Tỳ hưu bột đá có màu xanh ngọc, trắng sữa, đen bóng hay nâu đồng đều là màu do lớp sơn tạo ra, không phải màu của đá bên trong. Thợ giỏi có thể sơn giả vân ngọc, giả đá cẩm thạch, giả đồng cũ khá thuyết phục khi nhìn từ xa. Điều đó không có gì sai, miễn là món đồ được gọi đúng tên: tỳ hưu bột đá sơn giả ngọc, chứ không phải tỳ hưu ngọc.
Bài này giúp bạn làm ba việc: nhận ra một lớp sơn giả khi cầm trên tay, đánh giá tay nghề sơn tốt hay ẩu, và chọn màu hợp không gian. Phần cuối nói về chuyện chọn màu theo mệnh, một quan niệm nhiều người tham khảo, kèm những điều nên biết để không bị lời quảng cáo dẫn dắt.
Các tông màu sơn phổ biến và cảm giác mỗi màu mang lại
Dưới đây là những tông hay gặp trên tỳ hưu bột đá, cùng gợi ý phối với nội thất. Gợi ý thuần thẩm mỹ, không có quy định nào bắt buộc.
| Tông màu | Cách sơn thường thấy | Hợp với không gian |
|---|---|---|
| Xanh ngọc | Nền xanh lục, vân trắng hoặc đậm hơn, phủ bóng trong | Phòng sáng, nội thất trắng, gỗ sồi nhạt |
| Trắng sữa, trắng ngà | Nền trắng đục, có khi điểm vân xám nhẹ | Phòng tối giản, tường màu ấm, cạnh cây xanh |
| Đen bóng | Sơn đen nhiều lớp, đánh bóng hoặc phủ bóng | Tường trắng, kệ sáng màu cần điểm nhấn mạnh |
| Giả đồng cũ | Nền nâu đồng, kẽ chạm làm sẫm hoặc xanh rêu | Nội thất gỗ trầm, phong cách cổ điển |
| Đỏ, hồng | Sơn đỏ son, hồng đào, có khi giả mã não | Không gian ngày Tết, góc trưng bày nhiều màu ấm |
| Vàng đất, nâu | Giả hoàng long ngọc, giả đá vàng | Phòng khách gỗ, đá ốp vân vàng |
Màu sơn cũng ảnh hưởng đến độ bền về mặt nhìn. Màu sáng như trắng, xanh nhạt dễ lộ bụi và ố vàng hơn; màu tối như đen, nâu đồng che bụi tốt nhưng lộ vết trầy và vân tay. Nếu nhà nhiều bụi hoặc ít thời gian lau, tông trung tính sẽ đỡ phải chăm.
Nhận ra lớp sơn giả ngọc khi cầm trên tay
Vân lặp lại theo một nhịp. Vân ngọc tự nhiên không theo quy luật; vân sơn thường có độ lặp, các vệt xoáy giống nhau ở nhiều chỗ, hoặc hai con cùng lô có vân gần như y hệt.
Màu nằm trên bề mặt. Soi chỗ sứt nhỏ, lỗ đáy hay vết trầy, bạn sẽ thấy bên dưới lớp xanh là nền trắng hoặc xám của bột đá. Ngọc thật thì màu xuyên suốt khối.
Không có độ trong. Ngọc và nhiều loại đá tự nhiên có độ trong mờ, chiếu đèn pin sát vào thấy ánh sáng lan vào trong. Bột đá sơn đục hoàn toàn, ánh sáng dừng lại ở bề mặt.
Cảm giác nhiệt. Đá tự nhiên khi chạm vào thường mát tay lâu hơn. Bột đá có lớp keo nhựa nên ấm lên nhanh theo tay cầm. Đây chỉ là dấu hiệu tham khảo, phụ thuộc nhiệt độ phòng.
Trọng lượng. Cùng kích thước, tỳ hưu ngọc thật nặng hơn rõ so với bột đá, nhất là bột đá rỗng ruột.
Đánh giá tay nghề sơn: dấu hiệu tốt và dấu hiệu ẩu
Hai con tỳ hưu cùng khuôn có thể chênh nhau rất nhiều chỉ vì tay sơn. Khi xem hàng, để ý các điểm sau:
- Tốt: màu phủ kín cả kẽ sâu, không lộ nền trắng ở khe vảy, khe miệng, dưới cằm.
- Tốt: vân giả ngọc có lớp, nhìn có chiều sâu, không phải chỉ một lớp vệt quét trên nền.
- Tốt: chuyển màu mềm ở chỗ làm cũ, ví dụ kẽ giả đồng sẫm dần chứ không đóng thành mảng đen.
- Ẩu: sơn đọng giọt dưới bụng, dưới cằm, chỗ tượng được treo hay đặt khi phơi khô.
