Tượng trâu "đá" bán trên thị trường thuộc hai nhóm khác hẳn nhau: tượng tạc từ khối đá tự nhiên như cẩm thạch, đá xanh, đá ngọc, và tượng đổ khuôn từ bột đá trộn keo rồi phủ màu. Nhóm đầu nặng, mát tay, vân riêng từng con; nhóm sau nhẹ hơn, chi tiết sắc, màu đều và giá dễ chịu. Cả hai đều có chỗ dùng, miễn bạn biết mình đang mua loại nào.
Việt Nam có các làng đá mỹ nghệ quen thuộc như Non Nước ở Đà Nẵng, Ninh Vân ở Ninh Bình, Bửu Long ở Đồng Nai, nơi tạc tượng con giáp, linh vật từ đá tự nhiên. Tượng bột đá thì chủ yếu làm theo khuôn ở các xưởng đổ hàng loạt. Bài này giúp bạn phân biệt hai loại bằng mắt, bằng tay và bằng cân, rồi chọn chỗ bày và cách chăm phù hợp.
Đá tự nhiên và bột đá khác nhau ra sao
So sánh dưới đây là những khác biệt bạn có thể tự kiểm mà không cần dụng cụ đặc biệt.
| Tiêu chí | Đá tự nhiên | Bột đá ép keo |
|---|---|---|
| Thành phần | Một khối đá liền từ mỏ | Bột đá (thường là bột đá vôi, đá cẩm thạch) trộn nhựa tổng hợp, đổ khuôn |
| Trọng lượng | Nặng, đặc | Nhẹ hơn rõ với cùng cỡ, nhiều tượng còn rỗng ruột |
| Vân và màu | Vân tự nhiên không lặp, màu đậm nhạt không đều | Màu đều tăm tắp, vân (nếu có) là vân sơn hoặc vân lặp |
| Cảm giác chạm | Mát lâu, chạm lâu vẫn mát | Mát lúc đầu rồi nhanh ấm theo tay |
| Chi tiết | Mềm, có vết đục và mài; chi tiết mảnh khó làm | Rất sắc, giống hệt nhau giữa các con cùng khuôn |
| Đáy | Đá liền, có thể còn vết cưa | Hay rỗng, trám thạch cao, hoặc dán nỉ kín |
| Khi mẻ | Lộ mặt đá cùng màu, có hạt tinh thể | Lộ lõi trắng hoặc xám khác màu lớp sơn |
Bột đá không phải đá giả theo nghĩa xấu. Đây là vật liệu tổng hợp được dùng rộng rãi cho tượng trang trí, cho phép làm những mẫu phức tạp với giá vừa phải. Điều cần là người bán gọi đúng tên, không quảng cáo bột đá thành "đá nguyên khối".
Còn một nhóm ở giữa ít được nhắc: tượng đá tự nhiên được tạc phần thân, nhưng sừng hoặc đế làm bằng bột đá, nhựa, gắn thêm vào. Cách làm này giúp có được sừng cong rộng mà đá liền khó tạc, đồng thời giảm giá thành. Nhìn kỹ chân sừng, nếu thấy màu và độ bóng đổi khác hẳn, có đường keo, bạn nên hỏi lại người bán để biết chính xác phần nào là đá tự nhiên.
Các loại đá tự nhiên hay dùng tạc trâu
Đá cẩm thạch (marble). Đá trắng, trắng xám hoặc hồng nhạt, vân mây, là chất liệu chính của làng Non Nước. Độ cứng thấp, khoảng 3 trên thang Mohs, nên dễ tạc nhưng cũng dễ trầy và sợ axit như nước chanh, giấm đổ lên.
Đá xanh. Màu xám xanh, hạt mịn, nặng, chịu mưa nắng tốt, dùng nhiều cho tượng đặt sân, cổng, lăng mộ ở các vùng có nghề đá như Ninh Bình, Thanh Hoá. Hợp trâu cỡ lớn đặt ngoài trời.
Đá ngọc, serpentine và các loại đá màu xanh. Thị trường hay gọi chung là "ngọc" cho nhiều loại đá xanh lục bóng. Phần lớn là serpentine hoặc các đá khác mềm hơn ngọc jadeite và nephrite thật. Nếu người bán nói là ngọc, hỏi rõ tên khoáng vật.
Đá thạch anh, mã não. Cứng, khoảng 7 trên thang Mohs, bóng đẹp nhưng khó tạc, thường chỉ làm trâu cỡ nhỏ để bàn. Thạch anh màu nhuộm khá phổ biến, nên hỏi rõ màu tự nhiên hay đã xử lý.
Đá non nước pha màu, đá dán. Có loại tượng tạc từ đá thường rồi phủ sơn, hoặc ghép nhiều mảnh đá màu. Đây vẫn là đá thật nhưng cách hoàn thiện khác, nên lưu ý khi lau.
