Tỳ hưu bột đá hiếm khi bong sơn đột ngột; nó thường báo trước bằng những dấu hiệu nhỏ như lớp sơn mất bóng, nốt phồng li ti, đường nứt mảnh như sợi tóc, vệt ố vàng hay mép sơn hơi vênh ở chân đế. Nhận ra sớm, bạn có thể dời tượng khỏi nguyên nhân gây hại và dặm lại một chỗ nhỏ thay vì sơn lại cả con.
Bài này tập trung vào việc đọc dấu hiệu: hỏng ở đâu trước, mỗi kiểu hỏng nói lên nguyên nhân gì, khi nào chỉ cần theo dõi, khi nào nên xử lý ngay. Cách sửa chi tiết được tách sang bài riêng về dán, trám và dặm màu.
Những chỗ hỏng trước tiên
Lớp sơn không xuống cấp đều trên cả con tượng. Có những vị trí chịu nhiều tác động hơn và thường lên tiếng trước:
- Chân đế và mép đáy: tiếp xúc với mặt kệ, hứng nước lau, bị kéo lê khi xoay tượng. Mép sơn ở đây hay vênh và tróc thành vảy.
- Đỉnh sừng, đầu tai, móng: phần nhô cao, mỏng, hay bị chạm và va quệt, sơn mòn lộ nền.
- Lưng và đầu: mặt hứng nắng nếu tượng đặt gần cửa sổ, nên phai và ố vàng sớm nhất.
- Kẽ sâu dưới cằm, dưới bụng: chỗ sơn đọng dày lúc làm, dễ nứt chân chim khi nhiệt độ thay đổi.
- Quanh lỗ đáy của tượng rỗng: nơi hơi ẩm từ bên trong thoát ra, sơn dễ phồng từ trong.
- Mối ghép: chỗ sừng, đuôi được đúc rời rồi gắn vào thân; khi keo co giãn khác thân, đường ghép lộ ra thành vết nứt thẳng.
Khi kiểm tra, hãy đi theo đúng thứ tự trên. Phần lớn trường hợp, nếu những chỗ này còn tốt thì phần còn lại của tượng cũng chưa có vấn đề.
Đọc dấu hiệu: mỗi kiểu hỏng nói lên điều gì
Bảng dưới gom các kiểu hỏng hay gặp nhất, nguyên nhân có khả năng cao và mức độ cần chú ý. Một vết hỏng có thể do nhiều nguyên nhân cộng lại.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp | Mức độ |
|---|---|---|
| Mất bóng, sơn mờ đục | Lau bằng cồn, chất tẩy; khói dầu bám lâu ngày | Nhẹ, theo dõi |
| Phai màu ở một mặt | Nắng chiếu trực tiếp lâu ngày | Nhẹ đến vừa, nên dời chỗ |
| Ố vàng toàn thân, nhất là màu trắng | Keo nhựa và lớp phủ ngả vàng do tia cực tím, nhiệt | Vừa, khó đảo ngược |
| Nốt phồng li ti | Ẩm thấm dưới lớp sơn, sơn lót kém | Vừa đến nặng, xử lý sớm |
| Nứt chân chim trên sơn | Nhiệt độ thay đổi, sơn quá dày, sơn đã lão hoá | Vừa, theo dõi lan rộng |
| Mép sơn vênh, bong thành vảy | Thiếu sơn lót, bề mặt bẩn lúc sơn, nước lau đọng | Nặng, xử lý ngay |
| Vết nứt thẳng xuyên vào thân | Va đập, mối ghép yếu, co ngót khung | Nặng, kiểm tra kết cấu |
Phân biệt nứt trên lớp sơn và nứt vào thân rất quan trọng. Nứt chân chim trên sơn là một mạng lưới đường mảnh, không sâu, sờ không thấy gờ. Nứt thân thường là một đường đơn, có thể sờ thấy mép lệch, và hay xuất hiện sau va đập hoặc ở mối ghép.
Nắng và nhiệt: nguyên nhân âm thầm nhất
Nắng là thủ phạm phổ biến nhất mà nhiều người không để ý, vì tác hại đến chậm. Tia cực tím trong ánh nắng phá vỡ dần cấu trúc của sắc tố sơn và của keo nhựa. Biểu hiện là màu phai nhạt ở mặt hứng nắng, trong khi mặt khuất vẫn đậm; với tượng trắng hay xanh nhạt, toàn thân ngả dần sang vàng đục.
Nhiệt cũng góp phần. Bột đá và lớp sơn giãn nở khác nhau khi nóng lên, nguội đi; chu kỳ ngày đêm lặp lại hàng nghìn lần làm lớp sơn mỏi, sinh nứt chân chim. Những chỗ hay gặp là bậu cửa sổ hướng tây, kệ dưới đèn chiếu halogen, cạnh tủ lạnh nơi khí nóng thổi ra, trên nóc tivi đời cũ hay sát lư hương thắp liên tục.
