Tượng chó phong thủy gồm hai nhóm khá khác nhau: chó đá đặt ở cổng làng, đầu ngõ, trước cổng nhà theo tục lâu đời của vùng đồng bằng Bắc Bộ, và tượng chó nhỏ để bàn ứng với chi Tuất trong mười hai con giáp. Theo quan niệm phổ biến, con chó gợi lòng trung thành, sự canh giữ và gắn bó với gia đình. Dân gian còn có câu "mèo đến nhà thì khó, chó đến nhà thì sang", cho thấy người Việt nhìn con chó với thiện cảm từ lâu.
Bài này nói về tục chó đá ở mức phổ thông, cách chọn chó đá cho cổng nhà theo kích thước trụ cổng và loại đá, các mẫu tượng chó để bàn cho người tuổi Tuất, chất liệu, chỗ đặt và cách giữ tượng đá ngoài trời không bị rêu, nứt.
Tục chó đá ở làng quê Bắc Bộ
Đi qua nhiều làng ở đồng bằng Bắc Bộ, bạn sẽ gặp những tượng chó đá ngồi ở cổng làng, đầu ngõ, dưới gốc đa, bên cạnh miếu nhỏ, hay trước cổng một số nhà. Tượng thường tạc dáng ngồi, hai chân trước chống thẳng, đầu ngẩng nhìn ra phía trước, đường nét mộc, nhiều con đã mòn nhẵn theo năm tháng. Người dân gọi là chó đá, có nơi gọi là thần cẩu.
Theo cách hiểu phổ biến, chó đá được đặt để canh giữ, trấn giữ lối vào làng, ngõ hay nhà. Ở một số nơi, chó đá được thắp hương vào ngày rằm, mùng một, có nơi quàng khăn đỏ cho chó đá dịp lễ. Mỗi làng có nếp riêng, nên nếu bạn muốn tìm hiểu kỹ về tục ở một địa phương cụ thể, nên hỏi các cụ cao niên trong làng thay vì tin vào một bản chung.
Cần phân biệt chó đá trong không gian tín ngưỡng của làng với chó đá trang trí bạn mua về đặt trước cổng nhà. Loại thứ nhất gắn với nghi lễ cộng đồng, không nên tự ý di dời hay mua bán. Loại thứ hai là tượng mới tạc, đặt theo ý gia chủ; có nhà thắp hương theo nếp riêng, có nhà chỉ coi như tượng canh cổng, cả hai đều phổ biến.
Chọn chó đá cho cổng nhà theo kích thước trụ và lối đi
Chó đá đặt trước cổng cần tương xứng với trụ cổng và bề rộng lối đi. Số liệu dưới là gợi ý để bạn ước lượng trước khi đặt hàng, không phải quy chuẩn.
| Kiểu cổng | Chiều cao tượng gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cổng nhà phố, trụ thấp dưới 1,5 m | 30–50 cm | Đặt trên bệ thấp sát chân trụ, không lấn lối đi |
| Cổng nhà vườn, trụ 1,5–2,2 m | 50–80 cm | Bệ cao 30–50 cm giúp tượng không bị cỏ che |
| Cổng lớn, trụ trên 2,2 m | 80–120 cm | Cần móng bệ chắc, nhờ thợ lắp đặt |
| Không có trụ, đặt hiên | 25–40 cm | Hai bên bậc thềm, chừa lối đi thoáng |
Chó đá có thể đặt đôi hai bên cổng hoặc một con ở một bên, tuỳ nếp gia đình và địa phương. Đặt đôi thì hai con cùng cỡ, cùng loại đá, thường quay mặt ra ngoài cổng hoặc hơi chéo vào lối đi. Dù đặt thế nào, cần chừa lối đi đủ rộng cho xe máy, xe đẩy và người già đi lại an toàn.
Loại đá cho chó đá ngoài trời
Đá xanh. Đá xanh vùng Thanh Hoá, Ninh Bình là chất liệu quen của tượng đá ngoài trời ở miền Bắc: cứng, đặc, chịu mưa nắng tốt, theo thời gian lên màu xám sẫm và có rêu mỏng trông cổ kính. Các làng nghề đá như Nhồi ở Thanh Hoá, Ninh Vân ở Ninh Bình nổi tiếng với nghề tạc tượng đá.
Đá ong. Đá ong xốp, màu nâu đỏ, nhiều lỗ, có vẻ mộc mạc rất hợp không gian làng quê. Đá ong khó tạc chi tiết, nên chó đá ong thường đường nét đơn giản. Do xốp, đá ong dễ bám rêu và cần cọ rửa định kỳ.
Đá trắng, đá hoa cương. Đá trắng cho tượng sáng màu, chi tiết rõ; đá hoa cương cứng, bóng, chịu thời tiết rất tốt. Hai loại này hợp cổng nhà hiện đại hơn là cổng kiểu làng.
