Tượng tỳ hưu obsidian được chạm từ obsidian, một loại thuỷ tinh núi lửa tự nhiên, đen bóng như gương; loại được ưa chuộng nhất là có ánh vàng hoặc ánh bạc hiện lên ở mặt cong khi nghiêng dưới đèn. Obsidian mềm hơn thạch anh (độ cứng khoảng 5–5,5) và vỡ cạnh sắc, nên con tượng đẹp không chỉ ở ánh mà còn ở chỗ các cạnh tai, sừng, móng còn nguyên.
Ở các quầy vật phẩm, tỳ hưu obsidian hay được gọi là "tỳ hưu thạch anh đen". Gọi vậy không đúng: obsidian không phải thạch anh, thậm chí không phải khoáng vật. Bài này giúp bạn hiểu loại ánh nào là gì, chọn cỡ cho bàn làm việc, kiểm cạnh và đặt sao cho an toàn.
Obsidian là gì và vì sao không phải thạch anh đen
Obsidian hình thành khi dung nham giàu silic nguội quá nhanh, các nguyên tử không kịp xếp thành mạng tinh thể. Kết quả là một khối thuỷ tinh tự nhiên, không có cấu trúc tinh thể như thạch anh. Vì vậy trong khoáng vật học, obsidian được xếp là đá núi lửa dạng thuỷ tinh, không phải khoáng vật.
Obsidian có độ cứng khoảng 5–5,5, tỉ trọng khoảng 2,35–2,6, vỡ theo mặt cong vỏ sò với cạnh rất sắc. Thời tiền sử, người ở nhiều châu lục đã ghè obsidian làm lưỡi cắt. Với một con tượng, điều đó nghĩa là cạnh mẻ có thể sắc, và đá dễ mẻ hơn thạch anh khi va vào nhau.
Thị trường gọi obsidian là "thạch anh đen" vì màu đen bóng, nhưng thạch anh đen đúng nghĩa thường là thạch anh khói rất sẫm. Ngoài ra, tourmaline đen cũng hay bị gộp chung. Khi mua, bạn nên hỏi thẳng đá là obsidian hay thạch anh, vì cách giữ và độ bền khác nhau.
Có một cách tự kiểm đơn giản khi đứng ở quầy: obsidian mềm hơn thạch anh, nên nếu đem mũi một viên thạch anh cạ thử thì obsidian sẽ xước. Đương nhiên bạn không nên làm điều đó trên tượng của người bán. Cách nhẹ nhàng hơn là xem mặt bóng: obsidian dùng lâu thường có những vết xước rất mảnh như tơ khi soi nghiêng dưới đèn, còn thạch anh khói giữ mặt bóng lâu hơn nhiều. Thạch anh khói soi đèn mạnh qua phần mỏng sẽ thấy trong màu nâu khói, còn obsidian thường đục hơn.
Các loại ánh trên tỳ hưu obsidian
Ánh trên obsidian sinh ra từ những bọt khí, tinh thể nhỏ hoặc lớp hạt siêu nhỏ xếp hàng trong thuỷ tinh. Hướng xếp quyết định ánh hiện ở đâu, nên thợ chạm phải xoay khối cho ánh rơi vào lưng và sườn.
| Loại | Nguyên nhân thường được nêu | Nhìn thấy thế nào | Ghi chú khi chọn |
|---|---|---|---|
| Obsidian ánh vàng | Bọt khí, hạt nhỏ xếp lớp | Ánh vàng đồng loang ở mặt cong khi nghiêng | Được ưa nhất cho tượng; ánh nên rơi vào lưng |
| Obsidian ánh bạc | Tương tự, sắc trắng bạc | Ánh bạc lạnh, rõ dưới đèn trắng | Hợp bàn làm việc tông trắng, xám |
| Obsidian cầu vồng | Lớp hạt siêu nhỏ tạo giao thoa | Dải tím, xanh, vàng khi soi đèn mạnh | Thường chỉ hiện ở một mặt; xem từng con |
| Obsidian bông tuyết | Cụm tinh thể cristobalite trắng | Đốm hoa trắng trên nền đen | Ít dùng chạm tỳ hưu, hay làm quả cầu, vòng |
| Obsidian đen trơn | Thuỷ tinh đồng nhất | Đen gương, không ánh | Dễ nhầm thuỷ tinh đúc; kiểm kỹ hơn |
Ánh vàng, ánh bạc chỉ hiện rõ dưới một nguồn sáng tập trung. Dưới đèn trần tán đều, con nào cũng chỉ là màu đen bóng. Vì thế khi chọn, hãy xin xem dưới đèn rọi hoặc đèn điện thoại.
Kiểm một con tỳ hưu obsidian trước khi nhận
Cạnh tai, sừng, móng. Obsidian mẻ để lại vết lõm hình vỏ sò, sáng hơn xung quanh. Lướt ngón tay thật nhẹ dọc các cạnh; chỗ nào gợn hoặc sắc là mẻ.
