Tỳ hưu đá tạc đặt cổng, sân vườn là tượng tạc từ khối đá tự nhiên như đá xanh, đá cẩm thạch trắng, đá vàng, đặt ngoài trời trên bệ cố định; vì nặng hàng trăm ký trở lên và phải chịu mưa nắng nhiều năm, việc chọn loại đá, kích thước và cách làm bệ quan trọng không kém dáng tượng. Mẫu này thường được đặt ở cổng công ty, sân biệt thự, lối vào nhà hàng, ít khi ở nhà phố hẹp.
Ở Việt Nam, trước cổng đình chùa và nhà cổ, người ta quen thấy nghê, sư tử đá hơn là tỳ hưu; tỳ hưu đá cỡ lớn là lựa chọn phổ biến hơn trong vài chục năm gần đây, nhất là ở công trình kinh doanh. Bài này không bàn chuyện chọn linh vật nào, mà giúp bạn đã quyết định chọn tỳ hưu đá biết cách đặt làm hoặc mua cho bền, cho an toàn, và hợp với cổng của mình.
Tượng đá ngoài trời khác tượng để kệ ở điểm nào
Tượng để kệ chỉ cần đẹp và đứng vững trên mặt phẳng trong nhà. Tượng ngoài trời phải chịu thêm nhiều thứ: nắng gắt làm bề mặt nóng lên rồi nguội đi mỗi ngày, mưa đọng ở kẽ, rêu và nấm mốc bám vào chỗ ẩm, bụi đường và khói xe phủ lên một lớp xám, đôi khi là va chạm của xe cộ ra vào cổng. Một loại đá đẹp trong nhà chưa chắc đã bền khi đứng ngoài trời mười năm.
Khác biệt thứ hai là trọng lượng. Đá tự nhiên nặng khoảng hai tấn rưỡi đến gần ba tấn mỗi mét khối. Ví dụ giả định: một con tỳ hưu tạc từ khối đá dài chừng bảy mươi phân, rộng ba mươi phân, cao năm mươi phân, sau khi tạc bỏ phần thừa vẫn có thể nặng hàng trăm ký. Tượng nặng như vậy không thể "đặt thử" rồi dời đi dời lại như tượng nhỏ; vị trí, bệ và cách vận chuyển phải tính trước.
Khác biệt thứ ba là chi tiết. Ngoài trời, người xem đứng cách tượng vài mét, nên chi tiết nhỏ như vảy, lông bờm không quan trọng bằng dáng tổng thể và đường bao. Chi tiết quá mảnh như sừng cong dài, đuôi vươn tách khỏi thân lại là điểm yếu: dễ gãy khi va chạm, đọng nước, bám rêu. Thợ đá có kinh nghiệm làm tượng ngoài trời thường tạo khối chắc, sừng và đuôi ôm sát thân.
Các loại đá hay dùng tạc tỳ hưu ngoài trời
Bảng dưới mô tả các loại đá phổ biến ở các xưởng đá mỹ nghệ Việt Nam. Tên gọi thương mại có thể khác nhau giữa các vùng; hãy hỏi người bán đá khai thác ở đâu và thuộc nhóm đá gì.
| Loại đá | Màu, bề mặt | Đặc tính | Ngoài trời |
|---|---|---|---|
| Đá xanh | Xám xanh đến xám đen, mịn | Thường là đá vôi đặc chắc, dễ tạc chi tiết | Khá bền; lâu ngày ngả xám, có thể bám rêu ở chỗ ẩm |
| Đá cẩm thạch trắng | Trắng, có vân xám nhẹ | Đá vôi biến chất, mềm (Mohs khoảng 3), kỵ axit | Đẹp nhưng dễ ố, dễ bị mưa axit và bụi làm xỉn; cần chăm hơn |
| Đá vàng | Vàng nâu, vân loang | Tuỳ mỏ, độ cứng khác nhau | Màu ấm hợp sân vườn; hỏi kỹ độ xốp |
| Đá hoa cương (granite) | Đốm đen trắng hoặc hồng | Rất cứng, khó tạc chi tiết | Bền nhất với thời tiết, thường dùng làm bệ hơn là thân tượng |
| Đá sa thạch | Vàng, đỏ, xám, mặt nhám | Xốp, ngấm nước | Dễ rêu, dễ phong hoá; nên tránh ở nơi ẩm |
Các làng đá như Ninh Vân ở Ninh Bình hay vùng đá mỹ nghệ Non Nước ở Đà Nẵng là nơi nhiều người tìm đến khi muốn tạc tượng đá lớn. Bạn không nhất thiết phải đến tận nơi; điều quan trọng là xưởng nào cũng nên cho xem khối đá trước khi tạc hoặc ảnh tượng đã hoàn thiện chụp ngoài trời.
Chọn cỡ theo cổng và sân
Không có công thức chuẩn, nhưng có một cách ước lượng giúp tránh hai lỗi phổ biến là tượng quá nhỏ trước cổng lớn và tượng quá to chắn lối đi. Đứng ở vỉa hè hoặc giữa sân nhìn vào cổng: tổng chiều cao tượng cộng bệ thường đẹp khi bằng khoảng một phần ba đến một nửa chiều cao trụ cổng. Thấp hơn thì tượng chìm, cao hơn thì lấn át cả cổng.
