Tượng Thần Tài – Thổ Địa bằng sứ là cặp tượng dễ gặp nhất trên bàn thờ ở cửa hàng, quán ăn và nhà phố: thân rỗng, phủ men bóng, mặt và áo được vẽ màu, viền áo cùng thỏi vàng thường quét nhũ vàng kim. Chất liệu này được chuộng vì màu tươi, mặt tượng hiền, lau chùi nhẹ nhàng và có đủ cỡ từ nhỏ đến lớn.
Điểm yếu của sứ là giòn và lớp màu trang trí nằm trên mặt men nên có thể mòn theo năm tháng. Khi đứng trước một cặp tượng sứ, bạn cần biết nhìn vào đâu: màu được vẽ dưới hay trên men, nhũ vàng thật hay sơn nhũ, đáy có lỗ để làm gì, và đường mảnh trên thân là men rạn trang trí hay vết nứt xương. Bài này đi lần lượt từng điểm.
Vì sao tượng sứ chiếm phần đông trên bàn thờ Thần Tài
Bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa theo tập quán phía Nam thường đặt sát nền, gần cửa ra vào, nơi có bụi đường, hơi nước lau nhà và khói hương mỗi ngày. Mặt men sứ trơn, không hút bẩn, nên chỉ cần khăn ẩm là sạch; đây là lý do thực tế đầu tiên khiến nhiều người chọn sứ thay vì gỗ mộc hay bột đá sơn.
Lý do thứ hai là màu. Hình tượng Thần Tài quen thuộc mặc áo đỏ hoặc vàng, đội mũ quan; ông Địa mặc áo xanh hoặc vàng, bụng tròn, miệng cười. Sứ giữ được những mảng màu tươi ấy rất lâu nếu màu nằm dưới men hoặc được nung bám chắc. Mặt tượng sứ thường nhẵn, nét mắt nét mày vẽ tay hoặc in chuyển, nhìn gần vẫn có thần.
Lý do thứ ba là cỡ và trọng lượng. Tượng sứ rỗng ruột nên nhẹ hơn tượng đá hay tượng đồng cùng chiều cao, đặt trong khám thờ nhỏ không lo võng ván. Đổi lại, bạn phải chấp nhận rằng một cú va mạnh vào cạnh bàn là đủ làm mẻ vành mũ hoặc gãy ngón tay cầm quạt của ông Địa. Hiểu điều đó từ đầu, bạn sẽ chọn chỗ đặt và cách lau phù hợp.
Màu dưới men, màu trên men và nhũ vàng: nhìn thế nào
Trên cùng một pho tượng thường có cả ba lớp trang trí. Mỗi lớp có độ bền khác nhau, nên khi chọn bạn nên biết mảng nào thuộc lớp nào.
| Lớp trang trí | Cách nhận ra | Độ bền khi lau | Hay gặp ở đâu trên tượng |
|---|---|---|---|
| Màu dưới men | Màu nằm bên dưới lớp men trong, sờ không thấy gờ, nhìn nghiêng thấy bóng đều phủ qua | Rất bền, lau ẩm thoải mái | Mảng áo lớn, màu lam, nâu, xanh |
| Màu vẽ trên men | Sờ có gờ nhẹ, độ bóng khác phần men xung quanh, màu tươi và nhiều sắc | Bền vừa, tránh chà mạnh và chất tẩy | Mặt, môi, má, hoa văn áo, viền nhỏ |
| Nhũ vàng nung | Ánh vàng kim sáng, mỏng, bám chắc, không bong vảy | Mòn dần nếu chà nhiều năm | Viền mũ, viền áo, thỏi vàng, quạt |
| Sơn nhũ nguội | Ánh vàng hơi đục, có thể dày cục ở kẽ, gãi móng tay thấy tróc | Kém, dễ xỉn và bong | Hàng làm nhanh, thường ở thỏi vàng và đế |
Với tượng thờ dùng lâu năm, bạn nên ưu tiên mẫu mà các mảng màu lớn nằm dưới men hoặc đã nung, còn sơn nguội chỉ ở chi tiết nhỏ. Hỏi người bán "phần vàng có nung không" là câu hỏi đơn giản mà nhiều người quên.
Lỗ ở đáy tượng và lớp đáy mộc
Lỗ đáy là chuyện kỹ thuật. Tượng sứ đổ khuôn hoặc nặn rỗng cần một lỗ cho không khí bên trong thoát ra khi nung, nếu không tượng có thể nứt hoặc vỡ trong lò. Vì vậy tượng sứ rỗng gần như luôn có lỗ ở đáy, to nhỏ tuỳ xưởng.
Đáy mộc cho biết xương sứ. Phần đáy thường không phủ men để tượng không dính vào tấm kê trong lò. Đây là chỗ tốt nhất để xem xương: sứ cho màu trắng hoặc trắng ngà, hạt mịn; gốm đất nung lộ màu đỏ hoặc nâu; bột đá đổ khuôn thì thường phủ sơn kín cả đáy hoặc dán nỉ.