Đá nhân tạo, bê tông giả đá. Đổ khuôn, nhẹ hơn, giá thấp hơn, nhìn từ xa khá giống đá. Theo thời gian có thể nứt chân chim, bong lớp phủ. Mô tả trung thực sẽ ghi rõ, bạn nên hỏi trước khi đặt.
Các mẫu tượng chó để bàn cho tuổi Tuất
Tượng chó trong nhà nhỏ hơn và đa dạng hơn chó đá ngoài trời. Bảng dưới gom những mẫu phổ biến.
| Mẫu | Hình dáng | Sắc thái gợi ra |
|---|---|---|
| Chó ngồi canh | Ngồi thẳng, tai dựng, mắt nhìn trước | Trung thành, chăm chút |
| Chó nằm | Nằm phủ phục, đầu gác chân | Hiền hoà, thư thái |
| Chó mẹ con | Chó mẹ nằm, chó con rúc bên | Gia đình, chở che |
| Chó mô phỏng giống chó Việt | Dáng chó Phú Quốc xoáy lưng, chó H'Mông cộc đuôi | Gần gũi, tự hào giống bản địa |
| Chó ôm tiền, chó đeo chuông | Chó ngồi ôm đồng xu hoặc đeo chuông nhỏ | Lời chúc đủ đầy, vui vẻ |
| Chó cách điệu | Dáng tròn, tối giản, gần kiểu hoạt hình | Trang trí nhẹ nhàng, hợp phòng trẻ |
Người tuổi Tuất hay chọn chó ngồi canh hoặc chó mẹ con. Người nuôi chó thì thích tượng mô phỏng đúng giống chó của nhà mình; một số xưởng nhận tạc theo ảnh, bạn có thể hỏi.
Chất liệu và chỗ đặt tượng chó trong nhà
Tượng chó để bàn thường bằng đồng, gốm sứ, đá tự nhiên, gỗ hoặc bột đá. Đồng bền, nặng, hợp bàn làm việc; gốm có màu men đẹp nhưng giòn, hợp tủ kính; đá cứng giữ dáng lâu; gỗ nhẹ, ấm, an toàn hơn cho phòng trẻ; bột đá cho nhiều dáng và màu với giá dễ chịu. Tai dựng và đuôi cong là hai chi tiết dễ gãy nhất, nên chọn mẫu có tai, đuôi liền khối với thân nếu đặt chỗ hay chạm.
Chỗ đặt phổ biến là bàn làm việc, kệ phòng khách, kệ gần cửa ra vào như hình ảnh chú chó đón chủ về. Tượng cao 8–15 cm hợp bàn làm việc, 15–30 cm hợp kệ phòng khách. Với kệ gần cửa, chọn tượng có đế chắc vì đây là chỗ hay có người đi qua, dễ va vào.
Nhà có nuôi chó thật nên để ý thêm: tượng đặt thấp đôi khi khiến chó nhà tò mò ngửi, cắn, gạt đổ. Tượng nhỏ có thể bị chó nhà ngậm và nuốt. Hãy đặt tượng trên kệ cao, ngoài tầm với của vật nuôi.
Giữ chó đá ngoài trời và tượng chó trong nhà
Tượng đá ngoài trời chịu mưa nắng, rêu mốc; tượng trong nhà chủ yếu chịu bụi. Cách giữ vì thế khác nhau:
- Chó đá ngoài trời: cọ rửa bằng nước sạch và bàn chải lông mềm vài lần một năm, nhất là sau mùa mưa, để rêu không bám dày.
- Không dùng axit, chất tẩy mạnh hay máy xịt áp lực cao vào gần tượng đá ong, đá nhân tạo; có thể làm xói mặt đá, bong lớp phủ.
- Kiểm bệ và móng sau mùa mưa bão: tượng nghiêng, bệ lún phải chỉnh lại ngay, vì tượng đá lớn đổ rất nguy hiểm.
- Nhiều người thích để lớp rêu mỏng cho tượng trông cổ; chỉ cần giữ rêu không làm trơn bệ và không lấp chi tiết mặt.
- Tượng chó trong nhà: lau bụi bằng khăn mềm hoặc cọ; tượng đồng lau khô, tượng gốm lau khăn ẩm rồi lau khô.
- Khi mua chó đá, hỏi loại đá, trọng lượng, cách vận chuyển và lắp đặt; tượng lớn cần xe nâng hoặc nhiều người khiêng.
Với chó đá lớn, chi phí vận chuyển và lắp đặt có thể đáng kể, nên hỏi rõ ngay từ đầu, kể cả việc làm bệ, đổ móng do ai làm. Nên chụp ảnh cổng, đo trụ và lối đi gửi kèm khi hỏi mẫu để người bán tư vấn cỡ sát hơn.
Lắp đặt chó đá trước cổng: bệ, móng và hướng nhìn
Chó đá cỡ lớn nặng hàng trăm ki-lô-gam trở lên, lắp sai có thể nghiêng, lún, thậm chí đổ. Trình tự dưới đây là cách thợ đá và gia chủ hay làm, bạn có thể dùng để trao đổi với bên lắp đặt.
