Tượng voi gỗ tạc tay đẹp và bền là tượng làm từ gỗ đã được sấy hoặc phơi đủ khô, tạc nguyên khối ở các phần chịu lực như chân và thân, nét chạm rõ cả ở mặt sau, và được phủ một lớp hoàn thiện hợp với khí hậu nhà bạn. Thiếu điều đầu tiên, tượng có thể nứt dọc thân chỉ sau một mùa hanh khô; thiếu điều cuối cùng, mùa nồm ẩm sẽ làm gỗ mốc, xỉn.
So với đồng hay đá, voi gỗ nhẹ hơn, ấm hơn, hợp những căn nhà nhiều đồ gỗ và người thích vẻ mộc mạc. Ở Việt Nam, voi gỗ có mặt từ đồ chầu trong đình làng tới món quà lưu niệm của Tây Nguyên. Bài này giúp bạn chọn loại gỗ, đọc nét chạm, nhận ra tượng ghép, và giữ tượng qua những thay đổi độ ẩm rất thất thường của khí hậu nước mình.
Voi gỗ trong nghề tạc tượng của người Việt
Trong nhiều đình làng phía bắc, voi gỗ quỳ hai bên hương án, sơn son hoặc để mộc, là đồ chầu quen thuộc bên cạnh ngựa gỗ. Những con voi ấy thường có dáng khối đơn giản, tai to, vòi buông, mang vẻ hiền và chắc. Nghề tạc tượng gỗ ở các làng như Đồng Kỵ (Bắc Ninh), La Xuyên (Ninh Bình, trước thuộc Nam Định) hay Kim Bồng (Đà Nẵng) đến nay vẫn làm voi gỗ cho cả đình chùa lẫn nhà ở.
Ở Tây Nguyên, voi gỗ lại mang tinh thần khác. Những con voi tạc mộc bán ở các điểm du lịch Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng thường dáng mập, lưng tròn, ít hoa văn, có khi chỉ đẽo vài nhát dứt khoát để giữ thớ gỗ tự nhiên. Đây là kiểu tượng hợp với không gian hiện đại, giản dị, và là kỷ vật của nhiều chuyến đi.
Bên cạnh đó là dòng voi gỗ chạm cầu kỳ theo mỹ thuật Trung Hoa hoặc Đông Nam Á: lưng phủ yên chạm hoa, cổ đeo chuông, có khi cõng bình hay chở cả một toà tháp nhỏ. Mỗi dòng phù hợp một kiểu nhà, nên trước khi chọn, bạn có thể nhìn lại tổng thể nội thất: nhiều đồ gỗ chạm truyền thống thì voi chạm hoa văn sẽ hợp, nhà gọn kiểu hiện đại thì voi mộc trơn dễ hoà hơn.
Các loại gỗ thường gặp ở tượng voi
Bảng dưới gom những loại gỗ phổ biến trên thị trường tượng mỹ nghệ trong nước. Tên gọi thương mại có thể khác nhau giữa các vùng, nên khi mua hãy hỏi thêm về nguồn gỗ.
| Loại gỗ | Đặc điểm | Hợp kiểu tượng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gỗ hương | Màu đỏ nâu, vân đẹp, có mùi thơm nhẹ, nặng | Voi chạm chi tiết, cỡ để kệ | Hỏi rõ hương gì, nguồn gỗ hợp pháp |
| Gỗ mít | Vàng tươi, lâu ngày ngả nâu, thớ mịn, ít cong vênh | Voi đình, voi sơn son, voi mộc | Tương đối nhẹ, dễ tạc, phổ biến ở đồ thờ |
| Gỗ pơ mu | Vàng nhạt, mùi thơm đặc trưng, nhẹ | Voi mộc, voi cỡ nhỏ | Nguồn gốc cần rõ ràng |
| Gỗ me tây (cây mưa) | Vân lượn sóng, hai màu lõi và giác | Voi kiểu Đông Nam Á, voi lưu niệm | Nhẹ, rẻ hơn; cần phủ chống ẩm |
| Gỗ nu (bướu cây) | Vân xoáy, đốm mắt chim lạ mắt | Voi dáng khối đơn giản để khoe vân | Dễ nứt nếu sấy chưa đủ |
| Gỗ ghép, gỗ công nghiệp | Nhiều mảnh dán keo | Tượng cỡ lớn, giá mềm | Xem mạch ghép, tránh để ẩm |
Một số loài gỗ quý thuộc diện quản lý chặt, việc khai thác và buôn bán phải có nguồn gốc hợp pháp. Bạn không cần thuộc danh mục, chỉ cần hỏi người bán nguồn gỗ và chọn nơi trả lời rõ ràng. Tượng voi đẹp không nhất thiết phải từ gỗ hiếm; gỗ mít hay me tây tạc khéo vẫn rất đáng bày.