Cách phòng đơn giản là dời tượng khỏi những chỗ này, hoặc dùng rèm mỏng để lọc nắng. Đèn LED trong nhà phát rất ít tia cực tím và ít nhiệt, nên không đáng ngại. Nếu tượng đã ố vàng do keo nền ngả màu, lau chùi không làm trắng lại được; muốn khắc phục phải sơn lại, nên phòng ngừa luôn rẻ hơn.
Ẩm: nguyên nhân của phồng rộp và bong vảy
Phồng rộp gần như luôn liên quan đến hơi ẩm. Nước có thể đến từ bên ngoài, khi tượng bị lau quá ướt, đặt lên mặt kệ chưa khô, đặt sát chậu cây tưới hằng ngày; hoặc từ bên trong, khi nước lọt qua lỗ đáy, qua vết nứt nhỏ rồi đọng trong ruột tượng rỗng. Hơi ẩm tìm đường thoát ra, đẩy lớp sơn phồng lên thành những nốt tròn.
Mùa nồm ở miền Bắc, độ ẩm không khí có lúc rất cao, hơi nước ngưng thành giọt trên bề mặt đồ vật. Tượng đặt trong phòng kín, gần tường ngoài hay ở tầng trệt dễ bị ảnh hưởng hơn. Miền Nam ít nồm nhưng mùa mưa kéo dài cũng làm độ ẩm trong nhà tăng cao.
Khi thấy nốt phồng, đừng ấn vỡ hay bóc thử. Hãy chuyển tượng ra chỗ khô thoáng vài ngày, xem nốt phồng có xẹp không. Nếu xẹp và sơn bám lại, chỉ cần theo dõi; nếu phồng vẫn còn hoặc đã nứt mép, đó là lúc cần dặm sửa. Đáy tượng dán nỉ mà nỉ đã ẩm mốc thì nên thay nỉ mới, vì nỉ ẩm giữ nước sát chân đế suốt ngày.
Va chạm và thói quen dùng: nguyên nhân dễ tránh nhất
Kéo lê tượng khi xoay. Mỗi lần kéo, mép đáy cọ vào mặt kệ, sơn mòn dần rồi tróc. Thói quen nhấc lên đặt xuống bảo vệ chân đế rất hiệu quả.
Nắm sừng để nhấc. Sơn ở sừng mòn nhanh, đôi khi sừng còn lỏng ra ở mối ghép. Đỡ bụng và đế thay vì nắm phần nhô.
Xoa đầu, xoa miệng theo lời truyền. Nhiều người có thói quen này như một cách bày tỏ mong ước. Tay có dầu và mồ hôi, xoa lâu ngày làm mòn lớp phủ, sơn chỗ đó sẫm và mờ hơn chỗ khác. Nếu giữ thói quen, chấp nhận chỗ đó sẽ khác màu.
Đặt đồ lên tượng hay tựa vật vào tượng. Chùm chìa khoá, ví, điện thoại gác lên lưng tượng để lại vết xước nhỏ, lâu dần thành mảng tróc.
Lau bằng khăn có hạt cát. Bụi đường có hạt cứng; chà khăn khi chưa phủi bụi khô trước giống như dùng giấy nhám mịn chà lên sơn.
Để trẻ nhỏ cầm chơi. Trẻ hay cầm sừng, gõ tượng xuống bàn hoặc làm rơi. Ngoài chuyện sứt sơn, tượng rơi vỡ còn có cạnh sắc; nên đặt ngoài tầm với và giải thích cho trẻ đây là đồ trưng bày.
Kiểm tra định kỳ trong năm phút
Không cần đợi hỏng mới nhìn. Mỗi tháng một lần, hoặc mỗi lần lau dọn lớn, làm nhanh các bước sau:
- Nhấc tượng lên, đặt trên khăn sạch dưới ánh đèn chiếu xiên.
- Xoay một vòng, nhìn mặt hứng nắng so với mặt khuất xem màu có lệch không.
- Miết nhẹ đầu ngón tay theo lưng, bụng, chân đế, cảm nhận có chỗ gồ, chỗ vênh.
- Soi kỹ sừng, tai, đuôi và các mối ghép, tìm đường nứt thẳng.
- Lật đáy kiểm tra nỉ, lỗ đáy, mép sơn chân đế.
- Ghi nhớ hoặc chụp ảnh lại chỗ có dấu hiệu, lần sau so xem có lan không.
Chụp ảnh lại là mẹo nhỏ nhưng hữu ích: mắt người khó nhận ra thay đổi chậm, còn hai bức ảnh cách nhau vài tháng sẽ cho thấy rõ vết nứt dài thêm hay nốt phồng lan rộng.
