | Tiếng đục hơn | Tiếng trong | Tiếng bộp, đục |
| Soi kính lúp | Vân, tinh thể, vết rạn tự nhiên | Hạt đá li ti trong nền keo | Bọt khí tròn, vân xoáy | Bọt, màu đều |
Gõ thử nên làm thật nhẹ, chỉ chạm cạnh đế, và chỉ với tượng của chính bạn hoặc khi người bán đồng ý. Phép cân tay hiệu quả nhất khi bạn có một con đá thật cùng cỡ để so.
Với hàng giá trị cao, trung tâm kiểm định đá quý có thể đo tỉ trọng chính xác và chỉ số khúc xạ, cho kết luận chắc hơn mọi phép thử bằng tay.
Vết rạn tự nhiên khác vết nứt thế nào
Đá tự nhiên hình thành qua hàng triệu năm, chịu nhiệt, chịu áp lực, nên bên trong thường có vết rạn: thạch anh có mây trắng và vết chân chim, fluorite có vết tách phẳng, mắt hổ có đường tách dọc thớ. Những vết nằm gọn bên trong khối, không chạm mặt ngoài, là dấu hiệu đá thật và thường không ảnh hưởng độ bền khi trưng bày.
Vết nứt đáng lo là vết chạy ra tới mặt ngoài, nhất là ở cổ, chân, gốc sừng, nơi tượng thắt nhỏ. Cách kiểm: soi đèn từ nhiều góc để thấy vết, rồi miết móng tay ngang qua chỗ vết gặp mặt ngoài. Thấy gờ, thấy khe là nứt mặt. Một số tượng được lấp keo các vết nứt; dưới đèn, keo có thể hơi đục hoặc ánh khác so với đá xung quanh.
Tượng đúc ít khi có vết rạn kiểu tự nhiên. Ngược lại, đôi khi người ta cố ý tạo vân rạn giả bằng màu, nhưng vân giả này nằm ở bề mặt, có độ dày đều, và lặp lại giữa các con cùng mẻ. Nếu thấy vết rạn đẹp đều như vẽ, đối xứng hai bên, nên nghi.
Một quy trình kiểm nhanh trong năm phút
Khi đứng trước một con tỳ hưu được giới thiệu là đá tự nhiên, bạn có thể đi theo thứ tự sau:
- Hỏi tên loại đá cụ thể và hỏi thẳng: chạm khối hay đúc, có xử lý gì không.
- Nhìn tổng thể dưới ánh sáng tự nhiên, so với các con cùng mẫu bày cạnh để tìm vân lặp.
- Lật đáy, xem vân có liền xuống đáy không, có dấu rót, lỗ rỗng, nỉ dán kín không.
- Soi đường ráp ở dưới cằm, giữa hai chân, quanh hông.
- Cầm cân tay, cảm nhiệt, so với cỡ.
- Soi đèn tìm vết rạn bên trong và vết nứt mặt ngoài.
- Ghi lại câu trả lời của người bán, chụp ảnh, xin ghi vật liệu lên phiếu hoặc hoá đơn.
Năm phút này đủ để loại phần lớn trường hợp gọi sai tên. Khi đã quen các dấu hiệu, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so sánh, và chọn loại hợp nhu cầu, dù là đá tự nhiên hay bột đá đúc.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu bột đá có phải hàng giả không?
Không, nếu được gọi đúng là bột đá. Bột đá ép keo là vật liệu tổng hợp có ưu điểm làm được cỡ lớn, chi tiết sắc, giá dễ tiếp cận. Chỉ thành vấn đề khi bột đá được bán dưới tên đá tự nhiên nguyên khối với giá tương ứng.
Có cách nào phân biệt chắc chắn đá thật và đá đúc tại nhà không?
Các phép thử tại nhà như so vân, xem đáy, cân tay, soi kính lúp cho kết quả khá tin cậy khi gộp lại, nhưng không tuyệt đối. Để chắc chắn với con giá trị cao, nên nhờ trung tâm kiểm định đá quý đo tỉ trọng, chỉ số khúc xạ và quan sát phóng đại.
Tượng chạm máy có phải đá đúc không?
Không. Chạm máy là dùng máy điều khiển số để gọt khối đá thật theo mẫu, vật liệu vẫn là đá tự nhiên. Tượng chạm máy có thể giống nhau về dáng, nhưng vân đá mỗi con vẫn khác. Đúc khuôn là đổ vật liệu lỏng vào khuôn, khác hẳn.
Thử lửa hoặc thử kim nóng có giúp phân biệt nhựa không?
Kim nóng làm nhựa chảy và bốc mùi, nhưng cũng để lại vết hỏng vĩnh viễn và có thể làm nứt đá thật do sốc nhiệt. Không nên thử theo cách này, nhất là trên tượng chưa thuộc về bạn. Cân tay và cảm nhiệt đã đủ để nhận ra nhựa trong đa số trường hợp.
Đáy tượng dán nỉ kín có đáng ngờ không?
Không hẳn; nhiều tượng đá thật cũng được dán nỉ đáy để chống trượt và chống xước mặt bàn. Nhưng nỉ cũng có thể che lỗ rót hoặc lõi rỗng của tượng đúc. Bạn có thể hỏi người bán bên dưới là gì, hoặc xin ảnh đáy trước khi dán.
Tỳ hưu đá tự nhiên có vết rạn có kém giá trị hơn con không rạn?
Tuỳ vị trí và mức độ. Vết rạn nhỏ nằm gọn bên trong là đặc điểm tự nhiên, nhiều người còn thích. Vết nứt chạy ra mặt ngoài ở chỗ thắt nhỏ làm giảm độ bền và giá trị. Khối hoàn toàn không rạn ở cỡ lớn thường hiếm và được định giá cao hơn.