Tạc nguyên khối hay ghép: nhìn chỗ nào
Chân và thân. Đây là phần chịu lực, nên được tạc từ một khối liền. Lật tượng lên, nhìn thớ gỗ chạy liền từ thân xuống chân; nếu thấy đường keo cắt ngang khớp chân, tượng đã được ghép ở chỗ dễ gãy nhất.
Vòi và ngà. Ở tượng cỡ trung trở lên, ngà thường được gắn rời, vòi giơ cao đôi khi cũng ghép thêm một đoạn gỗ để tận dụng chiều thớ. Ghép ở đây là bình thường nếu mạch kín, không hở keo.
Tai. Tai voi rộng, mỏng, hay được ghép thêm ở tượng làm từ khúc gỗ hẹp. Xem mép tai có lệch màu, lệch hướng vân so với đầu không.
Đế. Nhiều tượng đứng trên một đế gỗ khác màu. Đế rời giúp tượng không chạm thẳng mặt bàn ẩm, nhưng cần được bắt vít hoặc chốt chắc.
Lớp sơn che. Tượng sơn son, sơn đen bóng hay phủ màu đặc có thể che các mạch ghép. Hỏi người bán phần nào ghép và xin ảnh trước khi sơn nếu có.
Lớp hoàn thiện: để mộc, phủ dầu, sơn PU hay sơn son
Để mộc. Gỗ chỉ được đánh giấy ráp mịn, không phủ gì. Bạn sờ được thớ gỗ, ngửi được mùi gỗ, màu sẽ ngả dần theo thời gian. Đổi lại, gỗ mộc hút ẩm nhanh nhất, dễ bám bẩn tay và dễ mốc ở nơi nồm. Hợp với khí hậu khô hoặc phòng có điều hoà ổn định.
Phủ dầu hoặc sáp. Dầu thấm vào thớ, làm vân gỗ nổi rõ, bề mặt mờ hoặc hơi bóng, vẫn giữ cảm giác tự nhiên. Lớp này mỏng nên cần dưỡng lại vài tháng một lần, nhưng nếu xước thì chỉ cần lau dầu là liền.
Sơn PU. Lớp màng nhựa trong suốt, chống ẩm tốt, dễ lau bằng khăn ẩm. Tượng trông bóng và sạch hơn, hợp miền Bắc nồm ẩm hoặc nhà gần biển. Khi lớp PU xước sâu, sửa khó hơn dầu, phải đánh đi và phủ lại cả mảng.
Sơn ta, sơn son thếp vàng. Đây là kỹ thuật truyền thống của đồ thờ, đồ chầu ở đình: nhiều lớp sơn ta, lớp son đỏ và lá vàng, bạc dát lên. Tượng mang vẻ trang nghiêm, hợp không gian thờ tự và nhà cổ. Cần thợ có nghề để làm và phục chế, không lau bằng hoá chất.
Sơn màu công nghiệp. Một số voi gỗ lưu niệm được sơn nhiều màu rực hay vẽ hoa văn. Lớp sơn này che vân gỗ, có thể bong theo thời gian; hợp làm quà vui cho trẻ hơn là đồ bày lâu.
Vì sao tượng voi gỗ hay nứt
Gỗ là vật liệu sống: nó hút ẩm khi không khí ẩm và nhả ẩm khi không khí khô, kéo theo co và nở. Một khúc gỗ to tạc thành tượng voi nguyên khối có lõi và vỏ co ngót không đều, nên nếu gỗ chưa được sấy hay phơi đủ khô trước khi tạc, sau vài tháng sẽ xuất hiện vết nứt dọc thân, thường từ lưng hoặc từ đầu xuống vòi.
Khí hậu Việt Nam làm việc này khó hơn. Miền Bắc có mùa nồm ẩm gần như bão hoà, rồi gió mùa khô hanh; trong nhà lại có máy lạnh, máy sưởi làm không khí thay đổi nhanh. Tượng mua ở xưởng phía nam mang ra bắc, hay chuyển từ nhà vườn lên căn hộ chung cư máy lạnh suốt ngày, đều phải trải qua giai đoạn thích nghi.
Vết nứt chân chim mảnh trên bề mặt thường không ảnh hưởng độ bền, có thể trám bằng sáp màu gỗ. Vết nứt sâu, mở rộng dần theo tháng là dấu hiệu gỗ vẫn đang co; lúc này nên chuyển tượng ra khỏi luồng gió máy lạnh, tránh nắng và để nó ổn định trước khi trám. Một số xưởng khoét rỗng phần bụng tượng lớn để giảm ứng suất, đây là kỹ thuật chính đáng chứ không phải làm dối.
Giữ tượng voi gỗ qua các mùa
Chăm tượng gỗ không phức tạp, chủ yếu là đều tay và tránh những thay đổi đột ngột:
- Đặt tượng xa cửa sổ hướng tây, xa luồng gió trực tiếp của máy lạnh, quạt sưởi và bếp.
- Phủi bụi mỗi tuần bằng chổi lông mềm; lau bằng khăn hơi ẩm vắt thật kiệt rồi lau khô ngay, không để nước đọng trong khe chạm.