Với tượng đặt ở cửa hàng, quầy thu ngân hay sảnh văn phòng, nơi nhiều người qua lại, nên rút ngắn chu kỳ kiểm tra, vì va quệt nhỏ xảy ra thường xuyên mà ít ai để ý.
Hàng mới nhận: dấu hiệu nên xem ngay khi mở hộp
Bề mặt dính tay hoặc in vết xốp. Sơn hoặc lớp phủ chưa khô kỹ trước khi đóng gói. Vết in thường không tự mất; nên chụp ảnh và báo người bán ngay trong ngày.
Mùi hắc rất nặng kèm bề mặt mềm. Có thể keo nền chưa đóng rắn hết do pha sai tỉ lệ. Tượng loại này dễ biến dạng và bong sơn sớm.
Vết nứt mảnh quanh chân, cổ. Có thể tượng đã bị va trong vận chuyển. Nứt nhỏ lúc nhận thường lan dần sau vài tháng, nên được giải quyết ngay khi còn trong thời hạn đổi trả.
Sơn lộ nền trắng ở kẽ sâu. Lỗi tay nghề ở khâu sơn, không ảnh hưởng độ bền nhiều nhưng là chỗ ẩm dễ vào. Có thể chấp nhận hoặc yêu cầu đổi tuỳ mức độ.
Màu ố vàng nhẹ dù là hàng mới. Hàng nằm kho lâu, từng phơi nắng ở cửa hàng hoặc keo kém chất lượng. So với ảnh mẫu, nếu lệch rõ thì nên trao đổi lại với người bán.
Khi nào theo dõi, khi nào nên sửa ngay
Mất bóng nhẹ, phai màu một mặt, vài đường nứt chân chim nhỏ không lan là những dấu hiệu có thể sống chung, chỉ cần dời tượng khỏi nguyên nhân và theo dõi. Chúng ảnh hưởng thẩm mỹ chứ không đe doạ kết cấu.
Nốt phồng không xẹp, mép sơn vênh, mảng sơn đã bong để lộ nền thì nên xử lý sớm. Khi lớp sơn đã mở, ẩm và bụi đi thẳng vào bột đá, vùng hỏng lan nhanh hơn. Dặm một mảng bằng đồng xu đơn giản hơn rất nhiều so với sơn lại cả lưng tượng.
Vết nứt thẳng xuyên vào thân, nhất là ở chân, cổ, chỗ sừng gắn vào đầu, cần được xem như vấn đề kết cấu. Tượng có thể gãy rời khi bị chạm nhẹ. Lúc này nên chuyển tượng xuống chỗ thấp, an toàn, rồi sửa hoặc nhờ thợ gia cố.
Trong quan niệm dân gian, có người lo ngại tượng tróc sơn là điềm không tốt. Đây không có cơ sở; tróc sơn là chuyện vật liệu, giống như tường nhà cần sơn lại sau vài năm. Giữ gìn chu đáo là đủ thể hiện sự trân trọng với món đồ.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu bột đá mới mua đã bong sơn có phải lỗi không?
Nếu tượng bong sơn chỉ sau vài tuần dù đặt trong nhà, tránh nắng và lau nhẹ, khả năng cao là lỗi sản xuất như thiếu sơn lót hoặc sơn khi bề mặt chưa sạch. Bạn nên chụp ảnh và liên hệ người bán để đổi hoặc được dặm sửa.
Tỳ hưu màu trắng bị ố vàng có lau sạch được không?
Nếu vàng do bụi dầu bám thì lau nhẹ bằng khăn ẩm pha xà phòng trung tính có thể đỡ. Nếu vàng do keo và lớp phủ ngả màu dưới tia cực tím thì không lau được, vì màu đã đổi từ bên trong. Muốn trắng lại phải sơn lại.
Nứt chân chim trên sơn có làm tượng vỡ không?
Nứt chân chim chỉ nằm trên lớp sơn, không ảnh hưởng độ chắc của thân tượng. Tuy vậy, các khe nứt là đường cho ẩm và bụi đi vào, lâu ngày có thể làm sơn bong. Theo dõi, nếu lan rộng thì nên phủ lại.
Nốt phồng sơn có nên chọc vỡ không?
Không nên. Chọc vỡ làm hở lớp sơn, vùng hỏng lan nhanh hơn. Đặt tượng ở chỗ khô thoáng vài ngày; nếu nốt phồng không xẹp thì nhờ thợ cạo bỏ phần phồng, trám và dặm sơn đúng cách.
Đặt tỳ hưu bột đá trong phòng điều hoà có sao không?
Phòng điều hoà thường khô và nhiệt độ ổn định, khá tốt cho lớp sơn. Chỉ nên tránh đặt ngay dưới luồng gió thổi thẳng từ máy, vì luồng khí lạnh khô liên tục và chênh lệch khi tắt bật có thể làm sơn mau lão hoá ở mặt hứng gió.