Tự kiểm tượng trâu đá trước khi mua
Nếu được cầm tận tay, làm theo trình tự sau; mua online thì xin ảnh hoặc video tương ứng.
- Hỏi cân nặng và kích thước, rồi so với con cùng cỡ ở loại khác: đá tự nhiên đặc nặng hơn bột đá đáng kể.
- Áp lòng bàn tay lên thân tượng khoảng nửa phút: đá tự nhiên vẫn mát, bột đá ấm lên nhanh.
- Lật đáy: tìm vết cưa đá liền khối hay lớp trám thạch cao, khoang rỗng, nỉ dán kín.
- Nhìn vân dưới ánh sáng ngày: vân đá thật chạy xuyên qua khối, đổi theo mặt cắt; vân sơn chỉ nằm trên bề mặt.
- So hai con cùng mẫu nếu có: giống hệt từng nếp là hàng đúc khuôn.
- Hỏi người bán gọi chất liệu là gì, và đề nghị ghi rõ trên phiếu bán hàng.
Không nên dùng dao, kim loại cào thử hay nhỏ axit lên tượng để kiểm, vì sẽ làm hỏng món đồ và không phải lúc nào cũng cho kết luận đúng. Với đá màu được giới thiệu là ngọc hay đá quý, việc giám định cần người có chuyên môn và thiết bị.
Trong cùng nhóm bột đá: hàng tốt và hàng kém
Tỉ lệ bột đá và keo. Bột đá tốt có tỉ lệ bột cao, cầm chắc tay, gõ nghe đặc hơn. Hàng nhiều keo ít bột nhẹ như nhựa, để lâu dễ ngả vàng, cong vênh nhẹ ở chi tiết mảnh như đuôi, sừng.
Bọt khí. Khi đổ khuôn không kỹ, bề mặt có những lỗ tròn li ti. Lỗ nhỏ ở đáy là bình thường; lỗ lớn ở mặt, ở sừng thì bị trám sơn che lại, lâu ngày sơn lõm xuống, lộ ra rất rõ.
Đường ráp khuôn. Khuôn silicone thường chia hai nửa. Hàng chăm chút được mài sạch đường ráp chạy dọc lưng và bụng; hàng ẩu để lại một gờ mảnh, sờ tay thấy ngay.
Lớp sơn. Sơn tốt phủ đều, có lớp lót, màu chuyển mượt ở chỗ đổ bóng. Sơn kém mỏng, lộ màu trắng ở cạnh sắc, dễ bong khi lau bằng khăn hơi ẩm.
Đáy và độ cân. Tượng tốt được đổ đầy hoặc trám đáy phẳng, đặt lên mặt kính không lắc. Tượng rỗng nhẹ đầu, cao, dễ đổ khi có người chạm vào kệ.
Chọn cỡ trâu đá theo không gian
Đá nặng, nên cỡ tượng cần tính kỹ hơn các chất liệu khác. Trên bàn làm việc, một con trâu đá tự nhiên dài khoảng một gang tay đã khá nặng, đủ làm chặn giấy; to hơn sẽ chiếm chỗ và khó dịch chuyển khi lau bàn. Với bàn trà, kệ tivi, con dài khoảng hai đến ba gang là vừa mắt, miễn mặt kệ chịu được tải.
Kệ treo tường cần đặc biệt cẩn trọng. Kệ gỗ ép bắt vít nở nhựa thường chỉ hợp tượng nhẹ; đặt tượng đá tự nhiên cỡ vừa lên đó lâu ngày có thể làm kệ võng hoặc bung vít. Nếu muốn bày trâu đá trên kệ treo, chọn bột đá hoặc kiểm tra lại cách bắt kệ với thợ.
Ở sảnh, sân trong, chỗ thoáng rộng, con trâu đá lớn có sức hút riêng: nhìn từ xa vẫn rõ dáng. Khi chọn cỡ cho không gian lớn, bạn có thể dán băng dính hoặc đặt một thùng giấy có kích thước tương đương ở vị trí định đặt, đi qua lại vài lần trong ngày để cảm nhận. Cách đơn giản này giúp tránh mua phải con quá nhỏ bị lọt thỏm hoặc quá to chắn lối.
Trâu đá đặt ngoài sân và trong nhà khác nhau thế nào
Ngoài sân, trước cổng, trong tiểu cảnh sân vườn, trâu đá tự nhiên là lựa chọn hợp lý vì chịu được mưa nắng. Đá xanh và đá granite bền nhất; đá cẩm thạch trắng để ngoài trời lâu sẽ ngả vàng, rêu bám ở khe và bề mặt mất bóng do mưa có tính axit nhẹ. Tượng bột đá không nên đặt ngoài trời lâu dài: nắng làm keo giòn, sơn phai và bong, mưa ngấm vào chỗ mẻ làm phồng lớp phủ.