Ánh nằm ở đâu. Đặt tượng tư thế bày, rọi đèn từ hướng bạn sẽ ngồi. Ánh vàng ở lưng và sườn ngoài là chạm khéo; ánh chỉ ở bụng là phí phần đẹp.
Mặt bóng. Obsidian đánh bóng lên như gương. Soi bóng đèn trên lưng tượng: hình phản chiếu sắc, không méo gợn là đánh bóng tốt. Vết xước mảnh hiện rõ trên nền đen.
Mép mỏng soi sáng. Ở các phần mỏng như mép tai, soi đèn mạnh từ sau, obsidian thường cho ánh nâu xám, xám khói. Thuỷ tinh đen nhân tạo thường đen kín hoặc ánh xanh, tuỳ loại.
Đường ráp khuôn và bọt tròn. Tượng chạm tay không có đường ráp chạy quanh thân. Bọt khí tròn nhìn thấy được, cạnh chi tiết tròn mềm đều tăm tắp là dấu hiệu của thuỷ tinh đúc.
Tỳ hưu obsidian trong quan niệm và lựa chọn theo không gian
Màu đen trong hệ ngũ hành thường được xếp vào hành Thuỷ, nên nhiều người mệnh Thuỷ hoặc mệnh Mộc (Thuỷ sinh Mộc theo vòng tương sinh) chọn tỳ hưu obsidian. Trong giới bán đá, obsidian hay được giới thiệu là đá "hộ thân", "hút khí xấu". Những điều này là quan niệm và lời quảng bá; không có cơ sở đo lường nào cho thấy đá hấp thu thứ gì. Bạn có thể chọn obsidian vì thích màu đen sang và ánh vàng tinh tế, như vậy đã đủ.
Xét về thẩm mỹ, tỳ hưu obsidian hợp nhất với không gian sáng màu: bàn gỗ sồi, mặt đá trắng, kệ sơn trắng, nơi khối đen nổi bật như một điểm nhấn. Trên bàn gỗ óc chó đậm hoặc nền đen, tượng dễ chìm, chỉ còn thấy khi có đèn rọi. Văn phòng hiện đại với đồ kim loại, kính cũng hợp tông này.
Một gợi ý đơn giản: nếu không gian của bạn đã nhiều màu, một con tỳ hưu đen trơn, dáng gọn sẽ làm dịu tổng thể; nếu không gian tối giản, chọn con có ánh vàng rõ để có điểm sáng.
Obsidian chạm được chi tiết đến đâu
Obsidian đồng nhất, không có thớ hay mặt cát khai, nên thợ có thể chạm theo bất kỳ hướng nào mà không lo đá tách theo một mặt phẳng như huỳnh thạch. Đổi lại, obsidian giòn: nét chạm quá mảnh, sừng quá mỏng dễ mẻ ngay trong lúc mài. Vì thế tỳ hưu obsidian thường có dáng khối, bờm và vảy chạm vừa phải, mặt lớn để trơn cho ánh hiện.
Do đá đồng nhất, obsidian cũng hợp với chạm bằng máy điều khiển số. Bạn sẽ gặp nhiều con giống hệt nhau về dáng, đối xứng hoàn hảo, vảy đều như in. Chạm máy không phải là hàng giả; đá vẫn là obsidian thật. Khác biệt nằm ở tay nghề hoàn thiện: con được thợ sửa tay sau khi máy chạm thường có nét mắt, khoé miệng sắc và có hồn hơn.
Cách nhìn: so nhiều con cùng mẫu, nếu từng đường vảy trùng nhau tuyệt đối thì đó là chạm máy. Xem khe sâu giữa chân và bụng, chỗ máy khó vào; nếu khe đó được làm sạch, đánh bóng đều thì người hoàn thiện đã bỏ công. Giá cả nên phản ánh điều này.
Vì sao tỳ hưu obsidian có nhiều cỡ lớn và giá dễ tiếp cận
Obsidian không hiếm. Đá này có ở nhiều vùng núi lửa trên thế giới; các nguồn thương mại hay được nhắc gồm Mexico, Armenia, Thổ Nhĩ Kỳ, miền tây nước Mỹ. Obsidian ánh vàng và cầu vồng thường được giới buôn đá gắn với nguồn Mexico. Do khối thô lớn và tương đối đồng nhất, việc chạm tượng 20–30 cm không khó như với thạch anh tóc.
Điều này có hai mặt. Mặt tốt là bạn dễ tìm được một con tỳ hưu cỡ lớn, dáng đẹp trong tầm ngân sách phổ thông. Mặt cần cẩn thận là khi đá phổ biến, chất lượng chênh nhau nhiều: có con ánh vàng rõ như dát, có con hầu như không ánh nhưng vẫn được gọi "ánh vàng". Lời giới thiệu không thay được việc tự rọi đèn mà xem.
Cũng vì obsidian phổ biến, thuỷ tinh đen đúc khó cạnh tranh về giá ở cỡ nhỏ, nhưng vẫn xuất hiện ở các mẫu tượng cầu kỳ, chi tiết rất mảnh mà obsidian thật khó chạm. Một con "obsidian" có sừng mảnh như sợi, móng tách rời từng ngón nên khiến bạn hỏi lại.