- Ẩu: vệt chổi rõ trên mặt phẳng, bề mặt sần như vỏ cam do phun sơn quá dày hoặc quá xa.
- Ẩu: lẹm màu sang phần khác, chẳng hạn màu đỏ đồng tiền lem sang vàng thân, mắt vẽ lệch.
- Ẩu: chỗ bóng chỗ mờ do lớp phủ bảo vệ không đều.
Mắt tỳ hưu là chi tiết nhỏ nhưng quyết định thần thái. Nhiều xưởng vẽ mắt bằng tay, nên hai mắt hơi khác nhau là bình thường; chỉ cần chú ý mắt không lệch hướng nhau rõ rệt, nhìn từ chính diện thấy cân.
Tỳ hưu sơn giả đồng: đẹp theo kiểu riêng, đừng nhầm với đồng đúc
Kiểu sơn giả đồng rất được ưa chuộng vì cho vẻ cổ kính của đồ đồng mà nhẹ và rẻ hơn nhiều. Thợ thường sơn nền nâu đồng hoặc vàng đồng, sau đó lau màu sẫm vào kẽ chạm rồi chà bớt ở gờ nổi, để chỗ cao sáng, chỗ thấp tối như đồ đồng lâu năm. Một số nơi còn điểm thêm màu xanh rêu ở kẽ để giả lớp gỉ xanh tự nhiên của đồng.
Phân biệt với đồng thật khá dễ nếu bạn được cầm tượng. Đồng có tỉ trọng khoảng tám đến chín gam trên mỗi phân khối, nặng gấp nhiều lần bột đá; một con tỳ hưu đồng cỡ bàn tay đã nặng trịch. Gõ nhẹ móng tay, đồng phát tiếng ngân trong, bột đá cho tiếng đục và tắt nhanh. Chỗ sứt hay đáy tượng giả đồng lộ nền trắng hoặc xám, còn đồng thật chỉ thấy kim loại.
Lớp gỉ xanh trên đồng thật hình thành dần do kim loại phản ứng với không khí và độ ẩm; lớp xanh trên tượng giả đồng là sơn, không lan rộng thêm. Vì vậy cách bảo quản hai loại cũng khác: đồng thật có thể đánh bóng bằng kem chuyên dụng, còn tượng bột đá giả đồng tuyệt đối không, vì kem sẽ mài mất lớp màu cũ được làm công phu.
Màu sơn và ánh sáng trong nhà
Một màu nhìn đẹp trong ảnh có thể khác hẳn khi về nhà. Ảnh sản phẩm thường được chụp dưới đèn studio trắng, có chỉnh màu; trong khi phòng khách nhà bạn có thể dùng đèn vàng ấm, hoặc lấy sáng tự nhiên từ cửa sổ hướng bắc lạnh hơn. Xanh ngọc dưới đèn vàng ngả sang xanh rêu; trắng sữa dưới đèn vàng thành màu kem; đen bóng phản chiếu đèn thành những đốm sáng.
Vì vậy, nếu có thể, hãy xin người bán ảnh chụp bằng điện thoại dưới ánh sáng tự nhiên, không chỉnh màu, hoặc video quay quanh tượng. Đặt ảnh đó cạnh ảnh góc nhà định trưng sẽ cho hình dung sát hơn.
Ánh sáng cũng ảnh hưởng đến độ bền màu. Tia cực tím từ nắng chiếu trực tiếp làm các sắc tố sơn phai dần, đặc biệt là màu đỏ và xanh tươi; keo nền cũng ngả vàng khiến màu trắng biến thành ngà đục. Đèn LED trong nhà phát rất ít tia cực tím nên gần như không gây hại.
Chọn màu theo mệnh: quan niệm và cách dùng cho tỉnh táo
Nhiều người chọn màu tỳ hưu theo ngũ hành của bản mệnh: người mệnh Mộc chọn xanh, mệnh Hoả chọn đỏ, hồng, mệnh Thổ chọn vàng, nâu, mệnh Kim chọn trắng, vàng ánh kim, mệnh Thuỷ chọn đen, xanh dương. Một số người còn chọn theo hành tương sinh, chẳng hạn mệnh Hoả chọn màu xanh vì Mộc sinh Hoả.
Đây là quan niệm phong thủy dân gian, có giá trị như một cách tham khảo, các sách và các thầy cũng không hoàn toàn thống nhất. Không có màu nào khiến chủ nhà giàu lên hay tránh được rủi ro. Bạn có thể dùng ngũ hành như một gợi ý ban đầu, rồi cân nhắc thêm màu nội thất và sở thích cá nhân.
Có một lưu ý: chọn tỳ hưu bột đá màu xanh vì "hợp mệnh Mộc" không có nghĩa nó là ngọc bích hay đá xanh tự nhiên. Một số mô tả kiểu "tỳ hưu ngọc xanh hợp mệnh Mộc" dễ khiến người mua tưởng là đá thật. Hãy tách hai câu hỏi: màu nào bạn thích, và chất liệu thật là gì.
