Tượng mục đồng cưỡi trâu là hình em bé chăn trâu ngồi trên lưng trâu, thường đang thổi sáo, đọc sách hay thả diều, mang ý nghĩa thanh bình, thư thái và ký ức tuổi thơ làng quê. Khác các mẫu trâu kéo tiền mang lời chúc làm ăn, mục đồng cưỡi trâu thiên về cảm xúc, hợp phòng khách gia đình, phòng đọc, phòng trà.
Cảnh trẻ chăn trâu từng gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ người Việt ở nông thôn, rồi đi vào thơ ca, tranh dân gian, tranh sơn mài, gốm sứ. Vì thế tượng mục đồng hay được chọn làm quà cho người xa quê, người lớn tuổi, hoặc chỉ đơn giản là người thích không khí đồng quê. Bài này giải thích ý nghĩa, các mẫu, sự khác nhau giữa mẫu kiểu Việt và mẫu nước ngoài, cách chọn một bức tượng có hồn, chỗ bày hợp và cách giữ gìn các chi tiết mảnh.
Mục đồng trong văn hoá Việt và Á Đông
Ở làng quê Việt Nam trước đây, chăn trâu là việc của trẻ con. Sáng sớm hoặc chiều tối, các em dắt trâu ra bãi, ra đê, ngồi trên lưng trâu thổi sáo trúc, thả diều, nô đùa. Hình ảnh ấy đi vào nhiều bài hát, bài thơ quen thuộc và trở thành biểu tượng cho sự yên bình của nông thôn. Trong tranh dân gian và tranh sơn mài, cảnh em bé cưỡi trâu thổi sáo là đề tài rất được ưa chuộng.
Ở bình diện rộng hơn, hình ảnh người chăn trâu xuất hiện trong văn hoá nhiều nước Á Đông. Thiền tông có bộ tranh chăn trâu nổi tiếng, dùng con trâu và người chăn để nói về quá trình tu tập; giới thư hoạ Trung Hoa cũng hay vẽ mục đồng như một hình ảnh của cuộc sống ẩn dật, an nhiên. Những lớp nghĩa ấy làm cho tượng mục đồng có chiều sâu, nhưng bạn không cần hiểu hết mới thích được nó.
Với gia đình Việt, ý nghĩa gần gũi nhất của tượng mục đồng là nhắc về quê, về tuổi thơ, về một nhịp sống chậm. Có người còn gửi vào đó lời chúc con cái chăm học, nhất là với mẫu em bé ngồi đọc sách trên lưng trâu, hình ảnh gợi tích người xưa vừa chăn trâu vừa học.
Các mẫu mục đồng cưỡi trâu thường gặp
Tư thế của em bé và của con trâu quyết định không khí của bức tượng.
| Mẫu | Hình ảnh | Cảm giác gợi ra | Hợp chỗ nào |
|---|---|---|---|
| Thổi sáo | Em bé ngồi hoặc nằm trên lưng trâu, tay cầm sáo trúc | Thư thái, an nhiên, nhạc điệu đồng quê | Phòng khách, phòng trà |
| Đọc sách | Em bé ngồi đọc sách, trâu nằm hoặc đứng yên | Chăm học, ham hiểu biết | Phòng học, bàn đọc sách, quà cho học sinh |
| Thả diều | Em bé cầm dây diều, có khi kèm cánh diều nhỏ | Vui tươi, tự do, tuổi thơ | Phòng trẻ em (mẫu gỗ, gốm bo tròn) |
| Nằm ngủ trên lưng trâu | Em bé nằm duỗi, đội nón, trâu đi chậm | Bình yên, thảnh thơi | Phòng ngủ, phòng thư giãn |
| Hai em bé chung một trâu | Hai trẻ ngồi trước sau, có khi một em thổi sáo | Tình bạn, anh em | Quà cho anh chị em, bạn thân |
| Trâu và em bé đi bộ dắt | Em bé dắt trâu, không ngồi lên lưng | Chăm chỉ, gắn bó | Kệ dài, bàn làm việc |
Ngoài ra còn mẫu đôi trâu mẹ con có em bé, mẫu em bé ôm cổ trâu, mẫu trâu đầm mình dưới nước có em bé ngồi trên lưng. Mỗi mẫu là một khoảnh khắc khác nhau của tuổi thơ chăn trâu, bạn chọn khoảnh khắc nào chạm vào mình nhất.
Mục đồng kiểu Việt và mẫu mang phong cách nước ngoài
Trên thị trường có hai dòng tượng mục đồng khá khác nhau. Dòng mang dáng dấp Việt thường có em bé đội nón lá hoặc để đầu trần tóc ngắn, mặc áo cánh, quần xắn quá gối, cưỡi con trâu sừng cong rộng, thân nặng, đúng con trâu ruộng nước. Cây sáo là sáo trúc ngang, có khi em bé cầm thêm bó lúa hay chiếc diều giấy.