- Đo trụ cổng, bề rộng lối đi, khoảng cách từ trụ đến mép đường; chụp ảnh cổng từ phía ngoài nhìn vào.
- Chọn cỡ tượng và chiều cao bệ sao cho đỉnh đầu tượng thấp hơn đỉnh trụ một khoảng, nhìn từ ngoài không lấn trụ.
- Làm móng bệ trên nền đất chắc; nền đất mượn hay đất mới lấp nên đầm kỹ, đổ lớp bê tông lót trước khi xây bệ.
- Đặt tượng lên bệ bằng xe nâng, pa lăng hoặc đủ người khiêng, chèn vữa hoặc keo đá dưới đế để không xê dịch.
- Chỉnh hướng nhìn: phần đông cho chó quay mặt ra ngoài cổng hoặc hơi chéo về lối đi; đặt đôi thì hai con đối xứng.
- Sau một, hai tuần, kiểm lại độ nghiêng và vết nứt ở bệ; sau mùa mưa bão kiểm thêm một lần.
Không đặt chó đá sát mép đường đến mức xe quay đầu dễ quệt vào, và không đặt chắn tầm nhìn khi xe ra vào cổng. Một tượng đẹp mà gây nguy hiểm cho người đi lại thì không còn đẹp nữa.
Tặng tượng chó cho người tuổi Tuất
Cho người tuổi Tuất, tượng chó ngồi canh hay chó mẹ con cỡ để bàn là lựa chọn quen thuộc, hợp sinh nhật, năm Tuất, mừng thọ. Với người nuôi chó, một tượng mô phỏng đúng giống chó của họ thường làm người nhận rất vui; có thể kèm lời chúc nhắc đến chú chó của gia đình.
Chó đá trước cổng là món lớn, liên quan đến kiến trúc và nếp nhà, nên không phải món quà để tặng bất ngờ. Nếu muốn tặng cha mẹ một đôi chó đá cho cổng nhà quê, nên cùng họ chọn chỗ đặt, cỡ, loại đá trước. Một đôi chó đá không vừa trụ cổng hay không hợp ý cha mẹ sẽ trở thành gánh nặng khó dời đi.
Lời chúc kèm theo nên giản dị: "Chú chó nhỏ canh bàn làm việc cho anh", "Chúc bố mẹ nhà luôn vui như có thêm một thành viên". Tránh gắn món quà với chuyện "trấn" hay "giữ" điều gì; ý nghĩa đẹp nhất của tượng chó vẫn là lòng trung thành và sự gắn bó.
Câu hỏi thường gặp
Chó đá trước cổng nên đặt một con hay hai con?
Cả hai cách đều phổ biến, tuỳ nếp gia đình và địa phương. Đặt đôi thì hai con cùng cỡ, cùng loại đá, đặt cân đối hai bên. Đặt một con thường ở bên cổng có không gian rộng hơn. Quan trọng là không lấn lối đi và có bệ chắc.
Chó đá có cần thắp hương không?
Tuỳ nếp nhà và nếp làng. Chó đá trong không gian tín ngưỡng của làng thường được thắp hương theo lệ. Chó đá mới đặt trước cổng nhà thì có gia đình thắp hương ngày rằm, mùng một, có gia đình không. Không có quy định bắt buộc.
Chó đá xanh và chó đá ong khác nhau thế nào?
Đá xanh cứng, đặc, chịu mưa nắng tốt, tạc được chi tiết rõ, lên màu xám sẫm theo thời gian. Đá ong xốp, màu nâu đỏ, nhiều lỗ, đường nét đơn giản, dễ bám rêu hơn và cần cọ rửa định kỳ. Chọn theo kiểu cổng và màu tường nhà.
Tượng chó để bàn hợp với ai?
Phổ biến nhất là người tuổi Tuất và người yêu chó. Tượng chó cũng hợp làm quà cho người vừa nhận nuôi thú cưng, người sống xa nhà. Ai thích hình ảnh chú chó trung thành đều có thể bày, không cần đúng tuổi.
Có nên mua lại chó đá cổ từ làng khác không?
Không nên. Chó đá cổ ở cổng làng, đình miếu thường thuộc không gian tín ngưỡng và tài sản chung của cộng đồng, có thể thuộc diện di tích. Nếu thích dáng cổ, hãy đặt tạc tượng mới theo lối cổ ở làng nghề đá.
Tượng chó nhỏ có an toàn trong nhà có nuôi chó không?
Nên đặt trên kệ cao, ngoài tầm với của chó nhà. Chó thật có thể tò mò ngửi, cắn, gạt đổ tượng, và tượng nhỏ có thể bị nuốt. Tránh tượng có sơn bong hoặc chi tiết nhỏ rời ở chỗ vật nuôi với tới.