Tượng Thần Tài – Thổ Địa "bột đá" là tượng đổ khuôn từ bột khoáng (thường là bột đá trắng) trộn với keo nhựa, đông cứng rồi được sơn màu hoặc phủ nhũ; "composite" và "resin" là những tên gọi gần nhau cho cùng họ vật liệu nhựa có hoặc không có chất độn. Đây là nhóm tượng có giá mềm, màu sắc phong phú và nhiều mẫu nhất trên thị trường.
Vì là vật liệu đổ khuôn, độ bền và vẻ đẹp phụ thuộc nhiều vào khuôn còn mới hay đã cũ, tỉ lệ bột – keo và chất lượng lớp sơn. Bài này giúp bạn hiểu đúng bản chất vật liệu, phân biệt với sứ, đá tự nhiên và gỗ, xem tượng tốt hay xấu, rồi chăm để lớp sơn giữ màu lâu.
Bột đá, composite, resin: gọi tên cho đúng
Bột đá trong nghề làm tượng thường là bột đá trắng nghiền mịn, trộn với keo nhựa và chất đóng rắn, rót vào khuôn silicone. Khi khô, khối tượng cứng, nặng tay hơn nhựa thường, mặt cắt có màu trắng đục. Tên "bột đá" dễ khiến người mua nghĩ đây là đá tự nhiên được tạc, nhưng thực chất là vật liệu tổng hợp, giống đá ở màu và độ nặng nhiều hơn ở bản chất.
Composite là tên chung cho vật liệu kết hợp từ hai thành phần trở lên, trong nghề tượng thường chỉ nhựa có cốt sợi hoặc chất độn. Resin, hay polyresin, là nhựa đổ khuôn, có thể pha ít hoặc nhiều bột độn. Ba tên này nhiều khi được dùng lẫn cho nhau trên mô tả sản phẩm, vì vậy bạn nên hỏi thêm về trọng lượng và độ dày thay vì chỉ dựa vào tên.
Nói thật về vật liệu không có nghĩa là chê. Tượng bột đá cho phép làm những mẫu cầu kỳ với nhiều chi tiết nhỏ, nhiều màu, với giá dễ tiếp cận. Với những người mới mở cửa hàng, thuê mặt bằng ngắn hạn, hay muốn một cặp tượng gọn nhẹ cho kệ nhỏ, đây là lựa chọn hợp lý, miễn biết rõ mình đang mua gì.
So tượng bột đá với sứ, đá tạc và gỗ
Bảng dưới so ở những điểm người thờ Thần Tài – Thổ Địa quan tâm nhất trong sử dụng hằng ngày.
| Tiêu chí | Bột đá, composite | Sứ | Đá tự nhiên tạc | Gỗ |
|---|---|---|---|---|
| Trọng lượng cùng cỡ | Vừa phải | Nhẹ (rỗng) | Rất nặng | Vừa đến nặng |
| Khi rơi | Mẻ, gãy chi tiết, ít vỡ tan | Dễ vỡ | Mẻ cạnh | Sứt, ít vỡ |
| Màu sắc | Phong phú, phụ thuộc sơn | Tươi, bền nếu nung | Màu đá tự nhiên | Vân gỗ hoặc sơn |
| Chịu ẩm, chịu nhiệt | Sơn có thể phồng khi nóng ẩm lâu | Tốt | Tốt | Co giãn theo độ ẩm |
| Lau chùi | Khăn khô hoặc hơi ẩm, kỵ cồn và chất tẩy | Dễ | Dễ | Tuỳ bề mặt |
| Chi tiết nhỏ | Rõ nếu khuôn mới | Rõ | Phụ thuộc thợ | Phụ thuộc thợ |
Nhìn chung, bột đá đứng giữa: không mong manh như sứ khi va nhẹ, không nặng như đá, nhưng lớp sơn là điểm yếu cần giữ gìn. Nếu bàn thờ của bạn đặt nơi nóng, nắng rọi hoặc gần bếp, hãy cân nhắc kỹ chất lượng lớp sơn trước khi chọn.
Nhận ra tượng bột đá khi cầm trên tay
Nhiều tượng bột đá được phủ men bóng giả sứ hoặc sơn vân giả gỗ. Các dấu hiệu sau giúp bạn nhận ra mà không cần cạo phá.
- Lật đáy: tượng bột đá thường có đáy phẳng đổ khuôn, phủ sơn kín, dán nỉ hoặc có lớp keo bóng; không có vòng đáy mộc như sứ, không có thớ gỗ như gỗ.
- Tìm đường ráp khuôn: một đường mảnh chạy dọc hai bên thân hoặc qua đỉnh mũ, chỗ hai nửa khuôn khớp vào nhau. Thợ làm kỹ sẽ mài gần hết nhưng vẫn thấy nếu soi xiên đèn.
- Sờ cảm giác nhiệt: sứ và đá mát tay lâu; bột đá ấm lên nhanh hơn khi cầm.
- Gõ nhẹ: tiếng bộp, ít ngân, khác với tiếng thanh của sứ.