Mép đáy cần phẳng. Đặt tượng lên mặt kính hay mặt bàn phẳng, ấn nhẹ hai bên vai. Nếu tượng lắc lư, đáy bị cong trong lúc nung. Lỗi nhỏ có thể kê một miếng đệm nỉ, nhưng lỗi lớn khiến tượng dễ đổ khi lau.
Có gia đình dán kín lỗ đáy. Theo nếp riêng của từng nhà, có người dán giấy đỏ hoặc nút gỗ ở lỗ đáy, có người để nguyên. Không có quy định chung nào bắt buộc; điều thực tế là lỗ để hở dễ thành chỗ gián, kiến chui vào khi bàn thờ đặt sát nền.
Soi vết nứt trước khi nhận tượng
Vết nứt xương trên tượng sứ thường khó thấy dưới đèn cửa hàng, nhất là khi nó nằm trong nếp áo. Bạn có thể kiểm theo trình tự sau, mất chưa tới năm phút cho một cặp tượng.
- Lau sơ bụi bằng khăn khô để không lẫn sợi bụi với đường nứt.
- Bật đèn pin điện thoại, chiếu xiên sát mặt tượng thay vì chiếu thẳng; vết nứt sẽ hiện thành một đường tối có bóng mảnh hai bên.
- Kiểm kỹ những chỗ chịu lực khi nung và khi vận chuyển: cổ, cổ tay cầm thỏi vàng, vành mũ, cán quạt, chỗ thân nối đế.
- Phân biệt với men rạn: men rạn là mạng lưới đều khắp một mảng, chỉ nằm trên mặt men, sờ trơn; vết nứt là đường đơn lẻ, chạy cắt ngang, đôi khi gợn dưới móng tay.
- Đặt tượng trên lòng bàn tay, gõ thật nhẹ bằng móng tay vào thân: tiếng thanh, ngân là bình thường; tiếng rè, tắt ngay thường báo có nứt bên trong.
- Lật đáy xem quanh lỗ thoát khí, vì vết nứt do nung hay bắt đầu từ đây.
Nếu nhận hàng giao tận nơi, bạn nên quay video lúc mở hộp và kiểm ngay theo các bước trên. Vết nứt phát hiện sau vài tuần sẽ khó phân định do vận chuyển hay do va chạm ở nhà.
Cân màu và cân dáng giữa hai tượng trong một cặp
Thần Tài và ông Địa được bày cạnh nhau nên điều làm cặp tượng trông "đúng bộ" là sự cân xứng: chiều cao tương đương, tông màu cùng một gam, phong cách vẽ mặt giống nhau. Với tượng sứ, chênh lệch này hay xảy ra khi mua lẻ, khi thay một tượng bị vỡ hoặc khi hai tượng đến từ hai xưởng khác nhau. Thần Tài theo hình tượng phổ biến thường ngồi trên ghế nên cao hơn ông Địa ngồi bệt một chút; đó là chênh lệch có chủ ý, không phải lỗi.
Khi chọn, hãy đặt hai tượng cạnh nhau dưới cùng một nguồn sáng. Đèn vàng trong cửa hàng làm đỏ thành cam, xanh thành xám; nếu được, mang ra ánh sáng tự nhiên gần cửa để nhìn. Để ý ba điểm: màu đỏ áo Thần Tài có hợp với màu khám thờ của bạn không, độ bóng men hai tượng có như nhau không, nét vẽ mắt và miệng có cùng một tay hay một kiểu in không.
Nếu chỉ cần thay một tượng, bạn nên mang tượng còn lại đi so, hoặc chụp ảnh cạnh một thước đo. Trường hợp không tìm được tượng khớp, nhiều gia đình chọn thay cả cặp để bàn thờ đồng bộ, còn tượng cũ xử lý theo nếp nhà. Đây là chuyện thẩm mỹ và thói quen, không có quy định nào bắt phải thay đồng thời.
Đặt tượng sứ trên bàn thờ sát nền cho an toàn
Cách mép trước một khoảng. Bàn thờ sát nền dễ bị chân người, cây lau nhà, xe đẩy chạm vào. Đặt tượng lùi vào trong, không để vành đế chìa ra ngoài mép ván; với khám nhỏ, chọn cỡ tượng vừa để còn khoảng hở hai bên.
Lót miếng chống trượt. Mặt đáy sứ và mặt ván gỗ bóng đều trơn. Một miếng đệm cao su mỏng hoặc nỉ dưới mỗi tượng giúp tượng không trượt khi bạn lau bàn thờ, và đỡ cú va khi đặt xuống.
Cách xa ngọn đèn và nhang. Đèn dầu, nến hay chân nhang cháy sát làm nóng cục bộ một mảng sứ. Sứ chịu nhiệt tốt khi nung đều, nhưng nóng lệch một bên rồi bị nước lau nguội đột ngột có thể gây nứt men. Để đèn và bát hương cách tượng ít nhất một gang tay.
Tránh hơi nước và dầu mỡ. Ở quán ăn, khói bếp và hơi dầu bám lên men thành lớp nhờn, kéo bụi theo. Lớp này không làm hỏng sứ nhưng làm màu tối đi; bạn nên lau thường xuyên hơn, đừng đợi bám dày rồi mới chà.