Chọn cỡ và đặt cho an toàn
Obsidian có nhiều khối lớn hơn thạch anh tóc, nên tỳ hưu obsidian từ cỡ nhỏ đến cỡ lớn đều có. Lưu ý chính là cạnh mẻ sắc và mặt bóng dễ xước. Một số gợi ý:
- Bàn làm việc: khoảng 8–12 cm là vừa; đặt trên đế gỗ có lót nỉ, xa bàn phím, xa nơi đặt cốc nước.
- Bàn giám đốc, kệ phòng khách: 15–25 cm hoặc một đôi; cần mặt kệ chắc, vì một con 20 cm khá nặng.
- Nhà có trẻ nhỏ: đặt trên cao hơn tầm với, không để trên bàn trà thấp; mảnh vỡ obsidian sắc như dao.
- Không đặt sát tượng đá khác: thạch anh, mắt hổ cứng hơn sẽ làm xước obsidian khi chạm nhau.
- Hướng đặt: theo tập quán, nhiều người cho đầu tỳ hưu hướng ra cửa; chọn vị trí vừa theo ý đó vừa tránh lối đi.
Nếu tượng lỡ rơi và mẻ, thu dọn mảnh vụn bằng chổi và giấy dày, không nhặt tay trần. Chỗ mẻ có thể nhờ thợ đá mài tròn lại cho đỡ sắc.
Lau chùi và giữ mặt gương
Obsidian chịu nước tốt nhưng mặt gương đen lộ mọi vết bẩn, vết vân tay và xước. Cách giữ:
- Phủi bụi bằng cọ mềm trước khi lau, để hạt bụi cứng không bị kéo lê làm xước mặt.
- Lau bằng khăn sợi nhỏ sạch, hơi ẩm; vết vân tay có thể lau bằng nước pha rất ít xà phòng trung tính.
- Lau khô ngay bằng khăn khô khác để không đọng vệt nước, vệt vôi trên mặt đen.
- Không dùng bột tẩy, miếng cọ, giấy ráp; không lau bằng khăn đã dùng lau bàn có cát.
- Khi cất, bọc riêng từng con trong vải mềm, không để chạm nhau trong hộp.
Một số người theo tập quán "tẩy uế" đá bằng muối hột hoặc phơi trăng. Muối hột thô có thể làm xước mặt bóng obsidian; nếu gia đình bạn có nếp đó, nên để muối trong đĩa bên cạnh thay vì vùi tượng vào. Khi muốn so thêm các loại ánh, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Obsidian có phải thạch anh đen không?
Không. Obsidian là thuỷ tinh núi lửa tự nhiên, không có cấu trúc tinh thể, độ cứng khoảng 5–5,5. Thạch anh đen đúng nghĩa thường là thạch anh khói rất sẫm, có cấu trúc tinh thể và độ cứng 7. Hai loại khác nhau về độ bền và cách giữ.
Tỳ hưu obsidian ánh vàng và ánh bạc loại nào tốt hơn?
Không có loại nào tốt hơn về bản chất; cả hai đều do các hạt nhỏ, bọt khí xếp lớp trong thuỷ tinh tạo ra. Chọn theo tông không gian: ánh vàng ấm, hợp đồ gỗ; ánh bạc lạnh, hợp đồ kim loại, kính. Quan trọng là ánh rõ và nằm ở mặt bạn sẽ nhìn.
Vì sao con tỳ hưu obsidian mua về không thấy ánh?
Ánh obsidian chỉ hiện dưới một nguồn sáng tập trung và ở góc nghiêng nhất định. Dưới đèn trần tán đều, tượng chỉ còn đen bóng. Thử rọi đèn điện thoại và xoay chậm; nếu vẫn không thấy, có thể đó là obsidian đen trơn hoặc ánh nằm ở mặt bụng.
Obsidian có dễ vỡ không?
Obsidian mềm hơn thạch anh và giòn, vỡ theo mặt cong với cạnh sắc. Va nhẹ vào đá cứng hơn hoặc rơi xuống sàn gạch có thể mẻ tai, sừng, móng. Đặt trên đế có lót nỉ và xa mép bàn là cách đơn giản nhất để giữ tượng.
Làm sao phân biệt tỳ hưu obsidian với thuỷ tinh đen đúc?
Xem đường ráp khuôn, bọt khí tròn, độ sắc của chi tiết và soi đèn mạnh qua mép mỏng. Obsidian thường cho ánh nâu xám ở mép mỏng và chi tiết có vết chạm. Không dấu hiệu nào tuyệt đối; con giá trị cao nên nhờ trung tâm kiểm định đá quý.
Có nên đặt tỳ hưu obsidian trong phòng ngủ không?
Đây là chuyện tập quán và sở thích. Nhiều người theo quan niệm phổ biến không đặt tỳ hưu trong phòng ngủ, hoặc tránh để tượng hướng thẳng vào giường. Về thực tế, nếu đặt, hãy chọn chỗ chắc, không ở đầu giường nơi dễ quờ tay làm rơi.