- Soi chỗ mẻ (nếu có ở hàng trưng bày): lõi bột đá trắng đục đồng nhất, có thể thấy lỗ khí li ti; lõi sứ trắng mịn, thuỷ tinh hoá.
- So hai tượng cùng mẫu: hàng đổ khuôn giống nhau gần tuyệt đối về dáng, chỉ khác ở nét sơn.
Những dấu hiệu này không nói lên tốt hay xấu, chỉ giúp bạn biết vật liệu để chọn cách chăm và đối chiếu với mô tả sản phẩm.
Tượng bột đá tốt và tượng làm vội khác nhau ở đâu
Nét mặt và ngón tay. Khuôn mới cho nét mắt, nụ cười ông Địa, râu Thần Tài sắc gọn. Khuôn đã đổ quá nhiều lần làm nét mờ dần, mặt tượng trông nhoè, ngón tay dính vào nhau. Đây là dấu hiệu dễ thấy nhất.
Lớp sơn. Sơn tốt phủ đều, không chảy giọt ở kẽ, không loang ở mép giữa hai màu. Nét vẽ mắt, môi ngay ngắn. Sơn vội thường lem viền áo, lộ màu nền trắng ở các khe sâu.
Lớp phủ bảo vệ. Nhiều xưởng phủ một lớp bóng trong suốt bên ngoài lớp sơn màu. Lớp này giúp chống trầy, dễ lau và chậm phai. Hỏi người bán tượng có phủ bóng không.
Độ đặc của thân. Tượng đổ đặc hoặc thành dày chịu va tốt hơn tượng đổ rỗng mỏng. Ở cùng cỡ, tượng nặng tay hơn thường là thành dày hơn.
Đế cân bằng. Đáy phẳng, tượng đứng vững không lắc. Đổ khuôn lệch sẽ cho đáy nghiêng, khó khắc phục.
Vì sao tượng bột đá bị bong sơn, ố vàng và cách hạn chế
Lớp sơn trên bột đá bám vào bề mặt nhựa, nên nó nhạy với ba thứ: nhiệt, ẩm và tia cực tím. Đặt tượng dưới nắng rọi qua cửa kính hay ngay cạnh bóng đèn sợi đốt lâu ngày, sơn sẽ phai màu, lớp bóng có thể ngả vàng. Ở chỗ nóng ẩm, như bàn thờ sát nền trong nhà mới lau hay gần bếp, hơi nước có thể len dưới lớp sơn, làm phồng rộp rồi bong từng mảng.
Khói hương cũng là một yếu tố. Muội khói bám dần thành lớp mỏng màu vàng nâu; nếu đem cồn hoặc chất tẩy mạnh ra chà, bạn có thể chà luôn lớp sơn. Cách hạn chế đơn giản là đặt bát hương cách tượng một khoảng, lau bụi đều tay mỗi tuần và tránh để tượng hứng nắng trực tiếp.
Khi sơn đã bong một chỗ nhỏ, bạn có thể tô dặm bằng sơn acrylic gốc nước cùng màu, dùng cọ nhỏ, sau đó phủ lớp bóng mỏng. Bong nhiều mảng thì nên mang tới thợ sơn tượng để sơn lại toàn bộ, màu sẽ đồng đều hơn. Theo nếp nhiều nhà, việc mang tượng đi sơn lại không có gì kiêng; tuỳ gia đình có thắp hương trước khi hạ tượng xuống hay không.
Khi nào tượng bột đá là lựa chọn hợp lý
Cửa hàng thuê ngắn hạn, ki-ốt, sạp chợ. Bạn có thể phải dời chỗ sau một hai năm. Tượng bột đá đủ nặng để đứng vững, không mong manh như sứ khi đóng gói chuyển đi, lại không nặng như đồng khi phải tự mang vác. Chi phí ban đầu vừa phải cũng hợp với giai đoạn mới mở.
Kệ nhỏ, khám treo tường. Tượng bột đá nhẹ hơn đá tạc và đồng đặc cùng cỡ, ván khám mỏng chịu được. Bạn vẫn nên hỏi trọng lượng cụ thể vì tượng đổ đặc có thể nặng hơn bạn nghĩ.
Muốn mẫu nhiều màu, nhiều chi tiết. Ông Địa ôm bao tiền, Thần Tài ngồi trên ghế chạm rồng, đế có thỏi vàng, đồng xu xếp quanh: những mẫu cầu kỳ này dễ làm bằng khuôn hơn bằng tay. Nếu thích kiểu ấy, bột đá cho bạn nhiều lựa chọn nhất.
Không hợp khi bàn thờ đặt nơi nắng rọi, sát bếp, hoặc ngoài hiên không mái; khi bạn muốn một cặp tượng giữ nguyên màu nhiều chục năm mà ít phải chăm; hay khi bạn muốn vật liệu tự nhiên như gỗ, đá. Lúc đó sứ, đồng hoặc gỗ sẽ hợp hơn.