Lau tượng sứ mà không làm mòn màu
Phần lớn thời gian, một chiếc khăn bông mềm vắt thật ráo là đủ. Lau theo chiều từ trên xuống, từ đầu mũ xuống vai, rồi tới áo và đế, để bụi rơi xuống thay vì bị đẩy lên kẽ mặt. Với những nếp áo sâu, dùng cọ lông mềm loại quét phấn khô quét trước, sau đó mới lau ẩm.
Tránh các loại nước tẩy có tính mài, kem đánh nồi, miếng rửa bát mặt nhám và cồn đậm đặc trên những mảng màu trên men và nhũ vàng. Chúng có thể làm mờ ánh kim chỉ sau vài lần. Nếu tượng bám khói lâu năm, pha vài giọt nước rửa chén dịu vào nước ấm, nhúng khăn, vắt khô, lau từng mảng nhỏ rồi lau lại bằng khăn nước sạch.
Đừng ngâm tượng sứ vào chậu nước. Lỗ đáy sẽ cho nước vào bên trong thân rỗng, khó khô, lâu ngày đọng cặn và mùi. Nhiều gia đình có tập quán lau tượng bằng nước pha rượu gừng hoặc nước ngũ vị hương vào dịp cuối năm; nếu làm theo nếp nhà, bạn chỉ cần thấm khăn thật ráo, lau nhẹ, tránh vùng nhũ vàng.
Những câu nên hỏi khi chọn cặp tượng sứ
Ảnh chụp chỉ cho thấy dáng và màu. Các thông tin sau mới quyết định cặp tượng có hợp chỗ bạn định bày và có bền hay không.
- Chiều cao tính cả đế hay không? Con số chênh nhau vài phân có thể khiến tượng chạm nóc khám.
- Sứ hay gốm đất nung tráng men? Hỏi thẳng và xin ảnh đáy tượng.
- Phần màu vàng có nung không? Nhũ nung bền hơn sơn nhũ nguội rất nhiều.
- Mặt vẽ tay hay in chuyển? Cả hai đều dùng được; vẽ tay mỗi tượng một nét, in chuyển đều nhau hơn.
- Hai tượng có cùng lô, cùng tông màu không? Mua lẻ từng tượng ở hai lần khác nhau dễ lệch màu áo và chiều cao.
- Đóng gói thế nào? Tượng sứ cần hộp xốp định hình hoặc chèn kín, có lớp bọc riêng cho chi tiết nhô như quạt, thỏi vàng.
Khi đã biết cỡ khám và tông màu muốn chọn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Tượng Thần Tài sứ bị mẻ một chút ở vành mũ có dùng tiếp được không?
Theo tập quán, nhiều gia đình vẫn thờ tiếp khi vết mẻ nhỏ và không ở mặt tượng; có nhà thì muốn thay mới cho tươm tất. Không có quy định chung. Nếu giữ lại, bạn có thể nhờ thợ gốm dặm men nguội để chỗ mẻ không bám bụi.
Tượng sứ và tượng gốm đất nung tráng men, loại nào bền hơn?
Sứ nung ở nhiệt độ cao hơn nên xương chắc, ít hút nước, gõ kêu thanh. Gốm đất nung tráng men vẫn bền nếu men phủ kín, nhưng chỗ mẻ sẽ lộ xương sẫm màu và có thể hút ẩm. Ở chỗ ẩm sát nền, sứ thường giữ đẹp lâu hơn.
Nhũ vàng trên tượng bị mờ thì có tô lại được không?
Có thể tô lại bằng sơn nhũ nguội, nhưng màu sẽ khác ánh nhũ nung và dễ bong hơn. Nếu tượng có giá trị kỷ niệm, bạn nên nhờ xưởng gốm có lò nung lại phần vàng. Tô tại nhà thì chỉ tô viền nhỏ, tránh mảng lớn.
Có nên mua tượng sứ màu trắng trơn không vẽ màu?
Tượng sứ trắng trơn hoặc men một màu ngày càng nhiều người chọn cho căn hộ, văn phòng phong cách tối giản. Về tập quán không có điều cấm; bạn chỉ cần chọn mẫu nét mặt và dáng tay rõ ràng để vẫn nhận ra hai vị.
Tượng sứ đặt ở bàn thờ ngoài hiên có bị phai màu không?
Màu dưới men và nhũ nung chịu nắng khá tốt, nhưng màu vẽ trên men chất lượng thấp và sơn nhũ nguội sẽ phai nhanh dưới nắng trực tiếp. Mưa tạt và chênh nhiệt ngày đêm cũng làm men dễ rạn hơn, nên ngoài hiên cần có mái che.
Mua tượng sứ online cần xin thêm ảnh gì?
Bạn nên xin ảnh đáy tượng, ảnh nghiêng dưới đèn để thấy độ bóng men, ảnh cận mặt và ảnh hai tượng đứng cạnh một vật quen thuộc như cuộn băng keo để hình dung cỡ thật. Hỏi thêm cách đóng gói các chi tiết nhô ra.