Dòng mang phong cách Trung Hoa thường vẽ em bé búi tóc hai bên, mặc áo yếm hoặc áo dài tay rộng, có khi cưỡi con bò sừng ngắn, đôi khi cầm sáo dọc. Một số mẫu theo lối tranh thuỷ mặc, dáng mềm, ít chi tiết. Không có dòng nào sai; đó chỉ là hai cách hình dung cùng một đề tài ở hai nền văn hoá gần nhau.
Nếu bạn mua để gợi ký ức quê nhà, để tặng người Việt xa xứ, dòng mang dáng dấp Việt thường chạm đến cảm xúc hơn. Khi xem ảnh, để ý chiếc nón, kiểu áo, hình con trâu là nhận ra ngay. Nếu bạn thích vẻ thanh thoát của tranh thuỷ mặc, dòng còn lại cũng là lựa chọn đẹp cho phòng trà, phòng đọc.
Chọn một bức tượng có hồn: nhìn vào đâu
Nét mặt em bé. Mặt em bé là chỗ quyết định bức tượng có hồn hay không. Tượng tốt có nét mặt rõ ràng, có thể vui, có thể mơ màng, nhưng không cứng đờ hay méo. Nhìn kỹ đôi mắt và khoé miệng trong ảnh cận.
Tư thế cân đối. Em bé ngồi trên lưng trâu phải tự nhiên, trọng tâm hợp lý, chân buông hai bên sườn trâu hoặc co lên như thật. Tượng làm ẩu đặt em bé như "dán" lên lưng trâu, nhìn không thuyết phục.
Tỉ lệ người và trâu. Em bé trông nhỏ so với con trâu to lớn là đúng thực tế và tạo cảm giác che chở. Một số mẫu phóng to em bé để dễ chạm chi tiết, bạn cân nhắc theo sở thích.
Chi tiết đồ vật nhỏ. Cây sáo, cuốn sách, chiếc nón lá, sợi dây thừng là những chi tiết mảnh dễ gãy. Ở tượng đồng chúng bền; ở bột đá, gốm, gỗ cần kiểm tra kỹ khi nhận hàng.
Con trâu không bị lấn át. Dù em bé là điểm nhấn, con trâu vẫn phải có dáng, có nếp da, có sừng rõ. Một con trâu dẹt, sơ sài làm cả bức tượng mất hồn.
Đế tượng. Mẫu đẹp thường có đế tạo hình bờ ruộng, mô đất, khóm cỏ, giúp đặt cảnh vào làng quê. Đế phải phẳng và chắc, vì tượng có em bé ngồi trên cao thì trọng tâm cao hơn tượng trâu đơn, dễ đổ hơn khi va chạm.
Chất liệu cho tượng mục đồng
Mỗi chất liệu mang lại một "giọng" khác cho cùng một đề tài. Cùng một em bé thổi sáo, bằng gỗ thì mộc, bằng gốm men rạn thì cổ, bằng đồng thì trang trọng.
| Chất liệu | Không khí gợi ra | Ưu điểm | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gỗ | Mộc mạc, gần với làng quê | Ấm, nhẹ, an toàn với trẻ nhỏ | Chi tiết sáo, nón dễ gãy; tránh khô và nắng |
| Gốm, sứ | Thanh nhã, có thể có men màu | Màu men đẹp, dễ lau | Dễ vỡ khi rơi, nên đặt kệ chắc |
| Đồng | Trầm, cổ kính | Bền, chi tiết sắc, không gãy | Nặng, giá cao hơn |
| Bột đá phủ màu | Tươi, chi tiết rõ | Giá vừa, nhiều mẫu | Sơn có thể bong, sợ ẩm |
| Đá tự nhiên | Mát, sang | Bền lâu, hợp sân vườn | Nặng, khó chạm chi tiết nhỏ như sáo |
Tượng gốm mục đồng của các làng gốm như Bát Tràng (Hà Nội) thường có men màu nâu, xanh rêu hoặc men rạn, hợp với không gian nhà phố có bàn trà. Tượng đồng hun hợp phòng khách kiểu cổ điển. Tượng gỗ mít, gỗ hương hợp không gian có nhiều đồ gỗ.
Bày tượng mục đồng ở đâu cho đẹp
Tượng mục đồng đẹp nhất khi được đặt ở tầm mắt người ngồi, trên bàn trà, kệ tivi thấp, kệ sách, để người xem thấy được nét mặt em bé. Đặt quá cao, như trên nóc tủ, sẽ chỉ nhìn thấy bụng trâu và đế. Ánh sáng nên chiếu chéo từ trên xuống, làm nổi các khối và tạo bóng mềm.