Lau và chăm tượng bột đá, composite đúng cách
Lớp sơn là "da" của tượng. Những việc dưới đây giúp lớp ấy giữ màu lâu nhất có thể.
- Quét bụi bằng cọ lông mềm hoặc chổi trang điểm khô, đi theo nếp áo, kẽ tay trước khi lau.
- Lau bằng khăn microfiber khô; chỗ bám bẩn dùng khăn hơi ẩm vắt thật ráo, lau xong lau khô ngay.
- Không dùng cồn, nước rửa kính có cồn, xăng thơm, chất tẩy bếp; những dung dịch này làm mờ lớp bóng và có thể hoà tan sơn.
- Không ngâm, không xả nước trực tiếp. Tượng đổ rỗng có lỗ đáy sẽ hút nước vào trong.
- Không dùng khăn có hạt nhám hay miếng rửa chén mặt nhám.
- Tránh để tượng sát kính cửa hướng tây, gần đèn sợi đốt hoặc ngay trên bếp.
- Khi chuyển nhà, quấn tượng bằng khăn mềm trước rồi mới bọc xốp, để xốp hơi không bám vào lớp sơn bóng.
Nếu bạn đang cân nhắc giữa bột đá và một chất liệu khác, có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy để so cùng một cỡ.
Mua tượng bột đá qua mạng: đọc ảnh và mô tả
Ảnh tượng bột đá thường được chụp dưới đèn mạnh, chỉnh màu cho tươi, nên khi nhận hàng nhiều người thấy màu nhạt hơn hoặc đỏ khác hẳn. Bạn nên xin thêm một tấm ảnh chụp bằng điện thoại dưới ánh sáng tự nhiên, không lọc màu. Ảnh cận mặt cho biết khuôn còn sắc hay đã mờ; ảnh đáy cho biết đổ đặc hay rỗng, có dán nỉ hay không.
Mô tả cần có chiều cao, chiều rộng đế, trọng lượng và tên vật liệu. Nếu chỉ ghi "đá cao cấp" mà không nói rõ là bột đá hay đá tự nhiên, bạn nên hỏi lại. Một tượng ghi "đá" nhưng nhẹ, có đường ráp khuôn và mọi tượng cùng mẫu giống hệt nhau thì gần như chắc là bột đá.
Về đóng gói, tượng bột đá ít vỡ tan nhưng hay gãy chi tiết nhô như quạt, thỏi vàng, vành mũ. Hỏi người bán có chèn xốp định hình hay chỉ quấn xốp hơi. Khi nhận, mở hộp có quay video, kiểm các chi tiết nhô và lớp sơn ở những chỗ cọ vào thành hộp.
Câu hỏi thường gặp
Tượng bột đá có phải là đá thật không?
Không. Bột đá là bột khoáng nghiền mịn trộn với keo nhựa rồi đổ khuôn, nên là vật liệu tổng hợp. Nó có màu và độ nặng gần đá hơn nhựa thường, nhưng không phải khối đá tự nhiên được tạc. Mô tả đúng sẽ ghi rõ là bột đá hoặc đá ép.
Tượng composite có dùng thờ lâu năm được không?
Được, nếu đặt ở chỗ khô ráo, không nắng rọi và lau đúng cách. Thân tượng thường bền lâu; phần cần chăm là lớp sơn. Sau nhiều năm, nhiều gia đình mang tượng đi sơn lại thay vì thay mới, tuỳ ý muốn và nếp nhà.
Tượng bột đá có độc hay có mùi không?
Tượng mới có thể còn mùi sơn, keo trong vài ngày đầu. Bạn để ở chỗ thoáng cho bay hết mùi rồi mới đặt vào khám kín. Khi đã khô hoàn toàn, tượng dùng trưng bày bình thường; chỉ cần tránh để trẻ nhỏ gặm hoặc ngậm phần sơn.
Tượng bột đá bị gãy tay có gắn lại được không?
Được. Keo hai thành phần dùng cho đá hoặc keo dán đa năng loại tốt có thể gắn chắc chỗ gãy. Sau khi keo khô, dặm sơn cùng màu lên đường nối. Nếu gãy ở chỗ chịu lực lớn như cổ, nên nhờ thợ để gắn thêm chốt bên trong.
Làm sao biết tượng có lớp phủ bóng bảo vệ?
Tượng có phủ bóng thường có độ bóng đều trên toàn bộ bề mặt, kể cả phần sơn mờ, và sờ thấy trơn liền. Tượng không phủ bóng có chỗ bóng chỗ mờ tuỳ màu sơn. Cách chắc nhất là hỏi người bán vì đây là thông tin xưởng biết rõ.
Đặt tượng bột đá ở bàn thờ ngoài trời được không?
Không nên nếu không có mái che kín. Nắng và mưa làm sơn phai, bong nhanh, nhựa có thể giòn theo thời gian. Ngoài trời có mái che vẫn nên chọn mẫu có lớp phủ chống tia cực tím, kiểm tra màu sơn định kỳ.