Tượng voi trong phong thủy được hiểu, theo quan niệm phổ biến ở Việt Nam và các nước Á Đông, là biểu tượng của sức mạnh vững chãi, sự điềm tĩnh, trí nhớ tốt và một cuộc sống yên ổn. Ở Việt Nam, hình ảnh ấy còn mang thêm lớp nghĩa riêng: voi là con vật của các nữ tướng thời Hai Bà Trưng và Bà Triệu, của tượng binh Tây Sơn, của những con voi đá chầu trong lăng vua Nguyễn và của buôn làng Tây Nguyên.
Vì thế khi chọn một tượng voi, nhiều người không chỉ hỏi "đặt có tốt không" mà còn muốn hiểu con voi đã đi vào đời sống người Việt thế nào. Bài này đi từ lớp văn hoá đó sang các mẫu tượng voi đang bày bán phổ biến, mỗi mẫu được giải thích ra sao theo quan niệm, chất liệu nào hợp chỗ nào, và vài điều nên biết trước khi mang một con voi về nhà. Những cách hiểu được nêu ở đây là tập quán và biểu tượng, không phải lời bảo đảm về tài lộc hay sức khoẻ.
Con voi trong lịch sử và văn hoá người Việt
Trong trí nhớ chung của người Việt, voi trước hết là con vật gắn với chiến trận và sự uy nghi. Tranh dân gian và sách giáo khoa quen tả Hai Bà Trưng cưỡi voi ra trận, Bà Triệu ngồi trên lưng voi. Cuối thế kỷ XVIII, đội tượng binh của nghĩa quân Tây Sơn được nhắc nhiều trong các trận đánh ở phía bắc. Con voi ở đây là sức mạnh có tổ chức, có người điều khiển, chứ không phải sức mạnh hoang dại.
Sang lớp truyền thuyết, voi xuất hiện trong chuyện Sơn Tinh – Thuỷ Tinh với lễ vật "voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao". Ở Hà Nội có đền Voi Phục thuộc vùng Thủ Lệ, gắn với tích đôi voi quỳ đón người anh hùng. Ở Huế, voi đá đứng chầu hai bên sân lăng của một số vua Nguyễn, cùng hàng ngựa đá và quan văn võ; còn đấu trường Hổ Quyền là chỗ triều Nguyễn từng tổ chức những trận voi đấu với hổ.
Trong đình làng miền Bắc và miền Trung, tượng voi quỳ, voi phục bằng gỗ hoặc đá được đặt hai bên như con vật chầu. Hình voi quỳ gợi sự cung kính, thuần phục và trung thành. Lớp nghĩa này giải thích vì sao tượng voi phủ phục vẫn là một mẫu được ưa chuộng trong nhà ở hôm nay: nó trang trọng mà hiền, không dữ dằn như hổ hay sư tử.
Voi ở Tây Nguyên: con vật gắn với buôn làng
Ở Tây Nguyên, nhất là vùng Buôn Đôn của tỉnh Đắk Lắk, voi gắn với đời sống của người M'nông, Ê Đê, Lào và nhiều dân tộc khác qua nghề săn bắt, thuần dưỡng voi rừng trong quá khứ. Voi từng là sức kéo, phương tiện đi lại, tài sản lớn của một gia đình và là niềm tự hào của buôn. Người làm nghề nài voi có những tập quán riêng, trong đó có lễ cúng sức khoẻ cho voi, được giới thiệu như một nét văn hoá của vùng đất này.
Lễ hội đua voi ở Đắk Lắk từng là hình ảnh quen thuộc trên báo chí và tranh ảnh du lịch. Những năm gần đây, cách nhìn về voi nhà đã thay đổi: nhiều nơi giảm dần hoặc dừng dịch vụ cưỡi voi, chuyển sang mô hình du lịch quan sát voi trong tự nhiên, với lý do phúc lợi động vật. Nếu bạn thích tượng voi vì kỷ niệm một chuyến đi Tây Nguyên, đây là chi tiết đáng nhớ.
Từ Tây Nguyên cũng có dòng tượng voi gỗ thủ công bán làm quà lưu niệm: voi tạc mộc, dáng mập, tai to, thường không cầu kỳ hoa văn như tượng kiểu Trung Hoa. Đặt cạnh tượng voi mạ vàng, cõng bình, đầy trang sức, bạn sẽ thấy hai thẩm mỹ khác hẳn nhau, và cả hai đều có chỗ trong nhà người Việt.
Voi được hiểu thế nào trong quan niệm phong thủy Á Đông
Sức mạnh vững chãi. Voi là loài thú lớn nhất trên cạn, bước chậm mà chắc. Trong cách giải thích dân gian, tượng voi tượng trưng cho chỗ dựa vững, cho sự bền bỉ của gia đình hay công việc, vì thế hay được chọn cho phòng khách và văn phòng.