- Vài tháng một lần, với tượng để mộc hoặc phủ dầu, có thể lau một lớp dầu hoặc sáp dành cho đồ gỗ, thử trước ở dưới đế.
- Mùa nồm, đóng cửa phòng khi trời ẩm, bật máy hút ẩm nếu có; lau khô ngay khi thấy tượng đọng hơi nước.
- Kiểm mọt: thấy lỗ nhỏ và bột mùn mịn dưới chân tượng là dấu hiệu cần xử lý; cách ly tượng và hỏi xưởng hoặc thợ mộc về cách xử lý mọt phù hợp.
- Tượng sơn son, thếp vàng không lau bằng khăn ướt; chỉ phủi bụi và để thợ phục chế khi lớp sơn bong.
Nếu tượng phải đi xa, hãy bọc kín trong túi nilon có vài gói hút ẩm và chèn xốp, để gỗ không gặp thay đổi độ ẩm đột ngột trong thùng. Khi tới nơi, mở bọc và để tượng nghỉ một hai ngày ở góc mát trước khi bày lên chỗ nắng.
Đặt voi gỗ ở đâu và mua online cần hỏi gì
Voi gỗ hợp phòng khách nhiều đồ gỗ, phòng đọc sách, phòng làm việc và cả phòng ngủ, vì dáng hiền và chất liệu ấm. Tượng nhỏ có thể đặt trên bàn trà hay kệ sách; tượng lớn nên đặt trên đế hoặc kệ thấp chắc chắn. Nhà có trẻ nhỏ, voi gỗ là lựa chọn an toàn hơn gốm sứ vì ít vỡ thành mảnh sắc, nhưng vẫn nên tránh để trẻ trèo lên tượng lớn.
Khi mua qua mạng, hỏi loại gỗ và nguồn gỗ, tượng đã được sấy hay chưa, phần nào ghép, lớp hoàn thiện là dầu, sơn PU hay sơn ta, kích thước ba chiều và cân nặng. Xin ảnh chụp mặt sau, mặt dưới đế và ảnh cận vân gỗ dưới ánh sáng tự nhiên. Ảnh cận đế cho bạn biết nhiều điều: thớ liền hay mạch ghép, có lỗ mọt cũ hay vết trám.
Bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy và so với kích thước chỗ bày. Một con voi gỗ được giữ đúng cách sẽ lên màu đẹp dần qua năm tháng, đó là vẻ đẹp riêng mà tượng đồng hay tượng đúc không có được.
Câu hỏi thường gặp
Voi gỗ hương và voi gỗ mít khác nhau thế nào?
Gỗ hương màu đỏ nâu, nặng, vân đẹp, thơm nhẹ, hợp tượng chạm chi tiết. Gỗ mít màu vàng ngả nâu theo thời gian, thớ mịn, ít cong vênh, nhẹ hơn và phổ biến trong đồ thờ, đồ chầu ở đình làng.
Tượng voi gỗ bị nứt có sửa được không?
Vết nứt nhỏ trên bề mặt có thể trám bằng sáp hoặc bột gỗ trộn keo cùng màu. Vết nứt sâu cần để gỗ ổn định trước, tránh nắng và gió máy lạnh, rồi nhờ thợ mộc chèn nêm gỗ và hoàn thiện lại.
Làm sao biết tượng voi gỗ có bị mọt không?
Quan sát lỗ nhỏ tròn trên bề mặt và bột mùn mịn rơi dưới đế. Nếu thấy, nên cách ly tượng khỏi đồ gỗ khác và hỏi thợ về cách xử lý. Khi mua, xin ảnh đáy tượng để kiểm lỗ mọt cũ.
Voi gỗ Tây Nguyên có gì khác voi gỗ chạm hoa văn?
Voi gỗ Tây Nguyên thường tạc mộc, dáng khối tròn, ít chi tiết, giữ thớ gỗ tự nhiên. Voi chạm hoa văn theo lối Trung Hoa hay Đông Nam Á có yên, chuông, hoạ tiết dày. Hai kiểu hợp hai phong cách nội thất khác nhau.
Có nên đặt voi gỗ trong phòng có máy lạnh không?
Được, nhưng đừng đặt ngay trong luồng gió thổi trực tiếp. Không khí khô và lạnh liên tục làm gỗ co nhanh, dễ nứt. Đặt tượng ở góc phòng xa cửa gió và lau dầu dưỡng định kỳ sẽ giúp tượng ổn định.
Voi gỗ phủ sơn PU hay để mộc thì tốt hơn?
Sơn PU chống ẩm, dễ lau, hợp nơi nồm ẩm nhưng làm gỗ bóng hơn. Để mộc hoặc phủ dầu giữ vẻ tự nhiên, sờ thấy thớ gỗ, nhưng cần dưỡng thường xuyên hơn. Chọn theo khí hậu nơi ở và sở thích của bạn.