Ví dụ giả định: trụ cổng cao khoảng hai mét rưỡi, bệ cao khoảng năm mươi phân, thì tượng cao từ bốn mươi đến bảy mươi phân là vừa. Với cổng nhà phố có mặt tiền hẹp, nên chọn tượng nhỏ hơn và đặt sát trụ, chừa đủ lối cho xe máy, xe đẩy và người đi bộ.
Chiều sâu của tượng cũng quan trọng. Tỳ hưu thân dài, đặt vuông góc với mặt cổng sẽ chiếm nhiều diện tích vỉa hè hoặc sân. Nhiều nơi xoay tượng hơi chếch hoặc đặt song song với tường rào để gọn. Hãy đo khoảng trống thực tế, đánh dấu bằng phấn hoặc băng dính trên nền, rồi đứng nhìn từ vài góc trước khi chốt cỡ.
Với sân vườn, tượng không cần to như ở cổng. Một con cỡ vừa đặt giữa bồn cây thấp, trên bệ đá, hoặc cạnh hồ nước nhỏ sẽ hài hoà hơn. Tránh đặt tượng đá nặng trên mặt sân lát gạch mỏng, nền đất mới san lấp, vì nền lún sẽ làm tượng nghiêng sau vài mùa mưa.
Làm bệ và móng cho tượng đá
Bệ và móng là phần người ta hay xem nhẹ nhưng quyết định tượng có đứng thẳng và an toàn hay không. Trình tự cơ bản thường như sau, chi tiết kỹ thuật nên để thợ xây hoặc thợ đá làm:
- Chọn vị trí trên nền chắc; nếu là nền đất, cần đào và đổ móng bê tông rộng hơn chân bệ để phân tải.
- Làm bệ bằng đá hoa cương, đá xanh hoặc xây gạch ốp đá, cao vừa đủ để tượng thoát nước mưa và không bị nước bắn bẩn từ mặt đường.
- Khoan lỗ và cắm chốt thép không gỉ hoặc chốt đá giữa đáy tượng và mặt bệ để tượng không xê dịch, không bị xô ngã.
- Dùng vữa hoặc keo chuyên dụng cho đá để gắn đáy tượng với bệ, giữ mặt tiếp xúc phẳng, không để hở khe đọng nước.
- Kiểm tra độ thẳng bằng thước thuỷ ngay khi đặt, trước khi vữa đông kết.
- Dùng cẩu hoặc xe nâng khi hạ tượng nặng; không để nhiều người khiêng tay tượng hàng trăm ký vì nguy cơ chấn thương và vỡ tượng.
Nếu cổng nằm sát đường có xe ra vào, nên tính thêm cột chắn hoặc khoảng lùi để xe không va vào tượng. Một cú quệt nhẹ của xe tải có thể làm gãy chi tiết hoặc đẩy lệch cả tượng khỏi bệ.
Đặt hai bên cổng: tập quán và phép lịch sự
Đặt đôi đối xứng. Ở cổng, tỳ hưu thường được đặt thành cặp hai bên, đầu hướng ra phía ngoài theo cách bày phổ biến. Hai con nên cùng khối đá hoặc cùng mỏ để màu đá đồng đều, và cùng một thợ tạc để dáng khớp nhau.
Đừng chĩa thẳng vào nhà đối diện. Có quan niệm cho rằng linh vật hướng thẳng vào cửa nhà hàng xóm là thiếu tế nhị. Dù bạn có tin hay không, xoay tượng hơi chếch theo trục đường hoặc theo lối đi vào nhà mình là cách giữ hoà khí đơn giản.
Không lấn vỉa hè. Tượng và bệ đặt ra phần vỉa hè công cộng có thể vi phạm quy định quản lý đô thị và gây cản trở người đi bộ. Giữ tượng trong phạm vi đất nhà mình.
Chú ý lối thoát nạn và tầm nhìn. Không đặt tượng chắn cửa thoát hiểm, chắn tầm nhìn của xe ra vào cổng hay che khuất biển số nhà. Những chuyện này quan trọng hơn mọi cách bày theo quan niệm.
Chiếu sáng ban đêm. Đèn rọi từ dưới lên làm tượng đá nổi khối rất đẹp, nhưng nên dùng đèn ngoài trời có chuẩn chống nước và đi dây an toàn, tránh đèn rọi thẳng vào mắt người đi đường.
Đặt tạc ở xưởng đá: những việc nên thoả thuận trước
Tượng đá cỡ lớn ít khi có sẵn đúng kích thước bạn cần, nên nhiều người đặt tạc theo yêu cầu. Trước khi xưởng bắt tay vào làm, hãy thống nhất bằng văn bản hoặc tin nhắn rõ ràng các điểm: loại đá và nơi khai thác, kích thước tượng, kích thước bệ nếu xưởng làm luôn, dáng tượng theo ảnh mẫu, mức độ chi tiết, màu hoàn thiện mài bóng hay để mặt mộc.