Điềm tĩnh và hiền hoà. Khác hổ, báo, sư tử, voi không mang hình ảnh dữ tợn. Nhiều gia đình ngại bày linh vật có nanh vuốt trong phòng ngủ hay phòng có người già, trẻ nhỏ thì chọn voi như một con vật trấn giữ mà vẫn êm dịu.
Trí nhớ và sự khôn ngoan. Voi nổi tiếng nhớ đường, nhớ đàn. Từ đặc điểm có thật đó, tượng voi được nhiều người đặt ở góc học tập hoặc bàn làm việc như lời nhắc về sự kiên trì, nhớ lâu.
Chữ "tượng" và lối chơi đồng âm. Trong tiếng Hán, chữ chỉ con voi đọc gần với chữ "tường" trong "cát tường". Từ đó có mẫu voi cõng bình mang ý "thái bình hữu tượng": bình đọc như bình an. Đây là cách giải thích dựa trên đồng âm, phổ biến trong mỹ thuật cát tường Trung Hoa, không phải giáo lý.
Lớp nghĩa tôn giáo. Voi trắng xuất hiện trong truyền thống Phật giáo, voi đầu người là hình tượng một vị thần trong Ấn Độ giáo. Khi tượng voi mang các chi tiết này, nó không còn là đồ trang trí đơn thuần, và nên được bày với sự tôn trọng tương ứng.
Các mẫu tượng voi thường gặp và cách đọc
Trên kệ hàng vật phẩm, tượng voi có hàng chục biến thể. Bảng dưới gom những mẫu phổ biến nhất, kèm cách hiểu hay được nhắc và chỗ bày quen thuộc. Cột ý nghĩa ghi lại quan niệm lưu truyền, mỗi nơi lại kể một kiểu.
| Mẫu tượng | Hình dáng | Cách hiểu theo quan niệm | Hay bày ở đâu |
|---|---|---|---|
| Voi vòi giơ lên | Vòi cong vút lên trên đầu | Vui tươi, đón điều tốt, khí thế đi lên | Phòng khách, quầy lễ tân, kệ cao |
| Voi vòi buông xuống | Vòi thả sát đất hoặc cuộn vào trong | Tích tụ, ổn định, nghỉ ngơi | Phòng làm việc, phòng ngủ, tủ trưng bày |
| Voi phủ phục, voi quỳ | Hai chân trước gập, đầu hơi cúi | Cung kính, trung thành, giữ cửa | Hai bên cửa, hai bên tủ thờ, sân |
| Voi cõng bình | Trên lưng có bình hoặc lọ | Thái bình, cát tường theo lối đồng âm | Kệ chính phòng khách, quà tân gia |
| Voi mẹ con, đàn voi | Voi lớn đi cùng một hay nhiều voi nhỏ | Gia đình gắn bó, con cháu đông đủ | Phòng khách, quà mừng cưới, mừng em bé |
| Voi trắng | Toàn thân trắng, có khi sáu ngà | Thanh khiết, lành; gắn với Phật giáo | Chỗ trang nghiêm, cao ráo |
| Voi đứng trên đế tiền | Chân voi đặt trên đế đồng tiền, thỏi vàng | Mong muốn làm ăn ổn định | Quầy thu ngân, bàn làm việc |
Không có mẫu nào "đúng" duy nhất. Nếu bạn phân vân, hãy chọn mẫu mà mình nhìn thấy dễ chịu nhất khi bước vào phòng, rồi mới tham khảo thêm các cách giải thích. Một tượng voi được bày gọn gàng, sạch sẽ, cân với không gian bao giờ cũng dễ nhìn hơn một tượng chọn theo lời đồn nhưng chật chội.
Chọn chất liệu tượng voi theo chỗ đặt
Chất liệu quyết định cân nặng, độ bền và cách lau chùi nhiều hơn là quyết định ý nghĩa. Vài gợi ý theo kinh nghiệm thực tế:
- Đồng: nặng, bền, hợp phòng khách và văn phòng; cần để nơi khô để giữ màu.
- Đá tự nhiên (đá xanh, cẩm thạch, hoa cương): hợp sân, cổng, sảnh; tượng lớn cần bệ chắc.
- Gỗ: ấm, hợp nhà có nội thất gỗ; tránh chỗ nắng gắt và nơi nồm ẩm lâu ngày.
- Gốm sứ: men đẹp, dễ lau, nhưng giòn; đặt xa mép bàn và tầm với của trẻ nhỏ.
- Bột đá, resin: nhẹ, nhiều mẫu, giá mềm hơn; cần biết đây là vật liệu tổng hợp, lớp sơn có thể bong theo năm tháng.
- Ngọc, đá quý: cỡ nhỏ để bàn, cần hỏi rõ tên khoáng vật và có xử lý nhuộm hay không.
Dù chọn chất liệu nào, hãy tránh tượng có ngà làm từ ngà voi thật. Buôn bán ngà voi bị cấm theo pháp luật Việt Nam và công ước quốc tế về buôn bán động vật hoang dã; ngà trên tượng mỹ nghệ ngày nay thường được làm bằng resin, đá hoặc xương động vật nuôi, người bán làm ăn đàng hoàng sẽ nói rõ điều này.