Về không gian, mục đồng hợp phòng khách gia đình, phòng trà, phòng đọc sách, góc thư giãn. Ở văn phòng, nó tạo không khí nhẹ nhàng cho phòng tiếp khách. Mẫu đọc sách hợp bàn học, phòng làm việc của người làm nghề viết, nghề giáo. Theo một số quan niệm phong thủy, tượng trâu đặt ở hướng Đông Bắc; nếu thích, bạn có thể tham khảo, nhưng ưu tiên chỗ nhìn đẹp và an toàn.
Tượng mục đồng thường không cần bày theo cặp. Một bức đặt riêng, xung quanh có chút khoảng trống, có thể thêm một chậu cây nhỏ hoặc đĩa gốm mộc bên cạnh, là đủ gợi một góc đồng quê. Tránh đặt chen giữa nhiều tượng linh vật khác như rồng, hổ, tỳ hưu vì không khí thanh bình của nó dễ bị lấn mất.
Tượng mục đồng làm quà và cách giữ gìn
Tượng mục đồng là món quà ý nghĩa cho người xa quê, người lớn tuổi về hưu, thầy cô giáo, hay người làm việc trong ngành nông nghiệp. Với người đi định cư nước ngoài, một bức tượng gỗ hoặc gốm nhỏ gói kỹ là món quà mang được hơi ấm quê nhà; nên chọn cỡ vừa hành lý và hỏi trước quy định mang đồ gỗ ra nước ngoài của nơi đến, vì một số nước kiểm dịch đồ gỗ chưa xử lý.
Về giữ gìn, tượng gỗ phủi bụi và lau dầu định kỳ, tránh nắng và gió điều hoà; tượng gốm lau khăn ẩm, cẩn thận các chi tiết nhô ra; tượng đồng lau khô, để nơi thoáng; tượng bột đá chỉ lau khô. Các chi tiết mảnh như cây sáo, sợi dây nên phủi bằng cọ mềm thay vì lau khăn để không bị móc gãy.
Nếu chi tiết nhỏ bị gãy, tượng gỗ có thể nhờ thợ gắn lại, tượng gốm dán bằng keo chuyên dụng cho gốm sứ, tượng đồng nhờ thợ hàn. Một bức tượng mục đồng giữ được lâu năm, lên màu theo thời gian, thường trở thành món đồ gia đình gắn với nhiều kỷ niệm. Khi chọn, bạn có thể xem mẫu có ghi rõ chất liệu, kích thước tại Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Tượng mục đồng cưỡi trâu có ý nghĩa phong thủy gì?
Trong phong thủy không có quy định riêng cho tượng mục đồng. Ý nghĩa của nó đến từ văn hoá: thanh bình, thư thái, tuổi thơ làng quê, chăm học với mẫu đọc sách. Nhiều người bày vì cảm xúc, không cần thêm lời giải thích về vận khí.
Tượng mục đồng có hợp làm quà cho trẻ em không?
Hợp nếu chọn đúng chất liệu. Tượng gỗ bo tròn, gốm dày, cỡ lớn hơn bàn tay trẻ là an toàn hơn; tránh tượng bột đá có chi tiết sắc hoặc tượng có phụ kiện rời nhỏ trẻ có thể nuốt. Mẫu thả diều, đọc sách thường được trẻ thích.
Tượng mục đồng có liên quan gì đến bộ tranh chăn trâu của Thiền tông?
Bộ tranh chăn trâu của Thiền tông dùng hình ảnh người chăn trâu để nói về quá trình tu tập, là một chủ đề riêng của văn hoá Phật giáo. Tượng mục đồng bán phổ biến chủ yếu lấy cảm hứng từ đời sống làng quê. Muốn tìm hiểu sâu phần Thiền, bạn nên đọc tài liệu chuyên về Phật giáo hoặc hỏi chư tăng.
Tượng mục đồng đặt trong phòng ngủ có được không?
Được. Mẫu em bé nằm ngủ trên lưng trâu hay thổi sáo mang vẻ yên tĩnh, hợp phòng ngủ. Chọn cỡ nhỏ, đặt trên kệ hoặc tủ đầu giường chắc chắn, tránh để ở chỗ dễ va phải khi đi lại trong bóng tối.
Nên chọn tượng mục đồng bằng gỗ hay gốm?
Gỗ ấm, nhẹ, mộc mạc, hợp không gian nhiều đồ gỗ, nhưng sợ khô và nứt. Gốm có men màu đẹp, dễ lau, nhưng dễ vỡ khi rơi. Bạn chọn theo không gian và theo việc trong nhà có trẻ nhỏ hay không.
Làm sao biết tượng mục đồng gỗ được chạm tay hay đúc khuôn?
Chạm tay để lại vết đục, mặt phẳng nhỏ ở các nếp, và mỗi con hơi khác nhau. Hàng đúc khuôn bằng nhựa giả gỗ có chi tiết mềm, giống hệt nhau giữa các con, đáy thường nhẵn hoặc dán nỉ kín. Xem kỹ ảnh cận mặt em bé là cách dễ nhận nhất.