Nên xin xem khối đá thô trước khi tạc, hoặc ít nhất ảnh khối đá có thước đo bên cạnh. Khối đá có vết nứt lớn, vân lạ chạy ngang qua vị trí cổ hay chân sau này sẽ là điểm yếu. Trong quá trình tạc, xin ảnh ở giai đoạn phác thô để góp ý dáng sớm, vì khi đã vào chi tiết thì gần như không sửa được tỷ lệ.
Vận chuyển và lắp đặt là phần chi phí và rủi ro lớn với tượng nặng. Hỏi rõ ai chịu trách nhiệm khi tượng sứt mẻ trên đường, xưởng có cẩu hạ tượng tại chỗ không, đường vào nhà có đủ rộng cho xe chở không. Với hai con đặt cổng, yêu cầu tạc từ cùng một khối hoặc cùng một lô đá để màu đồng đều.
Giữ đá khỏi rêu mốc và xỉn màu
Đá ngoài trời không cần chăm hằng ngày, nhưng vài việc định kỳ giúp tượng giữ màu và hạn chế hư hại:
- Quét lá và bụi trên lưng, trong kẽ tượng mỗi tuần, nhất là mùa mưa, để nước không đọng lâu.
- Cọ rêu bằng bàn chải lông cứng vừa với nước sạch; tránh bàn chải sắt làm xước mặt đá.
- Hạn chế dùng máy xịt áp lực cao ở cự ly gần lên đá vôi và cẩm thạch, vì có thể làm bề mặt nhám, xốp hơn và bám bẩn nhanh hơn về sau.
- Không dùng axit, chất tẩy rửa gạch men hay nước tẩy có clo lên đá cẩm thạch và đá vôi; chúng ăn mòn bề mặt và để lại vết loang.
- Có thể phủ một lớp chống thấm gốc silicone dành cho đá tự nhiên vài năm một lần để giảm ngấm nước và rêu, nên thử ở chỗ khuất trước.
- Tỉa cây quanh tượng để có nắng và gió; chỗ râm ẩm quanh năm là nơi rêu mọc nhanh nhất.
Một lớp màu xám trầm theo năm tháng trên đá xanh được nhiều người coi là đẹp, như tượng đá ở các di tích. Bạn không cần cố giữ tượng trắng sáng như mới; chỉ cần sạch rêu, không ố và không nứt. Nếu muốn so dáng, cỡ trước khi đặt làm, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu đá xanh và đá cẩm thạch trắng, loại nào bền hơn ngoài trời?
Đá xanh loại đặc chắc thường bền hơn và ít ố hơn ngoài trời. Đá cẩm thạch trắng đẹp nhưng mềm, kỵ axit, dễ xỉn và ố khi gặp bụi đường, mưa và rêu. Nếu chọn cẩm thạch cho ngoài trời, bạn cần chịu khó vệ sinh và phủ bảo vệ định kỳ.
Tượng đá đặt cổng có cần khai quang không?
Khai quang là tập quán tín ngưỡng, nhiều gia đình làm, nhiều gia đình không. Không có quy định bắt buộc. Nếu gia đình muốn làm, có thể theo nếp quen của địa phương; nên cảnh giác với dịch vụ thu phí cao và hứa hẹn kết quả.
Tượng đá bị nứt chân chim có nguy hiểm không?
Vết rạn mảnh trên bề mặt thường do vân đá tự nhiên hoặc co giãn nhiệt, ít nguy hiểm. Vết nứt sâu chạy qua chân, cổ hoặc lan rộng dần thì nên nhờ thợ đá kiểm tra, vì có thể gãy khi có lực tác động, nhất là tượng đặt ở nơi đông người.
Có thể tự di chuyển tượng đá vài trăm ký không?
Không nên. Tượng đá nặng cần cẩu, xe nâng hoặc pa lăng và người có kinh nghiệm. Khiêng tay dễ gây chấn thương lưng, dập chân và làm rơi vỡ tượng. Thuê đơn vị vận chuyển có dụng cụ là an toàn hơn và thường rẻ hơn chi phí sửa chữa.
Tỳ hưu hay sư tử đá thì hợp cổng nhà ở hơn?
Ở Việt Nam, sư tử, nghê đá trước cổng có truyền thống lâu đời hơn ở nhà ở và đình chùa; tỳ hưu phổ biến hơn ở công trình kinh doanh gần đây. Đây là chuyện sở thích và tập quán, không có đúng sai. Hãy chọn dáng hợp với kiến trúc cổng.
Bao lâu thì nên vệ sinh tượng đá ngoài trời?
Quét bụi lá hằng tuần, cọ rêu vài tháng một lần tuỳ độ ẩm nơi đặt. Mùa mưa ở miền Bắc và miền Nam rêu mọc nhanh hơn, nên kiểm tra thường hơn. Lớp phủ chống thấm, nếu dùng, thường làm lại sau vài năm theo hướng dẫn của sản phẩm.