Chọn cỡ và chỗ đặt tượng voi trong nhà
Trước khi đặt mua, bạn có thể làm theo thứ tự sau để tránh mua về rồi không có chỗ bày:
- Chọn trước vị trí: mặt kệ, mặt tủ, góc bàn hay hai bên cửa. Đo chiều dài, chiều sâu mặt đặt và khoảng trống phía trên.
- Với mặt kệ, chọn tượng có chiều dài không quá khoảng một phần ba chiều dài mặt kệ nếu bày một con, để còn chỗ thở cho các món khác.
- Kiểm khoảng trống phía trên, nhất là với voi vòi giơ cao: phần vòi thường cao hơn lưng voi khá nhiều.
- Với đôi voi, đo khoảng cách giữa hai vị trí để hai con cân nhau, đầu hướng theo cùng một trục.
- Xem tải trọng mặt đặt, đặc biệt với tượng đồng, tượng đá đặt trên kệ treo tường.
- Tránh đặt sát mép, nơi người qua lại dễ va, và tránh chỗ hắt nắng chiều, cạnh bếp hoặc ngay dưới máy lạnh nhỏ nước.
Hướng đầu voi quay vào nhà hay quay ra cửa là chỗ các trường phái nói khác nhau. Bạn có thể tham khảo, nhưng nên ưu tiên để tượng nhìn về phía không gian mở, cân với đồ đạc xung quanh, vì đó là thứ bạn nhìn thấy mỗi ngày.
Những điều không nên kỳ vọng ở một tượng voi
Một tượng voi đẹp có thể làm góc nhà trang trọng hơn, nhắc bạn về sự vững vàng và về một con vật gắn bó với lịch sử dân tộc. Đó là giá trị thật của nó. Còn những lời quảng cáo kiểu "đặt voi là giữ được tiền", "voi vòi lên là thăng chức" thì nên nghe như cách nói vui của người bán, không nên xem là căn cứ để chi nhiều tiền hơn khả năng.
Cũng không cần lo lắng nếu đặt tượng chưa đúng một hướng nào đó theo lời ai nói. Các cách giải thích về hướng vòi, hướng đầu khác nhau giữa từng sách, từng người, thậm chí trái ngược nhau. Điều chắc chắn hơn là tượng phải đứng vững, không cản lối đi, không làm trẻ nhỏ vấp ngã và được lau sạch thường xuyên.
Nếu bạn muốn xem tận mắt nhiều kiểu dáng trước khi chọn, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy, rồi đối chiếu với số đo chỗ bày trong nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Tượng voi phong thủy hợp với người mệnh nào?
Nhiều tài liệu không gắn voi với một mệnh cố định; người ta thường chọn theo chất liệu và màu sắc, ví dụ đồng, đá, gỗ. Nếu gia đình bạn quan tâm ngũ hành, có thể chọn chất liệu theo mệnh, nhưng đó là quan niệm tham khảo.
Có nên đặt tượng voi trong phòng ngủ không?
Nhiều người chọn voi cho phòng ngủ vì dáng hiền, không nanh vuốt. Nên chọn cỡ nhỏ, chất liệu nhẹ hoặc đặt trên kệ thấp chắc chắn, tránh đặt trên đầu giường nơi có thể rơi khi va chạm hay khi có rung lắc.
Tượng voi khác tượng tỳ hưu, kỳ lân ở chỗ nào?
Voi là con vật có thật, gắn với lịch sử và đời sống Việt Nam; tỳ hưu, kỳ lân là linh vật trong truyền thuyết. Voi thường được hiểu là vững chãi, hiền hoà, còn tỳ hưu gắn với chuyện giữ của theo quan niệm dân gian.
Tượng voi có ngà thật có được bán không?
Buôn bán ngà voi bị pháp luật Việt Nam cấm, và việc vận chuyển qua biên giới cũng bị kiểm soát chặt theo công ước quốc tế. Khi mua, bạn nên hỏi rõ chất liệu phần ngà và từ chối món có dấu hiệu là ngà thật.
Mua tượng voi làm quà tặng có phù hợp không?
Tượng voi là món quà dễ tặng vì ý nghĩa vững vàng, hiền hoà, ít gây ngại về quan niệm. Voi mẹ con hợp quà cưới, mừng em bé; voi cõng bình hợp tân gia. Nên chọn cỡ vừa phải để người nhận dễ có chỗ bày.
Có cần làm lễ trước khi bày tượng voi không?
Đây là tập quán của một số gia đình, không phải điều bắt buộc. Nếu nhà bạn có nếp này, có thể lau tượng bằng nước sạch rồi lau khô và bày ở nơi sạch sẽ. Không cần chi tiền cho người làm lễ thì tượng mới dùng được.