Giữ màu sơn bền lâu
Tránh nắng chiếu thẳng. Đây là nguyên nhân phai màu số một. Chỉ cần dịch tượng vào trong một chút khỏi vệt nắng buổi chiều cũng đủ khác biệt sau một năm.
Lau khô, nhẹ tay. Chổi lông mềm cho kẽ chạm, khăn sợi nhỏ khô hoặc hơi ẩm cho mặt phẳng, lau xong để khô tự nhiên. Tránh chất tẩy, cồn, dung môi; các chất này làm mờ lớp phủ bóng và có thể làm loang màu sơn giả vân.
Không phủ thêm dầu, sáp tự chế. Có người xoa dầu ăn hay sáp ong cho tượng bóng lên. Lớp dầu bám bụi, lâu ngày ngả màu và khó làm sạch, có khi phải sơn lại.
Dặm sớm khi tróc nhỏ. Một điểm tróc bằng hạt gạo dễ dặm khớp màu. Để lan thành mảng lớn thì phải sơn lại cả vùng.
Giữ khô đáy. Không đặt tượng lên mặt kệ còn ướt sau khi lau; ẩm đọng ở đáy lâu ngày làm sơn chân đế phồng.
Hỏi người bán gì về lớp sơn trước khi mua
Ảnh đẹp chưa đủ. Một vài câu hỏi ngắn giúp bạn biết lớp sơn được làm ra sao và giữ được bao lâu:
- Tượng sơn mấy lớp, có sơn lót không, có phủ bảo vệ bóng hay mờ không?
- Màu này là sơn một màu hay sơn giả vân nhiều lớp? Vân có làm tay hay in, dán?
- Ảnh có chỉnh màu không, có thể gửi ảnh chụp ngoài trời hoặc video quay quanh tượng không?
- Mắt và các chi tiết nhỏ vẽ tay hay phun theo khuôn che?
- Nếu sau một thời gian tróc sơn, bên bán có nhận dặm lại hay chỉ đổi khi lỗi lúc giao?
- Các con cùng mẫu có giống nhau về màu không, nếu mua một cặp thì có chọn được hai con đồng màu không?
Câu cuối đặc biệt quan trọng với người muốn bày cặp. Vì sơn tay, hai con cùng lô vẫn có thể lệch tông một chút; đặt cạnh nhau sẽ lộ rõ hơn khi nhìn riêng. Người bán làm kỹ thường chụp hai con cạnh nhau trước khi gửi.
Câu trả lời mơ hồ hay né tránh không hẳn là người bán gian dối, nhưng là tín hiệu để bạn so thêm vài nơi trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu bột đá màu xanh có phải ngọc không?
Không. Màu xanh trên tỳ hưu bột đá là màu sơn, có thể được làm giả vân ngọc rất khéo. Ngọc thật có màu xuyên suốt khối, có độ trong mờ khi chiếu đèn và nặng hơn nhiều. Nếu mô tả chỉ ghi "tỳ hưu ngọc xanh", hãy hỏi rõ chất liệu.
Tỳ hưu đen có ý nghĩa gì?
Trong quan niệm ngũ hành, màu đen thuộc hành Thuỷ, nên một số người mệnh Thuỷ hoặc mệnh Mộc chọn tỳ hưu đen. Về thẩm mỹ, tỳ hưu đen bóng tạo điểm nhấn mạnh trên nền sáng. Ý nghĩa linh vật thì giống các màu khác.
Màu sơn tỳ hưu bột đá có phai không?
Có thể phai nếu đặt nơi nắng chiếu trực tiếp lâu ngày, gần nguồn nhiệt hoặc lau bằng chất tẩy mạnh. Trong nhà, tránh nắng, lau nhẹ thì màu giữ được nhiều năm. Màu đỏ và xanh tươi thường phai nhanh hơn màu tối.
Có thể sơn lại tỳ hưu bột đá sang màu khác không?
Được, vì bột đá nhận sơn tốt. Cần làm sạch, chà nhám nhẹ, sơn lót rồi sơn màu mới và phủ bảo vệ. Giả vân ngọc hay làm cũ giả đồng đòi hỏi tay nghề, nên nhờ thợ sơn tượng nếu muốn đẹp.
Nên chọn tỳ hưu màu theo mệnh hay theo nội thất?
Bạn có thể dùng cả hai: lấy màu theo mệnh làm gợi ý, rồi chọn tông trong nhóm đó hợp với nội thất nhất. Nếu hai tiêu chí xung đột, nhiều người ưu tiên màu nhìn hài hoà mỗi ngày, vì cảm giác dễ chịu trong nhà là điều thấy được ngay.