Trâu đá đặt sân cần đế chắc và mặt bằng phẳng. Tượng cỡ lớn có thể nặng hàng trăm ký, nên tính đường vận chuyển, vị trí đặt trước khi chở về. Kê tượng cao hơn mặt sân một chút để nước mưa không đọng quanh chân, hạn chế rêu và vết ố. Nếu sân có cây lớn, tránh đặt tượng ngay dưới tán vì lá rụng, nhựa cây và phân chim làm bề mặt đá nhanh bẩn, nhất là đá trắng.
Trong nhà, cả hai loại đều dùng được. Đá tự nhiên hợp kệ chắc, bàn trà, góc sảnh; bột đá hợp kệ cao, kệ treo vì nhẹ hơn. Với tượng bột đá cỡ lớn trong phòng khách, chú ý đặt xa lối đi của trẻ nhỏ và vật nuôi, vì khi đổ vỡ, các mảnh bột đá có cạnh sắc.
Lau chùi và sửa mẻ cho tượng đá, bột đá
Đá và bột đá cần cách chăm khác nhau, nhưng đều sợ hoá chất mạnh.
- Đá tự nhiên trong nhà: phủi bụi bằng chổi mềm, lau bằng khăn ẩm vắt kiệt, lau khô lại.
- Đá cẩm thạch: tránh chanh, giấm, nước tẩy có axit; vết bẩn dầu dùng nước ấm pha chút xà phòng trung tính rồi lau sạch.
- Đá ngoài sân: chải rêu bằng bàn chải lông cứng vừa và nước sạch; không dùng máy xịt áp lực cao vào chi tiết mảnh.
- Bột đá: chỉ lau khô hoặc khăn hơi ẩm, tuyệt đối không ngâm nước, không chà mạnh lên lớp sơn.
- Bột đá mẻ nhỏ: có thể dán lại mảnh vỡ bằng keo hai thành phần, chấm màu sơn trùng tông lên đường nối.
- Đá tự nhiên mẻ góc: nhờ thợ đá mài lại cho tròn cạnh thay vì dán, vì vết keo trên đá rất dễ thấy.
Theo một số quan niệm phong thủy, đá thuộc hành Thổ và hợp với hướng Đông Bắc, trùng với cung Sửu của con trâu, nên trâu đá được nhiều người xem là cặp đôi hợp lý. Bạn có thể xem đây là một gợi ý thẩm mỹ – văn hoá, không phải quy định. Khi đã rõ mình cần đá tự nhiên hay bột đá, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tượng trâu bột đá có độc hại không?
Tượng bột đá đã đóng rắn hoàn toàn, sơn khô, dùng trang trí thông thường không gây hại. Khi mới mở hộp có thể có mùi nhựa, để nơi thoáng vài ngày sẽ hết. Không nên để trẻ nhỏ gặm hay ngậm tượng, và khi tượng vỡ thì thu dọn mảnh cẩn thận.
Tượng trâu đá cẩm thạch bị ố vàng có làm trắng lại được không?
Ố nhẹ do bụi bẩn có thể lau bằng xà phòng trung tính. Ố sâu do thời gian, do rỉ sắt hay do dầu thấm vào thớ đá thường cần thợ đá xử lý bằng cách mài hoặc đắp chất hút vết bẩn. Tự dùng thuốc tẩy dễ làm đá mất bóng, rỗ mặt.
Đá tự nhiên có phải lúc nào cũng tốt hơn bột đá?
Không hẳn. Đá tự nhiên bền, sang và mang giá trị vật liệu thật, nhưng nặng, đắt và khó làm chi tiết mảnh. Bột đá nhẹ, giá vừa, mẫu mã đa dạng. Nếu tượng chỉ để trong nhà trên kệ cao, bột đá là lựa chọn hợp lý.
Đặt trâu đá trước cổng nhà có cần cặp đôi không?
Dân gian không bắt buộc. Nhiều nhà đặt một đôi hai bên cổng theo lối đối xứng như sư tử đá, cũng có nhà chỉ đặt một con trong sân. Cân nhắc độ rộng cổng và lối đi, tránh để tượng lấn ra vỉa hè chung.
Tượng đá có hút năng lượng xấu như lời đồn không?
Đây là lời đồn không có cơ sở khoa học. Đá là khoáng vật, tượng đá là vật trang trí mang ý nghĩa biểu tượng theo văn hoá. Bạn không cần lo lắng hay làm lễ gì đặc biệt vì những lời đồn như vậy; chỉ cần giữ tượng sạch và đặt ở chỗ an toàn.
Làm sao vận chuyển tượng trâu đá nặng an toàn?
Bọc kín sừng, chân bằng mút xốp hoặc chăn cũ, đặt tượng trên tấm gỗ có dây chằng, không để nằm trực tiếp trên sàn xe. Tượng từ vài chục ký trở lên nên có hai người khiêng và dùng xe đẩy, nâng bằng thân chứ không nắm sừng.